ગરુડપુરાણમ્

એકેનાપિ સુવૃક્ષેણ પુષ્પિતેન સુગન્ધિના । વનં સુવાસિતં સર્વં સુપુત્રેણ કુલં યથા ॥ ૧,૧૧૪.

એક જ સુગંધિત, ફૂલ્લેલું વૃક્ષ આખા વનમાં સુગંધ ફેલાવે છે, એ જ રીતે એક સારા પુત્રથી આખું કુળ ગૌરવ પામે છે.

એકો હિ ગુણવાન્પુત્રો નિર્ગુણેન શતેન કિમ્ । ચન્દ્રો હન્તિ તમાંસ્યેકો ન ચ જ્યોતિઃ સહસ્રકમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

ગુણહીન સો પુત્રોનો શું ફાયદો? એક ગુણવાન પુત્ર જ અંધકાર દૂર કરે છે, જેમ એક ચાંદ્રમાએ, હજારો તારાઓએ નહીં.

લાલયેત્પઞ્ચ વર્ષાણિ દશ વર્ષાણિ તાડયેત્ । પ્રાપ્તે તુ ષોડશે વર્ષે પુત્રં મિત્રવદાચરેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

પાંચ વર્ષ સુધી પુત્રને લાડ કરવો, દસ વર્ષ સુધી શીખવવું, અને જ્યારે તે શોળ વર્ષનો થાય ત્યારે મિત્રની જેમ વર્તવું.

જાયમાનો હરેદ્દારાન્ વર્ધમાનો હરેદ્ધનમ્ । મ્રિયમાણો હરેત્પ્રાણાન્નાસ્તિ પુત્રસમો રિપુઃ ॥ ૧,૧૧૪.

પુત્ર જન્મે ત્યારે પિતાની પત્નીને દૂર કરે છે, વધે ત્યારે ધન લઈ જાય છે, અને મૃત્યુ સમયે પ્રાણ લઈ જાય છે—પુત્ર જેટલો દુશ્મન બીજો કોઈ નથી.

કેચિન્મૃગમુખા વ્યાઘ્રાઃ કેચિદ્વ્યાઘ્રમુખા મૃગાઃ । તત્સ્વરૂપપહિજ્ઞાને હ્યવિશ્વાસઃ પદેપદે ॥ ૧,૧૧૪.

કેટલાક વાઘ મૃગ જેવા દેખાય છે, અને કેટલાક મૃગ વાઘ જેવા; જ્યારે સાચું સ્વરૂપ ખબર ન પડે, ત્યારે દરેક પગલે અવિશ્વાસ રાખવો જોઈએ.

એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપપદ્યતે । યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ ॥ ૧,૧૧૪.

ક્ષમાશીલોમાં એક જ દોષ છે—બીજો કોઈ નથી: લોકો એમ માને છે કે ક્ષમાશીલ માણસ અશક્ત છે.

એતદેવાનુમન્યેત ભોગા હિ ક્ષણભઙ્ગિનઃ । સ્નિગ્ધેષુ ચ વિદગ્ધસ્ય મતયો વૈ હ્યનાકુલાઃ ॥ ૧,૧૧૪.

આ વાત માનવી જોઈએ કે ભોગવિલાસ ક્ષણભંગુર છે; અને સ્નેહાળોમાં બુદ્ધિશાળીનું મન કદી ગભરાતું નથી.

જ્યેષ્ઠઃ પિતૃસમો ભ્રાતા મૃતે પિતરિ શૌનક । સર્વેષાં સ પિતા હિ સ્યાત્સર્વેષામનુપાલકઃ ॥ ૧,૧૧૪.

શૌનકજી, જ્યારે પિતા અવસાન પામે છે ત્યારે મોટો ભાઈ બધાને માટે પિતાજી સમાન ગણાય છે. એ બધાનો પિતા અને રક્ષક બને છે.

કનિષ્ઠેષુ ચ સર્વેષુ સમત્વેનાનુવર્તતે । સમાપભોગજીવેષુ યથૈવં તનયેષુ ચ ॥ ૧,૧૧૪.

મોટા ભાઈએ નાના ભાઈઓ, સાથે મળીને જીવન જીવતા અને સંતાનો સાથે પણ સમાન વર્તન કરવું જોઈએ.

બહૂનામલ્પસારાણાં સમવાયો હિ દારુણઃ । તૃણૈરાવેષ્ટિતા રજ્જુસ્તયા નાગોઽપિ બધ્યતે ॥ ૧,૧૧૪.

ઘણા ઓછા બળવાળા લોકો એક થઈ જાય તો પણ મોટો ભય પેદા કરે છે; ઘાસના તણખલાંથી બંધાયેલી દોરીથી પણ હાથી બાંધી શકાય છે.

