ગરુડપુરાણમ્

સત્યેન રક્ષ્યતે ધર્મો વિદ્યા યોગેન રક્ષ્યતે । મૃજયા રક્ષ્યતે પાત્રં કુલં શલિન રક્ષ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

ધર્મને સત્યથી, વિદ્યા યોગથી, પાત્રને સ્વચ્છતાથી અને કુળને સારા વર્તનથી બચાવવું જોઈએ.

વરં વિન્ધ્યાટવ્યાં નિવસનમભુક્તસ્ય મરણં વરં સર્પાકીર્ણે શયનમથ કૂપે નિપતનમ્ । વરં ભ્રાન્તાવર્તે સભયજલમધ્યે પ્રવિશનં ન તુ સ્વીયે પક્ષે હિ ધનમણુ દેહીતિ કથનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

વિંધ્યના જંગલમાં રહેવું, ભૂખ્યા મરવું, સાપોથી ઘેરાયેલા સ્થળે સુવું, કૂવામાં પડવું, કે ભયાનક પાણીમાં જવું — આ બધું પણ પોતાના જ લોકો પાસે 'મને થોડું ધન આપો' એવું કહેવા કરતાં સારું છે.

ભાગ્યક્ષયેષુ ક્ષીયન્તે નોપભોગેન સમ્પદઃ । પૂર્વાર્જિતે હિ સુકૃતે ન નશ્યન્તિ કદાચન ॥ ૧,૧૧૩.

સંપત્તિ ભોગવવાથી નહીં, પણ ભાગ્ય ખૂટે ત્યારે ઘટે છે. અગાઉ કરેલા સારા કર્મ ક્યારેય નાશ પામતા નથી.

વિપ્રાણાં ભૂષણં વિદ્યા પૃથિવ્યા ભૂષણં નૃપઃ । નભસો ભૂષણં ચન્દ્રઃ શીલં સર્વસ્ય ભૂષણમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

વિદ્વાનોનું શણગાર છે વિદ્યા, ધરતીનું શણગાર છે રાજા, આકાશનું શણગાર છે ચાંદ્રમા અને સૌનું સાચું શણગાર છે સારા સ્વભાવ.

એતે તે ચન્દ્રતુલ્યાઃ ક્ષિતિપતિતનયા ભીમસેનાર્જુનાદ્યાઃ શુરાઃ સત્યપ્રતિજ્ઞા દિનકરવપુષઃ કેશવેનોપગૂઢાઃ । તે વૈ દુષ્ટગ્રહસ્થાઃ કૃપણવશગતા ભૈક્ષ્યચર્યાં પ્રયાતાઃ કો વા કસ્મિન્સમર્થો ભવતિ વિધિવશાદ્ભ્રામયેત્કર્મરેખા ॥ ૧,૧૧૩.

આ રાજપુત્રો, ચાંદ્રમા સમાન ભીમ, અર્જુન અને બીજા, સત્યનિષ્ઠ, દિનકર જેવા કેશવના આશ્રયમાં હતા, પણ દુર્ભાગ્યે દુઃખી અને ભિક્ષા પર આધારિત થયા. ભાગ્યની લકીર ફેરવાય ત્યારે કોણ શું કરી શકે?

બ્રહ્મા યેન કુલાલવન્નિયમિતો બ્રહ્માણ્ડભાણ્ડોદરે વિષ્ણુર્યેન દશાવતારગહને ક્ષિપ્તો મહાસઙ્કટે । રુદ્રોયેન કપાલપાણિપુટકે ભિક્ષાટનં કારિતઃ સૂર્યો ભ્રામ્યતિ નિત્યમેવ ગગને તરમૈ નમઃ કર્ણણે ॥ ૧,૧૧૩.

જેના દ્વારા બ્રહ્મા કુંભારની જેમ બ્રહ્માંડના પાત્રમાં રોકાયા, વિષ્ણુને દસ અવતારના સંકટમાં મૂકાયા, રુદ્રને ખોપરીમાં ભિક્ષા માંગવા માટે ફરમાવ્યા અને સૂર્યને આકાશમાં સતત ફરમાવ્યા — એ સર્વશક્તિમાન ભાગ્યને વંદન છે.

દાતા બલિર્યાચકકો મુરારિર્દાનં મહી વિપ્રમુખસ્ય મધ્યે । દત્ત્વા ફલં બન્ધનમેવ લબ્ધં નમોઽસ્તુ તે દૈવ યથેષ્ટકારિણે ॥ ૧,૧૧૩.

