ગરુડપુરાણમ્

શરીરમેવાયતનં દુઃ ખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ । જીવિતઞ્ચ શરીરઞ્ચ જાત્યૈવ સહ જાયતે ॥ ૧,૧૧૩.

શરીર જ સુખ અને દુઃખનું ઘર છે. જીવન અને શરીર બંને જન્મથી સાથે આવે છે.

સર્વં પરવશં દુઃ ખં સર્વ માત્મવશં સુખમ્ । એતદ્વિદ્યાત્સમાસેન લક્ષણં સુખદુઃ ખયોઃ ॥ ૧,૧૧૩.

બીજાના આધાર પર રહેલું બધું દુઃખ છે, અને પોતાના હાથમાં રહેલું બધું સુખ છે. સુખ અને દુઃખનું એ જ મુખ્ય લક્ષણ છે.

સુખસ્યાનન્તરં દુઃ ખં દુઃ ખસ્યાનન્તરં સુખમ્ । શુખં દુઃ ખં મનુષ્યાણાં ચક્રવત્પરિવર્તતે ॥ ૧,૧૧૩.

સુખ પછી દુઃખ આવે છે અને દુઃખ પછી સુખ આવે છે; માણસોમાં સુખ અને દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતાં રહે છે.

યદ્ગતં તદતિક્રાન્તં યદિ સ્યાત્તચ્ચ દૂરતઃ । વર્તમાનેન વર્તેત ન સ શોકેન બાધ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

જે ગયું તે વીતી ગયું, અને જો કશું બચ્યું હોય તો એ પણ દૂર છે. માણસે વર્તમાનમાં જીવવું જોઈએ અને શોકમાં પડવું નહીં.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૪ સૂત ઉવાચ । ન કશ્ચિત્કસ્યચિન્મિત્રં ન કશ્ચિત્કસ્યચિદ્રિપુઃ । કારણાદેવ જાયન્તે મિત્રાણિ રિપવસ્તથા ॥ ૧,૧૧૪.

કોઈ કોઈનો સારો મિત્ર નથી અને કોઈ કોઈનો દુશ્મન નથી; કારણથી જ મિત્રતા કે દુશ્મનાવટ થાય છે.

શોકત્રાણં ભયત્રાણં પ્રીતિવિશ્વાસભાજનમ્ । કેન રત્નાંમદં સૃષ્ટં મિત્રમિત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

'મિત્ર' એ બે અક્ષરનું શબ્દ કોણે બનાવ્યું હશે, જે દુઃખ અને ડરથી બચાવનાર અને પ્રેમ-વિશ્વાસથી ભરેલું છે અને રત્ન જેવી શોભા આપે છે?

સકૃદુચ્ચરિતં યેન હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્ । બદ્ધઃ પરિકરસ્તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ ॥ ૧,૧૧૪.

જે માણસ એક વાર પણ 'હરિ' નામ લે છે, તેને મોક્ષ તરફ લઈ જતી રક્ષા મળી જાય છે.

ન માતરિ ન દારેષુ ન સોદર્યે ન ચાત્મજે । વિશ્વાસસ્તાદૃશઃ પુંસાં યાદૃઙ્મિત્રે સ્વભાવજે ॥ ૧,૧૧૪.

માણસને માતા, પત્ની, ભાઈ કે પુત્રમાં એવો વિશ્વાસ નથી જતો, જેવો પોતાના સ્વભાવના મિત્રમાં થાય છે.

યદિચ્છેચ્છાશ્વતીં પ્રીતિં ત્રીન્દોષાન્પરિવર્જયેત્ । દ્યુતમર્થપ્રયોગઞ્ચ પરોક્ષે દારદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

જો કોઈને ચિરકાલનું સ્નેહ જોઈએ હોય તો તેને ત્રણ દોષ ટાળવા જોઈએ: જુગાર, ધન આપવું અને પરસ્ત્રીને ગુપ્ત રીતે મળવું.

માત્રા સ્વસ્ત્રા દુહિત્રા વા ન વિવિક્તાસનો વસેત્ । બલવાનિન્દ્રિયગ્રામો વિદ્વાંસમપિ કર્ષતિ ॥ ૧,૧૧૪.

માતા, બહેન કે દીકરી સાથે એકાંતમાં ક્યારેય ન બેસવું જોઈએ; કારણ કે ઇન્દ્રિયોની તાકાતથી વિદ્વાન પણ ફસાઈ જાય છે.

વિપરીતરતિઃ કામઃ સ્વાયતેષુ ન વિદ્યતે । યથોપાયો વધો દણ્ડસ્તથૈવ હ્યનુ વર્તતે ॥ ૧,૧૧૪.

પોતાનાં સ્ત્રીઓમાં વિપરીત વાસના થતી નથી; જેવો ઉપાય હોય, તેવો જ દંડ કે શાસ્તિ મળે છે.

