ગરુડપુરાણમ્

અપહૃત્ય પરસ્વં હિ યસ્તુ દાનં પ્રયચ્છતિ । સ દાતા નરકં યાતિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય તત્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

જો કોઈ બીજાનું ધન લઈ દાન આપે છે, તો એ દાતા નરકમાં જાય છે; એનું ફળ તો ધનના માલિકને જ મળે છે.

દેવદ્રવ્યવિનાશેન બ્રહ્મસ્વહરણેન ચ । કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥ ૧,૧૧૪.

દેવદ્રવ્ય નષ્ટ કરવાથી, બ્રાહ્મણનું ધન લૂંટવાથી અને બ્રાહ્મણનો અપમાન કરવાથી કુટુંબોનું મહાત્મ્ય નષ્ટ થાય છે.

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચોરે ભગ્નવ્રતે તથા । નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ॥ ૧,૧૧૪.

બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂપાન, ચોરી કે વ્રતભંગ કરનાર માટે પ્રાયશ્ચિત્ત છે; પણ કૃતઘ્ન માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

નાશ્રન્તિ પિતરો દેવાઃ ક્ષુદ્રસ્ય વૃષલીપતેઃ । ભાર્યાજિતસ્ય નાશ્રન્તિ યસ્યાશ્ચોપપતિર્ગૃહે ॥ ૧,૧૧૪.

નીચ માણસ, પત્નીથી હારેલો પુરુષ અથવા જેના ઘરમાં પરપુરુષ હોય, એના પિંડ અને દેવતાઓ સ્વીકારતા નથી.

અકૃજજ્ઞમનાર્યઞ્ચ દીર્ધરોષમનાર્જવમ્ । ચતુરો વિદ્ધિ ચાણ્ડાલાઞ્જાત્યા જાયેત પઞ્ચમઃ ॥ ૧,૧૧૪.

કૃતઘ્ન, અસંસ્કારી, લાંબા સમય ગુસ્સે રહેતો અને બેમાન — આ ચારને ચંડાળ સમજો; એમના વંશમાં પાંચમો પણ એવો જ થાય છે.

નોપેક્ષિતવ્યો દુર્બદ્ધિ શત્રુરલ્પોઽપ્યવજ્ઞયા । વહ્નિરલ્પોઽપ્યસંહાર્યઃ કુરુતે ભસ્મસાજ્જગત્ ॥ ૧,૧૧૪.

દુષ્ટ મનવાળો દુશ્મન, ભલે નબળો હોય, તેને અવગણવું નહીં; કારણ કે નાનો અગ્નિ પણ જો અણઘડ રહે તો આખી દુનિયા ભસ્મ કરી શકે છે.

નવે વયસિ યઃ શાન્તઃ સ શાન્ત ઇતિ મે મતિઃ । ધાતુષુ ક્ષીયમાણેષુ શમઃ કસ્ય ન જાયતે ॥ ૧,૧૧૪.

મારે મતે, જે યુવાનીમાં શાંત રહે એ સાચો શાંત છે; કારણ કે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર ક્ષીણ થાય ત્યારે તો બધાને શાંતિ આવી જ જાય છે.

પન્થાન ઇવ વિપ્રેન્દ્ર સર્વસાધારણાઃ શ્રિયઃ । મદીયા ઇતિ મત્વા વૈ ન હિ હર્ષયુતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ધન તો રસ્તા જેવું સૌનું છે; 'મારું છે' એમ માનવાથી આનંદ મળતો નથી.

ચિત્તાયત્તં ધાતુવશ્યં શરીરં ચિત્તે નષ્ટે ધાતવો યાન્તિ નાશમ્ । તસ્માચ્ચિત્તં સર્વદા રક્ષણીયં સ્વસ્થે ચિત્તે ધાતવઃ સમ્ભવન્તિ ॥ ૧,૧૧૪.

શરીર મન અને દોષો પર આધાર રાખે છે; મન બગડે તો દોષો પણ નષ્ટ થાય છે. એટલે મનને હંમેશાં સાચવવું જોઈએ; મન સ્વસ્થ હોય ત્યારે દોષો પણ સંતુલિત રહે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૫ સૂત ઉવાચ । કુમાર્યાં ચ કુમિત્રં ચ કુરાજાનં કુપુત્રકમ્ । કુકન્યાં ચ કુદેશં ચ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

સૂતજી બોલ્યા: ખરાબ સખી, દુષ્ટ રાજા, નકામો દીકરો, ખરાબ દીકરી અને ખરાબ દેશ — આ બધાને દૂરથી જ ટાળી દેવા જોઈએ.