અપહૃત્ય પરસ્વં હિ યસ્તુ દાનં પ્રયચ્છતિ । સ દાતા નરકં યાતિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય તત્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

જો કોઈ બીજાનું ધન લઈ દાન આપે છે, તો એ દાતા નરકમાં જાય છે; એનું ફળ તો ધનના માલિકને જ મળે છે.

દેવદ્રવ્યવિનાશેન બ્રહ્મસ્વહરણેન ચ । કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥ ૧,૧૧૪.

દેવદ્રવ્ય નષ્ટ કરવાથી, બ્રાહ્મણનું ધન લૂંટવાથી અને બ્રાહ્મણનો અપમાન કરવાથી કુટુંબોનું મહાત્મ્ય નષ્ટ થાય છે.

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચોરે ભગ્નવ્રતે તથા । નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ॥ ૧,૧૧૪.

બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂપાન, ચોરી કે વ્રતભંગ કરનાર માટે પ્રાયશ્ચિત્ત છે; પણ કૃતઘ્ન માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

નાશ્રન્તિ પિતરો દેવાઃ ક્ષુદ્રસ્ય વૃષલીપતેઃ । ભાર્યાજિતસ્ય નાશ્રન્તિ યસ્યાશ્ચોપપતિર્ગૃહે ॥ ૧,૧૧૪.

નીચ માણસ, પત્નીથી હારેલો પુરુષ અથવા જેના ઘરમાં પરપુરુષ હોય, એના પિંડ અને દેવતાઓ સ્વીકારતા નથી.

અકૃજજ્ઞમનાર્યઞ્ચ દીર્ધરોષમનાર્જવમ્ । ચતુરો વિદ્ધિ ચાણ્ડાલાઞ્જાત્યા જાયેત પઞ્ચમઃ ॥ ૧,૧૧૪.

કૃતઘ્ન, અસંસ્કારી, લાંબા સમય ગુસ્સે રહેતો અને બેમાન — આ ચારને ચંડાળ સમજો; એમના વંશમાં પાંચમો પણ એવો જ થાય છે.

નોપેક્ષિતવ્યો દુર્બદ્ધિ શત્રુરલ્પોઽપ્યવજ્ઞયા । વહ્નિરલ્પોઽપ્યસંહાર્યઃ કુરુતે ભસ્મસાજ્જગત્ ॥ ૧,૧૧૪.

દુષ્ટ મનવાળો દુશ્મન, ભલે નબળો હોય, તેને અવગણવું નહીં; કારણ કે નાનો અગ્નિ પણ જો અણઘડ રહે તો આખી દુનિયા ભસ્મ કરી શકે છે.

નવે વયસિ યઃ શાન્તઃ સ શાન્ત ઇતિ મે મતિઃ । ધાતુષુ ક્ષીયમાણેષુ શમઃ કસ્ય ન જાયતે ॥ ૧,૧૧૪.

મારે મતે, જે યુવાનીમાં શાંત રહે એ સાચો શાંત છે; કારણ કે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર ક્ષીણ થાય ત્યારે તો બધાને શાંતિ આવી જ જાય છે.

પન્થાન ઇવ વિપ્રેન્દ્ર સર્વસાધારણાઃ શ્રિયઃ । મદીયા ઇતિ મત્વા વૈ ન હિ હર્ષયુતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ધન તો રસ્તા જેવું સૌનું છે; 'મારું છે' એમ માનવાથી આનંદ મળતો નથી.

ચિત્તાયત્તં ધાતુવશ્યં શરીરં ચિત્તે નષ્ટે ધાતવો યાન્તિ નાશમ્ । તસ્માચ્ચિત્તં સર્વદા રક્ષણીયં સ્વસ્થે ચિત્તે ધાતવઃ સમ્ભવન્તિ ॥ ૧,૧૧૪.

શરીર મન અને દોષો પર આધાર રાખે છે; મન બગડે તો દોષો પણ નષ્ટ થાય છે. એટલે મનને હંમેશાં સાચવવું જોઈએ; મન સ્વસ્થ હોય ત્યારે દોષો પણ સંતુલિત રહે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૫ સૂત ઉવાચ । કુમાર્યાં ચ કુમિત્રં ચ કુરાજાનં કુપુત્રકમ્ । કુકન્યાં ચ કુદેશં ચ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

સૂતજી બોલ્યા: ખરાબ સખી, દુષ્ટ રાજા, નકામો દીકરો, ખરાબ દીકરી અને ખરાબ દેશ — આ બધાને દૂરથી જ ટાળી દેવા જોઈએ.

ધર્મઃ પ્રવ્રજિતસ્તપઃ પ્રચલિતં સત્યં ચ દૂરં ગતં પૃથ્વી વન્ધ્યફલા જનાઃ કપટિનો લૌલ્યે સ્થિતા બ્રાહ્મણાઃ । મર્ત્યાઃ સ્ત્રીવશગાઃ સ્ત્રિયશ્ચ ચપલા નીચા જના ઉન્નતાઃ હા કષ્ટં ખલુજીવિતં કલિયુગે ધન્યા જના યે મૃતાઃ ॥ ૧,૧૧૫.

