ગરુડપુરાણમ્

મૃત્તિકાનાં સહસ્રેણ ચોદકાનાં શતેન હિ । ન શુધ્યતિ દુરાચારો ભાવોપહતચેતનઃ ॥ ૧,૧૧૩.

હજારો વાર માટી લગાવીએ કે સો વાર પાણીથી ધોઈએ, તો પણ જેનું મન દુષ્કર્મોથી ભરેલું છે, એ કદી પવિત્ર થતું નથી.

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ । વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે ॥ ૧,૧૧૩.

જેના હાથ, પગ અને મન સારી રીતે સંયમિત છે, જે પાસે જ્ઞાન, તપ અને કીર્તિ છે, એ તીર્થયાત્રાનું ફળ પામે છે.

ન પ્રહૃષ્યતિ સંમાનૈર્નાવમાનૈઃ પ્રકુપ્યતિ । ન ક્રુદ્ધઃ પરુષં બ્રૂયાદેતત્સાધોસ્તુ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જે માન મળવાથી ખુશ થતો નથી અને અપમાનથી ગુસ્સે થતો નથી, ગુસ્સે આવે ત્યારે પણ કડક બોલતો નથી—એવા ગુણો સારા માણસના છે.

દરિદ્રસ્ય મનુષ્યસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય મધુરસ્ય ચ । કાલે શ્રુત્વા હિતં વાક્યં ન કશ્ચિત્પરિતુષ્યતિ ॥ ૧,૧૧૩.

ગરીબ, બુદ્ધિશાળી કે મીઠા સ્વભાવના માણસને યોગ્ય સમયે સારા શબ્દો કહીએ, તો પણ કોઈને એથી આનંદ થતો નથી.

ન મન્ત્રબલવીર્યેણ પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ચ । અલભ્યં લભ્યતે મર્ત્યૈસ્તત્ર કા પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

મંત્રશક્તિ, બળ, બુદ્ધિ કે મહેનતથી, જે મળવાનું નથી એ માણસને મળતું નથી; તો પછી દુઃખ શા માટે કરવું?

અયાચિતો મયા લબ્ધો પુનર્મત્પ્રેષણાદ્ગતઃ । યત્રાગતસ્તત્ર ગતસ્તત્ર કા પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

મારે વિનંતી કર્યા વિના જે મળ્યું અને મારાથી મોકલાવ્યા પછી જે ગયું—જ્યાંથી આવ્યું હતું ત્યાં જ ગયું; તો પછી દુઃખ શા માટે કરવું?

એકવૃક્ષે સદા રાત્રૌ નાનાપક્ષિસમાગમઃ । પ્રભાતેઽન્યદિશો યાન્તિ કા તત્ર પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

એક ઝાડ પર રાતે અનેક પંખીઓ ભેગા થાય છે, પણ સવારે દરેક પોતાની દિશામાં ઉડી જાય છે—આમાં દુઃખ કરવાનો શું અર્થ?

એકસાર્થપ્રયાતાના સર્વેષાન્તત્ર ગામિનામ્ । યસ્ત્વેકસ્ત્વરિતો યાતિ કા તત્ર પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

એક જ ટોળકીમાં બધા સાથે મુસાફરી કરે છે, પણ જો કોઈ એક જલદી આગળ નીકળી જાય, તો એમાં દુઃખ કરવાનો શું અર્થ?

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ શૌનક । અવ્યક્તનિધનાન્યેનવ કા તત્ર પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

શૌનક, બધા જીવ અદૃશ્યમાંથી જન્મે છે, વચ્ચે દેખાય છે અને અંતે ફરી અદૃશ્યમાં જ જાય છે; તો આમાં દુઃખ કરવાનો શું અર્થ?

નાપ્રાપ્તકાલો મ્રિયતે વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ । કુશાગ્રેણ તુ સંસ્પૃષ્ટં પ્રાપ્તકાલો ન જીવતિ ॥ ૧,૧૧૩.

જેનાં મૃત્યુનો સમય આવ્યો નથી, એને સો તીરો ભાંભરે તો પણ મૃત્યુ થતું નથી; પણ જેનો સમય આવી ગયો છે, એને ઘાસના પાનથી સ્પર્શ થાય તો પણ જીવતો નથી.

