ગરુડપુરાણમ્

ન ચાન્તરિક્ષે ન સમુદ્રમધ્યે ન પર્વતાનાં વિવરપ્રવેશે । ન માતૃમૂર્ધ્નિ પ્રધૃતસ્તથાઙ્કે ત્યક્તું ક્ષમઃ કર્મ કૃતં નરો હિ ॥ ૧,૧૧૩.

આકાશમાં, દરિયામાં, પર્વતોની ગુફામાં, કે માતાના માથા કે કોળમાં—even જ્યાં જશો ત્યાં—માણસ પોતાના કરેલા કર્મના ફળથી બચી શકતો નથી.

દુગસ્ત્રિકૂટઃ પરિખા સમુદ્રો રક્ષાંસિ યોધાઃ પરમા ચ વૃત્તિઃ । શાસ્ત્રઞ્ચ વૈ તૂશનસા પ્રદિષ્ટં સ રાવણઃ કાલવશાદ્વિનષ્ટઃ ॥ ૧,૧૧૩.

ત્રણ શિખરવાળું કિલ્લો, ખાઈ, સમુદ્ર, રક્ષક, યુદ્ધા અને ઊંચી સ્થિતિ, અને ઉશનસ દ્વારા શીખવાયેલું શાસ્ત્ર—આ બધું હોવા છતાં રાવણને સમયના પ્રભાવે વિનાશ થયો.

યસ્મિન્વયસિ યત્કાલે યદ્દિવા યચ્ચ વા નિશિ । યન્મુહૂર્તે ક્ષણે વાપિ તત્તથા ન તદન્યથા ॥ ૧,૧૧૩.

જે વયે, જે સમયે, દિવસ કે રાતે, જે ક્ષણે destined છે, એ જ થાય છે—એમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.

ગચ્છન્તિ ચાન્તરિક્ષે વા પ્રવિશન્તિ મહીતલે । ધારયન્તિ દિશઃ સર્વા નાદત્તમુપલભ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

કોઈ આકાશમાં જાય, જમીનમાં પ્રવેશે, કે દિશાઓને પકડી રાખે—even તો પણ, જે મળવાનું નથી, એ મળતું નથી.

પુરાધીતા ચ યા વિદ્યા પુરા દત્તઞ્ચ યદ્ધનમ્ । પુરા કૃતાનિ કર્માણિ હ્યગ્રે ધાવન્તિ ધાવતઃ ॥ ૧,૧૧૩.

પહેલાં શીખેલી વિદ્યા, પહેલાં આપેલું ધન, અને પહેલાં કરેલા કર્મ—all માણસની આગળ-આગળ દોડે છે.

કર્માણ્યત્ર પ્રધાનાનિ સમ્યગૃક્ષે શુભગ્રહે । વસિષ્ઠકૃતલગ્નાપિ જાનકી દુઃ ખભાજનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

અહીં કર્મ જ મુખ્ય છે, શુભ મુહૂર્ત કે શુભ નક્ષત્ર હોય—even તો, વશિષ્ઠે લગ્ન નક્કી કરેલી જાનકી પણ દુઃખનો ભાગીદાર બની.

સ્થૂલજઙ્ઘો યદા રામઃ શબ્દગામી ચ લક્ષ્મણઃ । ઘનકેશી યદા સીતા ત્રયસ્તે દુઃ ખભાજનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જ્યારે રામના જાંઘો મજબૂત હતા, લક્ષ્મણ માત્ર અવાજથી ચાલતા, અને સીતાના વાળ ઘના હતા—એ ત્રણેયે દુઃખ ભોગવ્યું.

ન પિતુઃ કર્મણા પુત્રઃ પિતા વા પુત્રકર્મણા । સ્વયં કૃતેન ગચ્છન્તિ સ્વયં બદ્ધાઃ સ્વકર્મણા ॥ ૧,૧૧૩.

પિતા પોતાના પુત્રના કર્મથી નહિ ચાલે, અને પુત્ર પિતાના કર્મથી નહિ. દરેક પોતે કરેલા કર્મથી જ બંધાય છે અને આગળ વધે છે.

કર્મજન્યશરીરેષુ રોગાઃ શરીરમાનસાઃ । શરા ઇવ પતન્તીહ વિમુક્તા દૃઢધન્વિભિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

કર્મથી મળેલા શરીરમાં, શરીર અને મનના રોગો મજબૂત ધનુષ્યવાળા ધનુરધારીના તીરસરખા પડે છે.

