ગરુડપુરાણમ્

ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તં વિશ્વસ્તં વિશ્વસ્તં નાતિવિશ્વસેત્ । વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નં મૂલાદપિ નિકૃન્તતિ ॥ ૧,૧૧૪.

અવિશ્વાસુ પર વિશ્વાસ ન કરવો, અને વિશ્વાસુ પર પણ અતિશય વિશ્વાસ ન કરવો; કારણ કે વિશ્વાસથી ભય ઊભું થાય છે, અને એ મૂળથી પણ કપાઈ જાય છે.

વૈરિણા સહ સન્ધાય વિશ્વસ્તો યદિ તિષ્ઠતિ । સ વૃક્ષાગ્રે પ્રસુપ્તો હિ પતિતઃ પ્રતિબુધ્યતે ॥ ૧,૧૧૪.

દુશ્મન સાથે સંધિ કર્યા પછી જો કોઈ એ પર વિશ્વાસ રાખે, તો એ એવાં છે કે વૃક્ષની ડાળ પર સુઈ જાય—જાગે ત્યારે જ પડે છે.

નાત્યન્તં મૃદુના ભાવ્યં નાત્યન્તં કૂરકર્મણા । મૃદુનૈવ મૃદું હન્તિ દારુણેનૈવ દારુણમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

અતિશય નરમપણું પણ ન રાખવું અને અતિશય કઠોરપણું પણ ન રાખવું; નરમને નરમ જ હરાવે છે અને કઠોરને કઠોર જ.

નાત્યન્તં સરલૈર્ભાવ્યં નાત્યન્તં મૃદુના તથા । સરલાસ્તત્ર છિદ્યન્તે કુબ્જાસ્તિષ્ઠન્તિ પાદપાઃ ॥ ૧,૧૧૪.

અતિશય સીધાસરળ પણ ન થવું અને અતિશય નરમ પણ ન થવું; સીધા વૃક્ષો કાપી નાખાય છે, વાંકાં વૃક્ષો ઊભાં રહે છે.

નમન્તિ ફલિનો વૃક્ષા નમન્તિ ગુણિનો જનાઃ । શુષ્કવૃક્ષાશ્ચ મૂર્ખાશ્ચ ભિદ્યન્તે ન નમન્તિ ચ ॥ ૧,૧૧૪.

ફળવંત વૃક્ષો નમે છે, ગુણવાન લોકો નમ્ર હોય છે; સુકાં વૃક્ષો અને મૂર્ખો ન નમે, પણ તૂટી જાય છે.

અપ્રાર્થિતાનિ દુઃ ખાનિ યથૈવાયાન્તિ યાન્તિ ચ । માર્જાર ઇવ લુમ્પેત તથા પ્રાર્થયિતાર નરઃ ॥ ૧,૧૧૪.

જેમ અણમાગ્યા દુઃખો આવી જાય અને ચાલ્યા જાય છે, તેમ માણસે પણ અવસરોને બિલાડી જેવો પકડવા જોઈએ.

પૂર્વં પશ્ચાચ્ચરન્ત્યાર્યે સદૈવ બહુસમ્પદઃ । વિપરીતમનાર્યે ચ યથેચ્છસિ તથા ચર ॥ ૧,૧૧૪.

સજ્જન સાથે હંમેશાં સાવધાની અને સંપત્તિથી વર્તવું, દુર્જન સાથે મનગમતું વર્તવું.

ષટ્કર્ણો ભિદ્યતે મન્ત્રશ્ચતુઃ કર્ણશ્ચધાર્યતે । દ્વિકર્ણસ્ય તુ મન્ત્રસ્ય બ્રહ્માપ્યન્ત ન બુધ્યતે ॥ ૧,૧૧૪.

છ વાંકડાંમાં રહેલો રહસ્ય ફાશ થઈ જાય છે, ચાર વાંકડાંમાં ટકી રહે છે, બે વાંકડાંમાં રહેલો રહસ્ય તો બ્રહ્મા પણ જાણે નહીં.

તયા ગવા કિં ક્રિયતે યા ન દોગ્ધ્રી ન ગર્ભિણી । કોર્ઽથ પુત્રેણ જાતેન યો ન વિદ્વાન્ન ધાર્મિકઃ ॥ ૧,૧૧૪.

એવી ગાયનો શું ફાયદો કે જે દૂધ ન આપે કે ગર્ભવતી ન હોય? અને એવો પુત્ર શું કામનો કે જે neither વિદ્વાન હોય કે ન ધર્મનિષ્ઠ?