ધર્મઃ પ્રવ્રજિતસ્તપઃ પ્રચલિતં સત્યં ચ દૂરં ગતં પૃથ્વી વન્ધ્યફલા જનાઃ કપટિનો લૌલ્યે સ્થિતા બ્રાહ્મણાઃ । મર્ત્યાઃ સ્ત્રીવશગાઃ સ્ત્રિયશ્ચ ચપલા નીચા જના ઉન્નતાઃ હા કષ્ટં ખલુજીવિતં કલિયુગે ધન્યા જના યે મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ધર્મ દૂર ચાલી ગયો છે, તપસ્યા અસ્થિર છે, સત્ય લુપ્ત થઈ ગયું છે, ધરતી બાંઝ છે, લોકો કપટી છે, બ્રાહ્મણો લોભમાં ફસાયા છે, માણસો સ્ત્રીના વશ છે, સ્ત્રીઓ ચંચળ છે, નીચ લોકો ઉંચા થયા છે — હાય! કળિયુગમાં જીવન કેટલું દુઃખદ છે! જે મરી ગયા છે એ જ ધન્ય છે.

ધન્યાસ્તે યે ન પશ્યન્તિ દેશભઙ્ગં કુલક્ષયમ્ । પરચિત્તગતાન્ દારાન્પુત્રં કુવ્યસને સ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જે લોકો પોતાના દેશનો વિનાશ, કુટુંબનો નાશ, પત્ની બીજાના મનમાં લાગી જાય કે દીકરો દુર્વ્યસનમાં ફસાઈ જાય એ જોઈ નથી, એજ ધન્ય છે.

કુપુત્રે નિર્વૃતિર્નાસ્તિ કુભાર્યાયાં કુતો રતિઃ । સુમિત્ર નાસ્તિ વિશ્વાસઃ કુરાજ્યે નાસ્તિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

ખરાબ દીકરામાં સુખ નથી, ખરાબ પત્નીમાં આનંદ નથી; ખોટા મિત્ર પર વિશ્વાસ નથી, અને દુષ્ટ રાજ્યમાં જીવવું શક્ય નથી.

પરાન્નં ચ પરસ્વં ચ પરશય્યાઃ પરસ્ત્રિયઃ । પરવેશ્મનિ વાસશ્ચ શક્રાદપિ હરેચ્છ્રિયમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

બીજાનું ખાવું, બીજાનું ધન, બીજાનું પથાર, બીજાની પત્ની અને બીજાના ઘરમાં રહેવું — આ બધું ઈન્દ્રની પણ સમૃદ્ધિ છીનવી લે છે.

આલાપાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાત્સંસર્ગાત્સહ ભોજનાત્ । આસનાચ્છયનાદ્યાનાત્પાપં સંક્રમતે નૃણામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

વાતચીત, શરીરસંપર્ક, સાથે રહેવું, સાથે જમવું, સાથે બેસવું, સુવું કે મુસાફરી — આ બધાથી પાપ એક માણસમાંથી બીજામાં સંક્રમિત થાય છે.

સ્ત્રિયો નશ્યન્તિ રૂપેણ તપઃ ક્રોધન નશ્યતિ । ગાવો દ્વરપ્રચારેણ શૂદ્રાન્નેન દ્વિજોત્તમઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્ત્રીઓ પોતાનું સૌંદર્ય ગુમાવે છે, તપસ્યા ગુસ્સાથી નષ્ટ થાય છે, ગાયો દરવાજા પાસે ફરવાથી નબળી પડે છે અને બ્રાહ્મણો શૂદ્રના હાથનું ખોરાક ખાઈને પોતાનો મહિમા ગુમાવે છે.

આસનાદેકશય્યાયાં બોજનાત્પઙ્ક્તિસઙ્કરાત્ । તતઃ સંક્રમતે પાપં ઘટાદ્ધટ ઇવોદકમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

એક સાથે બેસવાથી, એક જ પથારીમાં સુઈને, એક સાથે ખાઈને અને એક જ પંક્તિમાં ભળી જવાથી, પાપ એકમાંથી બીજા સુધી પાણી જેવી રીતે વહે છે.

લાલને બહવો દોષાસ્તાડને બહવો ગુણાઃ । તસ્માચ્છિષ્યં ચ પુત્રં ચ તાડયેન્ન તુ લાલયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

અતિ લાડપ્યારમાં ઘણાં દોષ છે અને શિસ્તમાં ઘણાં ગુણ છે; એટલે શિષ્ય કે પુત્રને લાડ ન કરવો, પણ શિસ્ત આપવી જોઈએ.

અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા । અસંભોગશ્ચ નારીણાં વસ્ત્રાણામાતપો જરા ॥ ૧,૧૧૫.

માણસ માટે મુસાફરી વૃદ્ધાવસ્થા છે, પર્વતો માટે પાણી વૃદ્ધાવસ્થા છે, સ્ત્રીઓ માટે મિલનનો અભાવ વૃદ્ધાવસ્થા છે અને કપડાં માટે ધૂપ વૃદ્ધાવસ્થા છે.

અધમાઃ કલિમિચ્છન્તિ સન્ધિમિચ્છતિ મધ્યમાઃ । ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નીચ લોકો ઝઘડો ઈચ્છે છે, મધ્યમ લોકો સમજૂતી ઈચ્છે છે અને શ્રેષ્ઠ લોકો માન ઈચ્છે છે; કારણ કે મહાન લોકો માટે માન જ સાચું ધન છે.

માનો હિ મૂલમર્થસ્ય માને સતિ ધનેન કિમ્ । પ્રભ્રષ્ટમાનદર્પસ્ય કિં ધનેન કિમાયુષા ॥ ૧,૧૧૫.