અન્યથા શાસ્ત્રગાર્ભિણ્યા ધિયા ધીરોર્ઽથમીહતે । સ્વામિવત્પ્રાક્કૃતં કર્મ વિદધાતિ તદન્યથા ॥ ૧,૧૧૩.

શાસ્ત્રનું જ્ઞાન હોય તો પણ, બુદ્ધિશાળી માણસ ધન માટે પ્રયત્ન કરે છે; પણ, જેમ માલિકના કાર્ય માટે દાસ કામ કરે, એમ તે પોતાનાં પૂર્વકર્મ જ કરે છે, બીજું નહિ.

બાલો યુવા ચ વૃદ્ધશ્ચ યઃ કરોતિ શુભાશુભમ્ । તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં ભુઙ્ક્તે જન્મનિજન્મનિ ॥ ૧,૧૧૩.

બાળક હોય, યુવાન કે વૃદ્ધ—જે સુખ કે દુઃખનું કર્મ કરે છે, એનું ફળ તે જ અવસ્થામાં, જન્મ પછી જન્મ ભોગવે છે.

અનીક્ષમાણોઽપિ નરો વિદેશસ્થોઽપિ માનવઃ । સ્વકર્મપાતવાતેન નીયતે યત્ર તત્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસ જો ન જુએ, કે વિદેશમાં હોય—even તો, પોતાના કર્મના પવનથી એ ત્યાં જ પહોંચે છે, જ્યાં તેનું ફળ છે.

પ્રાપ્તવ્યમર્થં લભતે મનુષ્યો દેવોઽપિ તં વારયિતું ન શક્તઃ । અતો ન શોચામિ ન વિસ્મયો મે લલાટલેખા ન પુનઃ પ્રયાતિ (યદસ્મદીયં ન તુ તત્પરેષામ્ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસને જે મળવાનું છે, એ તે પામે છે; દેવ પણ તેને રોકી શકતા નથી. એટલે હું દુઃખી પણ થતો નથી, આશ્ચર્ય પણ નથી—મારા ભાગ્યની રેખા પાછી ફરતી નથી (મારું જે છે, એ બીજાનું નથી).

સર્પઃ કૂપે ગજઃ સ્કન્ધે બિલ આખુશ્ચ ધાવતિ । નરઃ શીઘ્રતરાદેવ કર્મણઃ કઃ પલાયતે ॥ ૧,૧૧૩.

કૂવામાં સાપ, ખભા પર હાથી, બિલમાં ઉંદર દોડે—even તો, માણસ કર્મથી વધારે ઝડપથી ક્યાં ભાગી શકે?

નાલ્પા ભવતિ સદ્વિદ્યા દીયમાનાપિ વર્ધતે । કૂપસ્થમિવ પાનીયં ભવત્યેવ બહૂદકમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

સાચું જ્ઞાન—even થોડું મળે તો પણ—વધે છે; જેમ કૂવામાંનું પાણી, ધીમે ધીમે ભરાઈને ઘણું થાય છે.

યેર્ઽથા ધર્મેણ તે સત્યા યેઽધર્મેણ ગતાઃ શ્રિયઃ । ધર્માર્થો ચ મહાંલ્લોકે તત્સ્મૃત્વા હ્યર્થકારણાત્ ॥ ૧,૧૧૩.

ધર્મથી મેળવેલું ધન સાચું છે; અધર્મથી મળેલી સંપત્તિ સાચી નથી. ધર્મ અને અર્થ દુનિયામાં મહાન છે—આને યાદ રાખીને ધન માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

અન્નાર્થો યાનિ દુઃ ખાનિ કરોતિ કૃપણો જનઃ । તાન્યેવ યદિ ધર્માર્થો ન ભૂયઃ ક્લેશભાજનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

મોટા દુઃખો જે ગરીબ માણસ ખોરાક અને ધન માટે સહન કરે છે, એ જ દુઃખ જો ધર્મ અને અર્થ માટે હોય, તો પછી તે દુઃખ રહેતું નથી.

સર્વેષામેવ શૌચાનામન્નશૌચં વિશિષ્યતે । યોઽન્નાર્થૈઃ શુચિઃ શૌચાન્ન મૃદા વારિણા શુચિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

બધા પ્રકારની પવિત્રતાઓમાં, અન્નની પવિત્રતા સર્વોપરી માનવામાં આવે છે. જે વ્યક્તિ ખોરાકમાં પવિત્ર છે, એ સાચે પવિત્ર કહેવાય, માત્ર માટી કે પાણીથી પવિત્રતા નથી આવતી.