લબ્ધવ્યાન્યેવ લભતે ગન્તવ્યાન્યેવ ગચ્છતિ । પ્રાપ્તવ્યાન્યેવ પ્રાપ્નાતિ દુઃ ખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસને જે મળવાનું છે એ જ મળે છે, જ્યાં જવાનું છે ત્યાં જ જાય છે, અને જે મળવાનું છે એ જ મળે છે—એ દુઃખ હોય કે સુખ.

તત્તત્પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ કિ પ્રલાપૈઃ કરિષ્યતિ । આચોદ્યમાનાનિ યથા પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ । સ્વકાલં નાતિવર્તન્તે તથા કર્મ પુરાકૃતમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસને જે મળવાનું છે એ જ મળે છે; રડવાથી શું ફાયદો? જેમ ફૂલ અને ફળ પોતાનો સમય આવ્યા વિના નથી મળતા, એમ જ પૂર્વકર્મ પણ પોતાના સમયે ફળ આપે છે.

શીલં કુલં નૈવ ન ચૈવ વિદ્યા જ્ઞાનં ગુણા નૈવ ન બીજશુદ્ધિઃ । ભાગ્યાનિ પૂર્વં તપસાર્જિતાનિ કાલે ફલન્ત્યસ્ય યથૈવ વૃક્ષાઃ ॥ ૧,૧૧૩.

ન તો સ્વભાવ, ન કુળ, ન શીખણ, ન જ્ઞાન, ન ગુણ, ન વંશની શુદ્ધતા—કંઈ જ કામ આવતું નથી; માત્ર પૂર્વજન્મના તપથી મેળવેલું ભાગ્ય જ પોતાના સમયે વૃક્ષના ફળ જેવું ફલે છે.

તત્ર મૃત્યુર્યત્ર હન્તા તત્ર શ્રીર્યત્ર સમ્પદઃ । તત્ર તત્ર સ્વયં યાતિ પ્રેર્યમાણઃ સ્વકર્મભિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

જ્યાં મૃત્યુ લખાયું છે, ત્યાં જ હત્યારો આવે છે; જ્યાં ધન-સંપત્તિ લખાયેલી છે, ત્યાં જ ધન આવે છે—બધું પોતપોતાના કર્મથી જ થાય છે.

ભૂતપૂર્વં કૃતં કર્મ કર્તારમનુતિષ્ઠતિ । યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિન્દન્તિ માતરમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

પહેલાં કરેલું કર્મ માણસને પીછો કરે છે, જેમ હજાર ગાયોમાં વાછરડો પોતાની જ માતાને શોધી લે છે.

એવં પૂર્વકૃતં કર્મ કર્તારમનુતિષ્ઠાતિ । સુકૃતં ભુઙ્ક્ષ્વ ચાત્મીયં મૂઢ કિં પરિતપ્યસે ॥ ૧,૧૧૩.

પૂર્વે કરેલા કર્મો માણસને સતત અનુસરે છે. એ મૂર્ખ, તું જે સારા કર્મો કર્યા છે તેનું ફળ ભોગવી લે, પછી શા માટે દુઃખી થાય છે?

યથા પૂર્વકૃતં કર્મ શુભં વા યદિ વાશુભમ્ । તથા જન્માન્તરે તદ્વૈ કર્તા રમનુગચ્છતિ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસે પહેલાં જે કર્મ કર્યું હોય, સારું કે ખરાબ, એ પછીના જન્મમાં પણ એને પછડતું રહે છે.

નીચઃ સર્ષપમાત્રાણિ પરચ્છિદ્રાણિ પશ્યતિ । આત્મનો બલિવમાત્રાણિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ॥ ૧,૧૧૩.

નીચ માણસને બીજાના નાના ખોટ પણ દેખાય છે, પણ પોતાનાં મોટા દોષો હોવા છતાં એ એને નજરઅંદાજ કરે છે.

રાગદ્વેષાદિયુક્તાનાં ન સુખં કુત્રચિદ્દ્વિજ । વિચાર્ય ખલુ પશ્યામિ તત્સુખં યત્ર નિર્વૃતિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

જે લોકો રાગ, દ્વેષ વગેરેમાં ફસાયેલા છે, તેમને ક્યાંય સુખ મળતું નથી. સાચું સુખ તો ત્યાં છે જ્યાં સંતોષ હોય છે.