એકેનાપિ સુપુત્રેણ વિદ્યાયુક્તેન ધીમતા । કુલં પુરુષસિંહેન ચન્દ્રેણ ગગનં યથા ॥ ૧,૧૧૪.

એક જ સુપુત્ર, જે વિદ્યા અને બુદ્ધિથી યુક્ત હોય, આખા કુળને ઉન્નત કરે છે—જેમ ચાંદ્રમાએ આખા આકાશને પ્રકાશિત કરે છે.

એકેનાપિ સુવૃક્ષેણ પુષ્પિતેન સુગન્ધિના । વનં સુવાસિતં સર્વં સુપુત્રેણ કુલં યથા ॥ ૧,૧૧૪.

એક જ સુગંધિત, ફૂલ્લેલું વૃક્ષ આખા વનમાં સુગંધ ફેલાવે છે, એ જ રીતે એક સારા પુત્રથી આખું કુળ ગૌરવ પામે છે.

એકો હિ ગુણવાન્પુત્રો નિર્ગુણેન શતેન કિમ્ । ચન્દ્રો હન્તિ તમાંસ્યેકો ન ચ જ્યોતિઃ સહસ્રકમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

ગુણહીન સો પુત્રોનો શું ફાયદો? એક ગુણવાન પુત્ર જ અંધકાર દૂર કરે છે, જેમ એક ચાંદ્રમાએ, હજારો તારાઓએ નહીં.

લાલયેત્પઞ્ચ વર્ષાણિ દશ વર્ષાણિ તાડયેત્ । પ્રાપ્તે તુ ષોડશે વર્ષે પુત્રં મિત્રવદાચરેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

પાંચ વર્ષ સુધી પુત્રને લાડ કરવો, દસ વર્ષ સુધી શીખવવું, અને જ્યારે તે શોળ વર્ષનો થાય ત્યારે મિત્રની જેમ વર્તવું.

જાયમાનો હરેદ્દારાન્ વર્ધમાનો હરેદ્ધનમ્ । મ્રિયમાણો હરેત્પ્રાણાન્નાસ્તિ પુત્રસમો રિપુઃ ॥ ૧,૧૧૪.

પુત્ર જન્મે ત્યારે પિતાની પત્નીને દૂર કરે છે, વધે ત્યારે ધન લઈ જાય છે, અને મૃત્યુ સમયે પ્રાણ લઈ જાય છે—પુત્ર જેટલો દુશ્મન બીજો કોઈ નથી.

કેચિન્મૃગમુખા વ્યાઘ્રાઃ કેચિદ્વ્યાઘ્રમુખા મૃગાઃ । તત્સ્વરૂપપહિજ્ઞાને હ્યવિશ્વાસઃ પદેપદે ॥ ૧,૧૧૪.

કેટલાક વાઘ મૃગ જેવા દેખાય છે, અને કેટલાક મૃગ વાઘ જેવા; જ્યારે સાચું સ્વરૂપ ખબર ન પડે, ત્યારે દરેક પગલે અવિશ્વાસ રાખવો જોઈએ.

એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપપદ્યતે । યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ ॥ ૧,૧૧૪.

ક્ષમાશીલોમાં એક જ દોષ છે—બીજો કોઈ નથી: લોકો એમ માને છે કે ક્ષમાશીલ માણસ અશક્ત છે.

એતદેવાનુમન્યેત ભોગા હિ ક્ષણભઙ્ગિનઃ । સ્નિગ્ધેષુ ચ વિદગ્ધસ્ય મતયો વૈ હ્યનાકુલાઃ ॥ ૧,૧૧૪.

આ વાત માનવી જોઈએ કે ભોગવિલાસ ક્ષણભંગુર છે; અને સ્નેહાળોમાં બુદ્ધિશાળીનું મન કદી ગભરાતું નથી.

જ્યેષ્ઠઃ પિતૃસમો ભ્રાતા મૃતે પિતરિ શૌનક । સર્વેષાં સ પિતા હિ સ્યાત્સર્વેષામનુપાલકઃ ॥ ૧,૧૧૪.

શૌનકજી, જ્યારે પિતા અવસાન પામે છે ત્યારે મોટો ભાઈ બધાને માટે પિતાજી સમાન ગણાય છે. એ બધાનો પિતા અને રક્ષક બને છે.

કનિષ્ઠેષુ ચ સર્વેષુ સમત્વેનાનુવર્તતે । સમાપભોગજીવેષુ યથૈવં તનયેષુ ચ ॥ ૧,૧૧૪.

મોટા ભાઈએ નાના ભાઈઓ, સાથે મળીને જીવન જીવતા અને સંતાનો સાથે પણ સમાન વર્તન કરવું જોઈએ.