અપિ કલ્પાનિલસ્યૈવ તુરગસ્ય મહોદધેઃ । શક્યતે પ્રસરો બોદ્ધું ન હ્યરક્તસ્યે ચતસઃ ॥ ૧,૧૧૪.

યુગના પવન, ઘોડો કે મહાસાગરનો માર્ગ સમજાઈ શકે છે, પણ પ્રેમ વિના સ્ત્રીનું મન સમજવું મુશ્કેલ છે.

ક્ષણો નાસ્તિ રહો નાસ્તિ ન સ્તિ પ્રાર્થયિતા જનઃ । તેન શૌનક નારીણાં સતીત્વમુપજાયતે ॥ ૧,૧૧૪.

સ્ત્રીઓ પાસે એક ક્ષણ પણ એકાંત નથી, ન કોઈ માંગનાર હોય છે; તેથી, શૌનક, સ્ત્રીઓમાં પતિવ્રતાનું ગુણ આવે છે.

એક વૈ સેવતે નિત્યમન્યશ્ચેતપિ રોચતે । પુરુષાણામલાભેન નારી ચૈવ પતિવ્રતા ॥ ૧,૧૧૪.

પતિપ્રતિ એકનિષ્ઠા સ્ત્રી, ભલે બીજા પુરુષો પસંદ આવે, તો પણ માત્ર પતિની સેવા કરે છે. પણ પુરુષો માટે બીજી સ્ત્રીઓ ન મળે એમાં કોઈ દોષ માનતો નથી.

જનની યાનિ કુરુતે રહસ્યં મદનાતુરા । સુતૈસ્તાનિ ન ચિન્ત્યાનિ શીલવિપ્રતિપત્તિભિઃ ॥ ૧,૧૧૪.

માતા જો કામવશ થઈ ગુપ્ત કામો કરે, તો સારા સ્વભાવવાળા પુત્રોએ એ વાતો વિશે વિચારવું જોઈએ નહીં.

પરાધીના નિદ્રા પરદૃદયકૃત્યાનુસરણં સદા હેલા હાસ્યં નિયતમપિ શોકેન રહિતમ્ । પણે ન્યસ્તઃ કાયો વિટજનખુરૈર્દારિતગલો બહૂત્કણ્ઠવૃતિર્જગતિ ગણિક્રાયા બહુમતઃ ॥ ૧,૧૧૪.

બીજાના ઈશારે ઊંઘવી, બીજાની ઈચ્છા મુજબ ચાલવું, હંમેશા હાસ્ય-મજાક કરવી, ખોટી દુઃખી થવું, દેહ વેચી દેવું, વિટલોકોની નખથી ગળું ફાડાવવું, ગળામાં અનેક આભૂષણ પહેરવું—આ બધું જાગતમાં વેશ્યાના મૂલ્યરૂપ ગણાય છે.

અગ્નિરાપઃ સ્ત્રિયો મૂર્ખાઃ સર્પા રાજકુલાનિ ચ । નિત્યં પરોપસેવ્યાનિ સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ ષટ્ ॥ ૧,૧૧૪.

અગ્નિ, પાણી, સ્ત્રીઓ, મૂર્ખો, સાપ અને રાજમહેલ—આ છ વસ્તુઓ હંમેશા બીજાના આધાર પર છે, પણ તરત જ જીવ લઈ શકે છે.

કિં ચિત્રં યદિ વેદ (શબ્દ) શાસ્ત્રકુશલો વિપ્રો ભવેત્પણ્ડિતઃ કિં ચિત્રં યદિ દણ્ડનીતિકુશલો રાજા ભવેદ્ધાર્મિકઃ । કિં ચિત્રં યદિ રૂપયૌવનવતી સાધ્વી ભવેત્કામિની તચ્ચિત્રં યદિ નિર્ધનોઽપિ પુરુષઃ પાપં ન કુર્યાત્ક્રચિત્ ॥ ૧,૧૧૪.

જ્ઞાની બ્રાહ્મણ વેદ-શાસ્ત્ર જાણે તો તેમાં શું નવાઈ? રાજા યોગ્ય શાસન કરે તો તેમાં શું વિશેષ? સુંદર અને યુવાન સ્ત્રી સતી હોય તો તેમાં શું અદ્ભુત? પણ ગરીબ માણસ કદી પાપ ન કરે, એ સાચે અદ્ભુત છે.

નાત્મચ્છિદ્રં પરે દદ્યાદ્વિદ્યાચ્છિદ્રં પરસ્ય ચ । ગૂહેત્કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ પરભાવઞ્ચ લક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

પોતાના દોષ બીજાને કહેવા નહીં, બીજાની વિદ્યા-દોષ પણ ન બતાવવી. કાચબાની જેમ અંગો છુપાવવું અને બીજાના દુર્બળતા ઓળખવી.