યત્ર સ્નેહો ભયં તત્ર સ્નેહો દુઃ ખસ્ય ભાજનમ્ । સ્નેહમૂલાનિ દુઃ ખાનિ તસ્મિસ્ત્યક્તે મહત્સુખમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જ્યાં લાગણી હોય ત્યાં ડર હોય છે; લાગણી દુઃખનું વાસણ છે. બધાં દુઃખનું મૂળ લાગણીમાં છે, એટલે તેને છોડવાથી મોટું સુખ મળે છે.

શરીરમેવાયતનં દુઃ ખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ । જીવિતઞ્ચ શરીરઞ્ચ જાત્યૈવ સહ જાયતે ॥ ૧,૧૧૩.

શરીર જ સુખ અને દુઃખનું ઘર છે. જીવન અને શરીર બંને જન્મથી સાથે આવે છે.

સર્વં પરવશં દુઃ ખં સર્વ માત્મવશં સુખમ્ । એતદ્વિદ્યાત્સમાસેન લક્ષણં સુખદુઃ ખયોઃ ॥ ૧,૧૧૩.

બીજાના આધાર પર રહેલું બધું દુઃખ છે, અને પોતાના હાથમાં રહેલું બધું સુખ છે. સુખ અને દુઃખનું એ જ મુખ્ય લક્ષણ છે.

સુખસ્યાનન્તરં દુઃ ખં દુઃ ખસ્યાનન્તરં સુખમ્ । શુખં દુઃ ખં મનુષ્યાણાં ચક્રવત્પરિવર્તતે ॥ ૧,૧૧૩.

સુખ પછી દુઃખ આવે છે અને દુઃખ પછી સુખ આવે છે; માણસોમાં સુખ અને દુઃખ ચક્રની જેમ ફરતાં રહે છે.

યદ્ગતં તદતિક્રાન્તં યદિ સ્યાત્તચ્ચ દૂરતઃ । વર્તમાનેન વર્તેત ન સ શોકેન બાધ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

જે ગયું તે વીતી ગયું, અને જો કશું બચ્યું હોય તો એ પણ દૂર છે. માણસે વર્તમાનમાં જીવવું જોઈએ અને શોકમાં પડવું નહીં.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૪ સૂત ઉવાચ । ન કશ્ચિત્કસ્યચિન્મિત્રં ન કશ્ચિત્કસ્યચિદ્રિપુઃ । કારણાદેવ જાયન્તે મિત્રાણિ રિપવસ્તથા ॥ ૧,૧૧૪.

કોઈ કોઈનો સારો મિત્ર નથી અને કોઈ કોઈનો દુશ્મન નથી; કારણથી જ મિત્રતા કે દુશ્મનાવટ થાય છે.

શોકત્રાણં ભયત્રાણં પ્રીતિવિશ્વાસભાજનમ્ । કેન રત્નાંમદં સૃષ્ટં મિત્રમિત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

'મિત્ર' એ બે અક્ષરનું શબ્દ કોણે બનાવ્યું હશે, જે દુઃખ અને ડરથી બચાવનાર અને પ્રેમ-વિશ્વાસથી ભરેલું છે અને રત્ન જેવી શોભા આપે છે?

સકૃદુચ્ચરિતં યેન હરિરિત્યક્ષરદ્વયમ્ । બદ્ધઃ પરિકરસ્તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ ॥ ૧,૧૧૪.

જે માણસ એક વાર પણ 'હરિ' નામ લે છે, તેને મોક્ષ તરફ લઈ જતી રક્ષા મળી જાય છે.

ન માતરિ ન દારેષુ ન સોદર્યે ન ચાત્મજે । વિશ્વાસસ્તાદૃશઃ પુંસાં યાદૃઙ્મિત્રે સ્વભાવજે ॥ ૧,૧૧૪.

માણસને માતા, પત્ની, ભાઈ કે પુત્રમાં એવો વિશ્વાસ નથી જતો, જેવો પોતાના સ્વભાવના મિત્રમાં થાય છે.

યદિચ્છેચ્છાશ્વતીં પ્રીતિં ત્રીન્દોષાન્પરિવર્જયેત્ । દ્યુતમર્થપ્રયોગઞ્ચ પરોક્ષે દારદર્શનમ્ ॥ ૧,૧૧૪.

જો કોઈને ચિરકાલનું સ્નેહ જોઈએ હોય તો તેને ત્રણ દોષ ટાળવા જોઈએ: જુગાર, ધન આપવું અને પરસ્ત્રીને ગુપ્ત રીતે મળવું.