ગરુડપુરાણમ્

લબ્ધવ્યાન્યેવ લભતે ગન્તવ્યાન્યેવ ગચ્છતિ । પ્રાપ્તવ્યાન્યેવ પ્રાપ્નાતિ દુઃ ખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસને જે મળવાનું છે એ જ મળે છે, જ્યાં જવાનું છે ત્યાં જ જાય છે, અને જે મળવાનું છે એ જ મળે છે—એ દુઃખ હોય કે સુખ.

તત્તત્પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ કિ પ્રલાપૈઃ કરિષ્યતિ । આચોદ્યમાનાનિ યથા પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ । સ્વકાલં નાતિવર્તન્તે તથા કર્મ પુરાકૃતમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસને જે મળવાનું છે એ જ મળે છે; રડવાથી શું ફાયદો? જેમ ફૂલ અને ફળ પોતાનો સમય આવ્યા વિના નથી મળતા, એમ જ પૂર્વકર્મ પણ પોતાના સમયે ફળ આપે છે.

શીલં કુલં નૈવ ન ચૈવ વિદ્યા જ્ઞાનં ગુણા નૈવ ન બીજશુદ્ધિઃ । ભાગ્યાનિ પૂર્વં તપસાર્જિતાનિ કાલે ફલન્ત્યસ્ય યથૈવ વૃક્ષાઃ ॥ ૧,૧૧૩.

ન તો સ્વભાવ, ન કુળ, ન શીખણ, ન જ્ઞાન, ન ગુણ, ન વંશની શુદ્ધતા—કંઈ જ કામ આવતું નથી; માત્ર પૂર્વજન્મના તપથી મેળવેલું ભાગ્ય જ પોતાના સમયે વૃક્ષના ફળ જેવું ફલે છે.

તત્ર મૃત્યુર્યત્ર હન્તા તત્ર શ્રીર્યત્ર સમ્પદઃ । તત્ર તત્ર સ્વયં યાતિ પ્રેર્યમાણઃ સ્વકર્મભિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

જ્યાં મૃત્યુ લખાયું છે, ત્યાં જ હત્યારો આવે છે; જ્યાં ધન-સંપત્તિ લખાયેલી છે, ત્યાં જ ધન આવે છે—બધું પોતપોતાના કર્મથી જ થાય છે.

ભૂતપૂર્વં કૃતં કર્મ કર્તારમનુતિષ્ઠતિ । યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિન્દન્તિ માતરમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

પહેલાં કરેલું કર્મ માણસને પીછો કરે છે, જેમ હજાર ગાયોમાં વાછરડો પોતાની જ માતાને શોધી લે છે.

એવં પૂર્વકૃતં કર્મ કર્તારમનુતિષ્ઠાતિ । સુકૃતં ભુઙ્ક્ષ્વ ચાત્મીયં મૂઢ કિં પરિતપ્યસે ॥ ૧,૧૧૩.

પૂર્વે કરેલા કર્મો માણસને સતત અનુસરે છે. એ મૂર્ખ, તું જે સારા કર્મો કર્યા છે તેનું ફળ ભોગવી લે, પછી શા માટે દુઃખી થાય છે?

યથા પૂર્વકૃતં કર્મ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ । તથા જન્માન્તરે તદ્વૈ કર્તા રમનુગચ્છતિ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસે પહેલાં જે કર્મ કર્યું હોય, સારું કે ખરાબ, એ પછીના જન્મમાં પણ એને પછડતું રહે છે.

નીચઃ સર્ષપમાત્રાણિ પરચ્છિદ્રાણિ પશ્યતિ । આત્મનો બલિવમાત્રાણિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ॥ ૧,૧૧૩.

નીચ માણસને બીજાના નાના ખોટ પણ દેખાય છે, પણ પોતાનાં મોટા દોષો હોવા છતાં એ એને નજરઅંદાજ કરે છે.

રાગદ્વેષાદિયુક્તાનાં ન સુખં કુત્રચિદ્દ્વિજ । વિચાર્ય ખલુ પશ્યામિ તત્સુખં યત્ર નિર્વૃતિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

જે લોકો રાગ, દ્વેષ વગેરેમાં ફસાયેલા છે, તેમને ક્યાંય સુખ મળતું નથી. સાચું સુખ તો ત્યાં છે જ્યાં સંતોષ હોય છે.

યત્ર સ્નેહો ભયં તત્ર સ્નેહો દુઃ ખસ્ય ભાજનમ્ । સ્નેહમૂલાનિ દુઃ ખાનિ તસ્મિસ્ત્યક્તે મહત્સુખમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જ્યાં લાગણી હોય ત્યાં ડર હોય છે; લાગણી દુઃખનું વાસણ છે. બધાં દુઃખનું મૂળ લાગણીમાં છે, એટલે તેને છોડવાથી મોટું સુખ મળે છે.