બહૂનામલ્પસારાણાં સમવાયો હિ દારુણઃ । તૃણૈરાવેષ્ટિતા રજ્જુસ્તયા નાગોઽપિ બધ્યતે ॥ ૧,૧૧૪.

ઘણા ઓછા બળવાળા લોકો એક થઈ જાય તો પણ મોટો ભય પેદા કરે છે; ઘાસના તણખલાંથી બંધાયેલી દોરીથી પણ હાથી બાંધી શકાય છે.

અપહૃત્ય પરસ્વં હિ યસ્તુ દાનં પ્રયચ્છતિ । સ દાતા નરકં યાતિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય તત્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

જો કોઈ બીજાનું ધન લઈ દાન આપે છે, તો એ દાતા નરકમાં જાય છે; એનું ફળ તો ધનના માલિકને જ મળે છે.

દેવદ્રવ્યવિનાશેન બ્રહ્મસ્વહરણેન ચ । કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥ ૧,૧૧૪.

દેવદ્રવ્ય નષ્ટ કરવાથી, બ્રાહ્મણનું ધન લૂંટવાથી અને બ્રાહ્મણનો અપમાન કરવાથી કુટુંબોનું મહાત્મ્ય નષ્ટ થાય છે.

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચોરે ભગ્નવ્રતે તથા । નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ॥ ૧,૧૧૪.

બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂપાન, ચોરી કે વ્રતભંગ કરનાર માટે પ્રાયશ્ચિત્ત છે; પણ કૃતઘ્ન માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

નાશ્રન્તિ પિતરો દેવાઃ ક્ષુદ્રસ્ય વૃષલીપતેઃ । ભાર્યાજિતસ્ય નાશ્રન્તિ યસ્યાશ્ચોપપતિર્ગૃહે ॥ ૧,૧૧૪.

નીચ માણસ, પત્નીથી હારેલો પુરુષ અથવા જેના ઘરમાં પરપુરુષ હોય, એના પિંડ અને દેવતાઓ સ્વીકારતા નથી.

અકૃજજ્ઞમનાર્યઞ્ચ દીર્ધરોષમનાર્જવમ્ । ચતુરો વિદ્ધિ ચાણ્ડાલાઞ્જાત્યા જાયેત પઞ્ચમઃ ॥ ૧,૧૧૪.

કૃતઘ્ન, અસંસ્કારી, લાંબા સમય ગુસ્સે રહેતો અને બેમાન — આ ચારને ચંડાળ સમજો; એમના વંશમાં પાંચમો પણ એવો જ થાય છે.

નોપેક્ષિતવ્યો દુર્બદ્ધિ શત્રુરલ્પોઽપ્યવજ્ઞયા । વહ્નિરલ્પોઽપ્યસંહાર્યઃ કુરુતે ભસ્મસાજ્જગત્ ॥ ૧,૧૧૪.

દુષ્ટ મનવાળો દુશ્મન, ભલે નબળો હોય, તેને અવગણવું નહીં; કારણ કે નાનો અગ્નિ પણ જો અણઘડ રહે તો આખી દુનિયા ભસ્મ કરી શકે છે.

નવે વયસિ યઃ શાન્તઃ સ શાન્ત ઇતિ મે મતિઃ । ધાતુષુ ક્ષીયમાણેષુ શમઃ કસ્ય ન જાયતે ॥ ૧,૧૧૪.

મારે મતે, જે યુવાનીમાં શાંત રહે એ સાચો શાંત છે; કારણ કે વૃદ્ધાવસ્થામાં શરીર ક્ષીણ થાય ત્યારે તો બધાને શાંતિ આવી જ જાય છે.

પન્થાન ઇવ વિપ્રેન્દ્ર સર્વસાધારણાઃ શ્રિયઃ । મદીયા ઇતિ મત્વા વૈ ન હિ હર્ષયુતો ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ધન તો રસ્તા જેવું સૌનું છે; 'મારું છે' એમ માનવાથી આનંદ મળતો નથી.

ચિત્તાયત્તં ધાતુવશ્યં શરીરં ચિત્તે નષ્ટે ધાતવો યાન્તિ નાશમ્ । તસ્માચ્ચિત્તં સર્વદા રક્ષણીયં સ્વસ્થે ચિત્તે ધાતવઃ સમ્ભવન્તિ ॥ ૧,૧૧૪.

શરીર મન અને દોષો પર આધાર રાખે છે; મન બગડે તો દોષો પણ નષ્ટ થાય છે. એટલે મનને હંમેશાં સાચવવું જોઈએ; મન સ્વસ્થ હોય ત્યારે દોષો પણ સંતુલિત રહે છે.