સત્યં શૌચં મનઃ શૌચં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ । સર્વભૂતે દયા શૌચં જલશૌચઞ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

સત્ય બોલવું એ પવિત્રતા છે, મનની પવિત્રતા એ પવિત્રતા છે, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું એ પવિત્રતા છે, બધા જીવ પ્રત્યે દયા રાખવી એ પવિત્રતા છે અને પાણીની પવિત્રતા પાંચમી છે.

યસ્ય સત્યઞ્ચ શૌચઞ્ચ તસ્ય સ્વર્ગો ન દુર્લભઃ । સત્યં હિ વચનં યસ્ય સોઽશ્વમેધાદ્વિશિષ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

જેને સત્ય અને પવિત્રતા છે, એને સ્વર્ગ મેળવવું મુશ્કેલ નથી. જેનું વચન સત્ય છે, એ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરતા પણ શ્રેષ્ઠ છે.

મૃત્તિકાનાં સહસ્રેણ ચોદકાનાં શતેન હિ । ન શુધ્યતિ દુરાચારો ભાવોપહતચેતનઃ ॥ ૧,૧૧૩.

હજારો વાર માટી લગાવીએ કે સો વાર પાણીથી ધોઈએ, તો પણ જેનું મન દુષ્કર્મોથી ભરેલું છે, એ કદી પવિત્ર થતું નથી.

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ । વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે ॥ ૧,૧૧૩.

જેના હાથ, પગ અને મન સારી રીતે સંયમિત છે, જે પાસે જ્ઞાન, તપ અને કીર્તિ છે, એ તીર્થયાત્રાનું ફળ પામે છે.

ન પ્રહૃષ્યતિ સંમાનૈર્નાવમાનૈઃ પ્રકુપ્યતિ । ન ક્રુદ્ધઃ પરુષં બ્રૂયાદેતત્સાધોસ્તુ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જે માન મળવાથી ખુશ થતો નથી અને અપમાનથી ગુસ્સે થતો નથી, ગુસ્સે આવે ત્યારે પણ કડક બોલતો નથી—એવા ગુણો સારા માણસના છે.

દરિદ્રસ્ય મનુષ્યસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય મધુરસ્ય ચ । કાલે શ્રુત્વા હિતં વાક્યં ન કશ્ચિત્પરિતુષ્યતિ ॥ ૧,૧૧૩.

ગરીબ, બુદ્ધિશાળી કે મીઠા સ્વભાવના માણસને યોગ્ય સમયે સારા શબ્દો કહીએ, તો પણ કોઈને એથી આનંદ થતો નથી.

ન મન્ત્રબલવીર્યેણ પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ચ । અલભ્યં લભ્યતે મર્ત્યૈસ્તત્ર કા પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

મંત્રશક્તિ, બળ, બુદ્ધિ કે મહેનતથી, જે મળવાનું નથી એ માણસને મળતું નથી; તો પછી દુઃખ શા માટે કરવું?

અયાચિતો મયા લબ્ધો પુનર્મત્પ્રેષણાદ્ગતઃ । યત્રાગતસ્તત્ર ગતસ્તત્ર કા પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

મારે વિનંતી કર્યા વિના જે મળ્યું અને મારાથી મોકલાવ્યા પછી જે ગયું—જ્યાંથી આવ્યું હતું ત્યાં જ ગયું; તો પછી દુઃખ શા માટે કરવું?

એકવૃક્ષે સદા રાત્રૌ નાનાપક્ષિસમાગમઃ । પ્રભાતેઽન્યદિશો યાન્તિ કા તત્ર પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

એક ઝાડ પર રાતે અનેક પંખીઓ ભેગા થાય છે, પણ સવારે દરેક પોતાની દિશામાં ઉડી જાય છે—આમાં દુઃખ કરવાનો શું અર્થ?

એકસાર્થપ્રયાતાના સર્વેષાન્તત્ર ગામિનામ્ । યસ્ત્વેકસ્ત્વરિતો યાતિ કા તત્ર પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

એક જ ટોળકીમાં બધા સાથે મુસાફરી કરે છે, પણ જો કોઈ એક જલદી આગળ નીકળી જાય, તો એમાં દુઃખ કરવાનો શું અર્થ?

અવ્યક્તાદીનિ ભૂતાનિ વ્યક્તમધ્યાનિ શૌનક । અવ્યક્તનિધનાન્યેનવ કા તત્ર પરિવેદના ॥ ૧,૧૧૩.

શૌનક, બધા જીવ અદૃશ્યમાંથી જન્મે છે, વચ્ચે દેખાય છે અને અંતે ફરી અદૃશ્યમાં જ જાય છે; તો આમાં દુઃખ કરવાનો શું અર્થ?