શરીરમેવાયતનં દુઃ ખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ । જીવિતઞ્ચ શરીરઞ્ચ જાત્યૈવ સહ જાયતે ॥ ૧,૧૧૩.

શરીર જ સુખ અને દુઃખનું ઘર છે. જીવન અને શરીર બંને જન્મથી સાથે આવે છે.

સર્વં પરવશં દુઃ ખં સર્વ માત્મવશં સુખમ્ । એતદ્વિદ્યાત્સમાસેન લક્ષણં સુખદુઃ ખયોઃ ॥ ૧,૧૧૩.

બીજાના આધાર પર રહેલું બધું દુઃખ છે, અને પોતાના હાથમાં રહેલું બધું સુખ છે. સુખ અને દુઃખનું એ જ મુખ્ય લક્ષણ છે.

સુખસ્યાનન્તરં દુઃ ખં દુઃ ખસ્યાનન્તરં સુખમ્ । શુખં દુઃ ખં મનુષ્યાણાં ચક્રવત્પરિવર્તતે ॥ ૧,૧૧૩.

સુખ પછી દુઃખ આવે છે અને દુઃખ પછી સુખ આવે છે; માણસોમાં સુખ અને દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતાં રહે છે.

યદ્ગતં તદતિક્રાન્તં યદિ સ્યાત્તચ્ચ દૂરતઃ । વર્તમાનેન વર્તેત ન સ શોકેન બાધ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

જે ગયું તે વીતી ગયું, અને જો કશું બચ્યું હોય તો એ પણ દૂર છે. માણસે વર્તમાનમાં જીવવું જોઈએ અને શોકમાં પડવું નહીં.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૪ સૂત ઉવાચ । ન કશ્ચિત્કસ્યચિન્મિત્રં ન કશ્ચિત્કસ્યચિદ્રિપુઃ । કારણાદેવ જાયન્તે મિત્રાણિ રિપવસ્તથા ॥ ૧,૧૧૪.

કોઈ કોઈનો સારો મિત્ર નથી અને કોઈ કોઈનો દુશ્મન નથી; કારણથી જ મિત્રતા કે દુશ્મનાવટ થાય છે.

શોકત્રાણં ભયત્રાણં પ્રીતિવિશ્વાસભાજનમ્ । કેન રત્નાંમદં સૃષ્ટં મિત્રમિત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

'મિત્ર' એ બે અક્ષરનું શબ્દ કોણે બનાવ્યું હશે, જે દુઃખ અને ડરથી બચાવનાર અને પ્રેમ-વિશ્વાસથી ભરેલું છે અને રત્ન જેવી શોભા આપે છે?

સકૃદુચ્ચરિતં યેન હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્ । બદ્ધઃ પરિકરસ્તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ ॥ ૧,૧૧૪.

જે માણસ એક વાર પણ 'હરિ' નામ લે છે, તેને મોક્ષ તરફ લઈ જતી રક્ષા મળી જાય છે.

ન માતરિ ન દારેષુ ન સોદર્યે ન ચાત્મજે । વિશ્વાસસ્તાદૃશઃ પુંસાં યાદૃઙ્મિત્રે સ્વભાવજે ॥ ૧,૧૧૪.

માણસને માતા, પત્ની, ભાઈ કે પુત્રમાં એવો વિશ્વાસ નથી જતો, જેવો પોતાના સ્વભાવના મિત્રમાં થાય છે.

યદિચ્છેચ્છાશ્વતીં પ્રીતિં ત્રીન્દોષાન્પરિવર્જયેત્ । દ્યુતમર્થપ્રયોગઞ્ચ પરોક્ષે દારદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

જો કોઈને ચિરકાલનું સ્નેહ જોઈએ હોય તો તેને ત્રણ દોષ ટાળવા જોઈએ: જુગાર, ધન આપવું અને પરસ્ત્રીને ગુપ્ત રીતે મળવું.

માત્રા સ્વસ્ત્રા દુહિત્રા વા ન વિવિક્તાસનો વસેત્ । બલવાનિન્દ્રિયગ્રામો વિદ્વાંસમપિ કર્ષતિ ॥ ૧,૧૧૪.

માતા, બહેન કે દીકરી સાથે એકાંતમાં ક્યારેય ન બેસવું જોઈએ; કારણ કે ઇન્દ્રિયોની તાકાતથી વિદ્વાન પણ ફસાઈ જાય છે.

વિપરીતરતિઃ કામઃ સ્વાયતેષુ ન વિદ્યતે । યથોપાયો વધો દણ્ડસ્તથૈવ હ્યનુ વર્તતે ॥ ૧,૧૧૪.

પોતાનાં સ્ત્રીઓમાં વિપરીત વાસના થતી નથી; જેવો ઉપાય હોય, તેવો જ દંડ કે શાસ્તિ મળે છે.