ધર્મ દૂર ચાલી ગયો છે, તપસ્યા અસ્થિર છે, સત્ય લુપ્ત થઈ ગયું છે, ધરતી બાંઝ છે, લોકો કપટી છે, બ્રાહ્મણો લોભમાં ફસાયા છે, માણસો સ્ત્રીના વશ છે, સ્ત્રીઓ ચંચળ છે, નીચ લોકો ઉંચા થયા છે — હાય! કળિયુગમાં જીવન કેટલું દુઃખદ છે! જે મરી ગયા છે એ જ ધન્ય છે.

ધન્યાસ્તે યે ન પશ્યન્તિ દેશભઙ્ગં કુલક્ષયમ્ । પરચિત્તગતાન્ દારાન્પુત્રં કુવ્યસને સ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

જે લોકો પોતાના દેશનો વિનાશ, કુટુંબનો નાશ, પત્ની બીજાના મનમાં લાગી જાય કે દીકરો દુર્વ્યસનમાં ફસાઈ જાય એ જોઈ નથી, એજ ધન્ય છે.

કુપુત્રે નિર્વૃતિર્નાસ્તિ કુભાર્યાયાં કુતો રતિઃ । સુમિત્ર નાસ્તિ વિશ્વાસઃ કુરાજ્યે નાસ્તિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

ખરાબ દીકરામાં સુખ નથી, ખરાબ પત્નીમાં આનંદ નથી; ખોટા મિત્ર પર વિશ્વાસ નથી, અને દુષ્ટ રાજ્યમાં જીવવું શક્ય નથી.

પરાન્નં ચ પરસ્વં ચ પરશય્યાઃ પરસ્ત્રિયઃ । પરવેશ્મનિ વાસશ્ચ શક્રાદપિ હરેચ્છ્રિયમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

બીજાનું ખાવું, બીજાનું ધન, બીજાનું પથાર, બીજાની પત્ની અને બીજાના ઘરમાં રહેવું — આ બધું ઈન્દ્રની પણ સમૃદ્ધિ છીનવી લે છે.

આલાપાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાત્સંસર્ગાત્સહ ભોજનાત્ । આસનાચ્છયનાદ્યાનાત્પાપં સંક્રમતે નૃણામ્ ॥ ૧,૧૧૫.

વાતચીત, શરીરસંપર્ક, સાથે રહેવું, સાથે જમવું, સાથે બેસવું, સુવું કે મુસાફરી — આ બધાથી પાપ એક માણસમાંથી બીજામાં સંક્રમિત થાય છે.

સ્ત્રિયો નશ્યન્તિ રૂપેણ તપઃ ક્રોધન નશ્યતિ । ગાવો દ્વરપ્રચારેણ શૂદ્રાન્નેન દ્વિજોત્તમઃ ॥ ૧,૧૧૫.

સ્ત્રીઓ પોતાનું સૌંદર્ય ગુમાવે છે, તપસ્યા ગુસ્સાથી નષ્ટ થાય છે, ગાયો દરવાજા પાસે ફરવાથી નબળી પડે છે અને બ્રાહ્મણો શૂદ્રના હાથનું ખોરાક ખાઈને પોતાનો મહિમા ગુમાવે છે.

આસનાદેકશય્યાયાં બોજનાત્પઙ્ક્તિસઙ્કરાત્ । તતઃ સંક્રમતે પાપં ઘટાદ્ધટ ઇવોદકમ્ ॥ ૧,૧૧૫.

એક સાથે બેસવાથી, એક જ પથારીમાં સુઈને, એક સાથે ખાઈને અને એક જ પંક્તિમાં ભળી જવાથી, પાપ એકમાંથી બીજા સુધી પાણી જેવી રીતે વહે છે.

લાલને બહવો દોષાસ્તાડને બહવો ગુણાઃ । તસ્માચ્છિષ્યં ચ પુત્રં ચ તાડયેન્ન તુ લાલયેત્ ॥ ૧,૧૧૫.

અતિ લાડપ્યારમાં ઘણાં દોષ છે અને શિસ્તમાં ઘણાં ગુણ છે; એટલે શિષ્ય કે પુત્રને લાડ ન કરવો, પણ શિસ્ત આપવી જોઈએ.

અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા । અસંભોગશ્ચ નારીણાં વસ્ત્રાણામાતપો જરા ॥ ૧,૧૧૫.

માણસ માટે મુસાફરી વૃદ્ધાવસ્થા છે, પર્વતો માટે પાણી વૃદ્ધાવસ્થા છે, સ્ત્રીઓ માટે મિલનનો અભાવ વૃદ્ધાવસ્થા છે અને કપડાં માટે ધૂપ વૃદ્ધાવસ્થા છે.