માન જ ધનનું મૂળ છે; જો માન છે તો ધનનો શું ઉપયોગ? અને જેમણે પોતાનો માન અને અભિમાન ગુમાવ્યો છે, તેમને માટે ધન કે જીવનનું પણ શું મૂલ્ય?

અધમા ધનમિચ્છન્તિ ધનમાનૌ હિ મધ્યમાઃ । ઉત્તમા માનમિચ્છન્તિ માનો હિ મહતાં ધનમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

નીચ લોકો ધન ઈચ્છે છે, મધ્યમ લોકો ધન અને માન બંને ઈચ્છે છે, શ્રેષ્ઠ લોકો માત્ર માન ઈચ્છે છે; કારણ કે મહાન લોકો માટે માન જ સાચું ધન છે.

વનેઽપિ સિંહા ન નમન્તિ કં ચ બુભુ ક્ષિતા માંસનિરીક્ષણં ચ । ધનૈર્વિહીનાઃ સુકુલેષુ જાતા ન નીચકર્માણિ સમારભન્તે ॥ ૧,૧૧૫.

જંગલમાં પણ સિંહ ક્યારેય કોઈને નમતું નથી, ન તો કોઈએ આપેલું માંસ ખાય છે કે ન બીજાના માંસ તરફ જુએ છે; અને શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મેલા લોકો, ભલે ધન ન હોય, પણ ક્યારેય નીચ કામ કરતા નથી.

નાભિષેકો ન સંસ્કારઃ સિંહસ્ય ક્રિયતે વને । નિત્યમૂર્જિતસત્ત્વસ્ય સ્વયમેવ મૃગેન્દ્રતા ॥ ૧,૧૧૫.

જંગલમાં સિંહ માટે કોઈ અભિષેક કે સંસ્કાર થતો નથી; પોતાની શક્તિથી જ તે પ્રાણીઓનો રાજા બને છે.

વણિક્પ્રમાદી ભૃકશ્ચ માની ભિક્ષુર્વિલાસી હ્યધનશ્ચ કામી । વરાઙ્ગના ચાપ્રિયવાદિની ચ ન તે ચ કર્માણિ સમારભન્તે ॥ ૧,૧૧૫.

અલબેલ વેપારી, વાળંદ, અભિમાની ભિક્ષુક, ગરીબ અને કામી માણસ, સુંદર સ્ત્રી અને કડવી બોલનાર—આ લોકો પોતપોતાના કામ યોગ્ય રીતે કરતા નથી.

દાતા દરિદ્રઃ કૃપણોર્ઽથયુક્તઃ પુત્ત્રોઽવિધેયઃ કુજનસ્ય સેવા । પરોપકારેષુ નરસ્ય મૃત્યુઃ પ્રજાયતે દુશ્ચરિતાનિ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

ગરીબ હોવા છતાં દાન આપનાર, ધન હોય છતાં કંજુષ, અવગણન કરતો પુત્ર, દુષ્ટ માણસની સેવા અને સારા કામમાં મૃત્યુ—આ પાંચ માણસ માટે દુષ્કર્મ છે.

કાન્તાવિયોગઃ સ્વજનાપમાનં ઋણસ્ય શેષઃ કુજનસ્ય સેવા । દારિદ્રયાભાવાદ્વિમુખાશ્ચ મિત્રા વિનાગ્નિના પઞ્ચ દહન્તિ તીવ્રાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

પ્રિયજનથી વિયોગ, પોતાના લોકો પાસેથી અપમાન, બાકી રહેલું કરજ, દુષ્ટ માણસની સેવા અને ગરીબીથી દૂર થયેલા મિત્રો—આ પાંચ દુઃખો તો અગ્નિ વગર પણ હૃદયને દાઝે છે.

ચિન્તાસહસ્રેષુ ચ તેષુ મધ્યે ચિન્તાશ્ચતસ્રોઽપ્યસિધારતુલ્યાઃ । નીચાપમાનં ક્ષુધિતં કલત્રં ભાર્યા વિરક્તા સહજોપરોધઃ ॥ ૧,૧૧૫.

હજારો ચિંતાઓમાં પણ ચાર ચિંતાઓ તો તીક્ષ્ણ છરી જેવી છે: નીચ માણસ પાસેથી અપમાન, ભૂખ, પત્નીનો ઉદાસીનપણો અને પોતાના જ લોકો પાસેથી અવરોધ.

વશ્યશ્ચ પુર્ત્રેર્ઽથ કરી ચ વિદ્યા અરોગિતા સજ્જનસઙ્ગતિશ્ચ । ઇષ્ટા ચ ભાર્યા વશવર્તિની ચ દુઃ ખસ્ય મૂલોદ્ધરણાનિ પઞ્ચ ॥ ૧,૧૧૫.

આજ્ઞાકારી પુત્ર, ધન, વિદ્યા, આરોગ્ય, સજ્જનોની સંગતિ અને મનગમતી, આજ્ઞાકારી પત્ની—આ પાંચ દુઃખ દૂર કરવાની મૂળ ચીજ છે.