પાતાલતલવા સિન્ય ઉચ્ચપ્રાકારસંસ્થિતાઃ । યદિ નો ચિકુરોદ્ભેદાલ્લભ્યન્તે કૈઃ સ્ત્રિયો ન હિ ॥ ૧,૧૧૪.

જો સ્ત્રીઓ પાતાળમાં કે ઊંચા કિલ્લામાં પણ હોય, પણ વાળ ન હોય તો, તેમને કોણ મેળવવા માંગે છે?

સમધર્મા હિ મર્મજ્ઞસ્તીક્ષ્ણઃ સ્વજનકણ્ટકઃ । ન તથા બાધતે શત્રુઃ કૃતવૈરો બહિઃ સ્થિતઃ ॥ ૧,૧૧૪.

જે માણસ તીખો, ગુપ્ત વાત જાણતો અને પોતાના જ લોકો માટે દુઃખદાયક હોય, એ ખુલ્લા દુશ્મન કરતાં વધારે પીડા આપે છે.

સ પણ્ડિતો યો હ્યનુઞ્જયેદ્વૈ મિષ્ટેન બાલં વિનિયેન શિષ્ટમ્ । અર્થેન નારીં તપસા હિ દેવાન્સર્વાંશ્ચ લોકાંશ્ચ સુસંગ્રહેણ ॥ ૧,૧૧૪.

જે બાળકને મીઠાઈથી, શિષ્યને શિસ્તથી, સ્ત્રીને ધનથી, દેવોને તપથી અને બધાને સારા વર્તનથી પ્રસન્ન કરે, એ જ સાચો પંડિત છે.

છલેન મિત્રં કલુષેણ ધર્મં પરોપતાપેન સમૃદ્ધિભાવનમ્ । સુખેન વિદ્યાં પુરુષેણ નારીં વાઞ્છન્તિ વૈ યે ન ચ પણ્ડિતાસ્તે ॥ ૧,૧૧૪.

જે મિત્રતાને છેતરપિંથી, ધર્મને અશુદ્ધિથી, સંપત્તિને બીજાને દુઃખ આપી, વિદ્યાને આળસથી કે સ્ત્રીને બળજબરીથી મેળવવા ઈચ્છે છે, એ જ્ઞાની નથી.

ફલાર્થો ફલિનં વૃક્ષં યશ્છિન્દ્યાદ્દુર્મતિર્નરઃ । નિષ્ફલં તસ્ય વૈ કાર્યાં મહાદોષમવાપ્નુયાત્ ॥ ૧,૧૧૪.

મૂર્ખ માણસ જો ફળ માટે ફળ આપતો વૃક્ષ કાપી નાખે, તો તેને ફળ મળતું નથી અને મોટો પાપ લાગે છે.

સધનો હિ તપસ્વી ચ દૂરતો વૈ કૃતશ્રમઃ । મદ્યપ સ્ત્રી સતીત્યેવં વિપ્ર ન શ્રદ્દધામ્યહમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

ધનવાન તપસ્વી, દૂરથી મહેનત કરનાર, દારૂ પીતા માણસ અને સતી સ્ત્રી—હે બ્રાહ્મણ, હું આવી વાતે વિશ્વાસ કરતો નથી.

ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે મિત્રસ્યાપિ ન વિશ્વસેત્ । કદાચિત્કુપિતં મિત્રં સર્વં ગુહ્યં પ્રકાશયેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

અવિશ્વાસપાત્ર પર વિશ્વાસ ન કરવો, અને મિત્ર પર પણ નહીં; કારણ કે, મિત્ર ગુસ્સે થાય ત્યારે બધું રહસ્ય ઉઘાડી શકે છે.

સર્વભૂતેષુ વિશ્વાસઃ સર્વભૂતેષુ સાત્ત્વિકઃ । સ્વબાવમાત્મના ગૂહેદેતત્સાધોર્હિ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

બધા પ્રાણીઓમાં વિશ્વાસ અને સૌના માટે સારા ભાવ રાખવો, પણ પોતાનો સ્વભાવ છુપાવવો—આ સારા માણસની ઓળખ છે.

યસ્મિન્કસ્મિન્કૃતે કાર્યે કર્તારમનુવર્તતે । સર્વથા વર્તમાનોઽપિ ધૈર્યબુદ્ધિન્તુ કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

જે કાર્યમાં જોડાવું હોય, તેમાં કરનારને અનુસરો, પણ દરેક સમયે ધૈર્ય અને બુદ્ધિથી વર્તવું જોઈએ.

વૃદ્ધાઃ સ્ત્રિયો નવં મદ્યં શુષ્કં માંસં ત્રિમૂલકમ્ । રાત્રૌ દધિ દિવા સ્વપ્નં વિદ્વાન્ષટ્પરિવર્જયેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

જ્ઞાની માણસે વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ, નવું દારૂ, સુકું માંસ, ત્રણ પ્રકારની મૂળ, રાત્રે દહીં અને દિવસે ઊંઘ ટાળવી જોઈએ.