અપિ કલ્પાનિલસ્યૈવ તુરગસ્ય મહોદધેઃ । શક્યતે પ્રસરો બોદ્ધું ન હ્યરક્તસ્યે ચતસઃ ॥ ૧,૧૧૪.

યુગના પવન, ઘોડો કે મહાસાગરનો માર્ગ સમજાઈ શકે છે, પણ પ્રેમ વિના સ્ત્રીનું મન સમજવું મુશ્કેલ છે.

ક્ષણો નાસ્તિ રહો નાસ્તિ ન સ્તિ પ્રાર્થયિતા જનઃ । તેન શૌનક નારીણાં સતીત્વમુપજાયતે ॥ ૧,૧૧૪.

સ્ત્રીઓ પાસે એક ક્ષણ પણ એકાંત નથી, ન કોઈ માંગનાર હોય છે; તેથી, શૌનક, સ્ત્રીઓમાં પતિવ્રતાનું ગુણ આવે છે.

એક વૈ સેવતે નિત્યમન્યશ્ચેતપિ રોચતે । પુરુષાણામલાભેન નારી ચૈવ પતિવ્રતા ॥ ૧,૧૧૪.

પતિપ્રતિ એકનિષ્ઠા સ્ત્રી, ભલે બીજા પુરુષો પસંદ આવે, તો પણ માત્ર પતિની સેવા કરે છે. પણ પુરુષો માટે બીજી સ્ત્રીઓ ન મળે એમાં કોઈ દોષ માનતો નથી.

જનની યાનિ કુરુતે રહસ્યં મદનાતુરા । સુતૈસ્તાનિ ન ચિન્ત્યાનિ શીલવિપ્રતિપત્તિભિઃ ॥ ૧,૧૧૪.

માતા જો કામવશ થઈ ગુપ્ત કામો કરે, તો સારા સ્વભાવવાળા પુત્રોએ એ વાતો વિશે વિચારવું જોઈએ નહીં.

પરાધીના નિદ્રા પરદૃદયકૃત્યાનુસરણં સદા હેલા હાસ્યં નિયતમપિ શોકેન રહિતમ્ । પણે ન્યસ્તઃ કાયો વિટજનખુરૈર્દારિતગલો બહૂત્કણ્ઠવૃતિર્જગતિ ગણિક્રાયા બહુમતઃ ॥ ૧,૧૧૪.

બીજાના ઈશારે ઊંઘવી, બીજાની ઈચ્છા મુજબ ચાલવું, હંમેશા હાસ્ય-મજાક કરવી, ખોટી દુઃખી થવું, દેહ વેચી દેવું, વિટલોકોની નખથી ગળું ફાડાવવું, ગળામાં અનેક આભૂષણ પહેરવું—આ બધું જાગતમાં વેશ્યાના મૂલ્યરૂપ ગણાય છે.

અગ્નિરાપઃ સ્ત્રિયો મૂર્ખાઃ સર્પા રાજકુલાનિ ચ । નિત્યં પરોપસેવ્યાનિ સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ ષટ્ ॥ ૧,૧૧૪.

અગ્નિ, પાણી, સ્ત્રીઓ, મૂર્ખો, સાપ અને રાજમહેલ—આ છ વસ્તુઓ હંમેશા બીજાના આધાર પર છે, પણ તરત જ જીવ લઈ શકે છે.

કિં ચિત્રં યદિ વેદ (શબ્દ) શાસ્ત્રકુશલો વિપ્રો ભવેત્પણ્ડિતઃ કિં ચિત્રં યદિ દણ્ડનીતિકુશલો રાજા ભવેદ્ધાર્મિકઃ । કિં ચિત્રં યદિ રૂપયૌવનવતી સાધ્વી ભવેત્કામિની તચ્ચિત્રં યદિ નિર્ધનોઽપિ પુરુષઃ પાપં ન કુર્યાત્ક્રચિત્ ॥ ૧,૧૧૪.

જ્ઞાની બ્રાહ્મણ વેદ-શાસ્ત્ર જાણે તો તેમાં શું નવાઈ? રાજા યોગ્ય શાસન કરે તો તેમાં શું વિશેષ? સુંદર અને યુવાન સ્ત્રી સતી હોય તો તેમાં શું અદ્ભુત? પણ ગરીબ માણસ કદી પાપ ન કરે, એ સાચે અદ્ભુત છે.

નાત્મચ્છિદ્રં પરે દદ્યાદ્વિદ્યાચ્છિદ્રં પરસ્ય ચ । ગૂહેત્કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ પરભાવઞ્ચ લક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૧૪.

પોતાના દોષ બીજાને કહેવા નહીં, બીજાની વિદ્યા-દોષ પણ ન બતાવવી. કાચબાની જેમ અંગો છુપાવવું અને બીજાના દુર્બળતા ઓળખવી.