બલી દાતા છે, મુરારી યાચક છે, પૃથ્વી બ્રાહ્મણોની વચ્ચે દાનમાં આપી, છતાં ફળમાં બંધન મળ્યું. હે ઇચ્છા મુજબ કરનાર દૈવ, તને વંદન છે.

માતા યદિ ભવેલ્લક્ષ્મીઃ પિતા સાક્ષાજ્જનાર્દનઃ । કુબુદ્ધૌ પ્રતિપત્તિશ્ચૈત્તસ્મિન્દણ્ડઃ પતેત્સદા ॥ ૧,૧૧૩.

માતા લક્ષ્મી હોય અને પિતા જાતે જ જનાર્દન હોય, છતાં જો મન દુષ્ટ હોય તો સજા તો અવશ્ય મળે જ.

યેનયેન યથા યદ્વત્પુરા કર્મ સુનિશ્ચિતમ્ । તત્તદેવાન્તરા ભુઙ્ક્તે સ્વયમાહિતમાત્મના ॥ ૧,૧૧૩.

પહેલાં જે જે રીતે અને જેમ જેમ કર્મ કરાયું હોય, એનું ફળ મનુષ્યને પોતે જ, યોગ્ય સમયે ભોગવવું પડે છે.

આત્મના વિહિતં દુઃ ખમાત્મના વિહિતં સખમ્ । ગર્ભશય્યામુપાદાય ભુઙ્ક્તે વૈ પૌર્વદૈહિકમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

પોતાના કર્મથી દુઃખ પણ આવે છે અને સુખ પણ. જ્યારે જીવ માતાના ગર્ભમાં આવે છે, ત્યારે તે પોતાના પેહલા જન્મોના કર્મોનું ફળ ભોગવે છે.

ન ચાન્તરિક્ષે ન સમુદ્રમધ્યે ન પર્વતાનાં વિવરપ્રવેશે । ન માતૃમૂર્ધ્નિ પ્રધૃતસ્તથાઙ્કે ત્યક્તું ક્ષમઃ કર્મ કૃતં નરો હિ ॥ ૧,૧૧૩.

આકાશમાં, દરિયામાં, પર્વતોની ગુફામાં, કે માતાના માથા કે કોળમાં—even જ્યાં જશો ત્યાં—માણસ પોતાના કરેલા કર્મના ફળથી બચી શકતો નથી.

દુગસ્ત્રિકૂટઃ પરિખા સમુદ્રો રક્ષાંસિ યોધાઃ પરમા ચ વૃત્તિઃ । શાસ્ત્રઞ્ચ વૈ તૂશનસા પ્રદિષ્ટં સ રાવણઃ કાલવશાદ્વિનષ્ટઃ ॥ ૧,૧૧૩.

ત્રણ શિખરવાળું કિલ્લો, ખાઈ, સમુદ્ર, રક્ષક, યુદ્ધા અને ઊંચી સ્થિતિ, અને ઉશનસ દ્વારા શીખવાયેલું શાસ્ત્ર—આ બધું હોવા છતાં રાવણને સમયના પ્રભાવે વિનાશ થયો.

યસ્મિન્વયસિ યત્કાલે યદ્દિવા યચ્ચ વા નિશિ । યન્મુહૂર્તે ક્ષણે વાપિ તત્તથા ન તદન્યથા ॥ ૧,૧૧૩.

જે વયે, જે સમયે, દિવસ કે રાતે, જે ક્ષણે destined છે, એ જ થાય છે—એમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.

ગચ્છન્તિ ચાન્તરિક્ષે વા પ્રવિશન્તિ મહીતલે । ધારયન્તિ દિશઃ સર્વા નાદત્તમુપલભ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

કોઈ આકાશમાં જાય, જમીનમાં પ્રવેશે, કે દિશાઓને પકડી રાખે—even તો પણ, જે મળવાનું નથી, એ મળતું નથી.

પુરાધીતા ચ યા વિદ્યા પુરા દત્તઞ્ચ યદ્ધનમ્ । પુરા કૃતાનિ કર્માણિ હ્યગ્રે ધાવન્તિ ધાવતઃ ॥ ૧,૧૧૩.

પહેલાં શીખેલી વિદ્યા, પહેલાં આપેલું ધન, અને પહેલાં કરેલા કર્મ—all માણસની આગળ-આગળ દોડે છે.

કર્માણ્યત્ર પ્રધાનાનિ સમ્યગૃક્ષે શુભગ્રહે । વસિષ્ઠકૃતલગ્નાપિ જાનકી દુઃ ખભાજનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

અહીં કર્મ જ મુખ્ય છે, શુભ મુહૂર્ત કે શુભ નક્ષત્ર હોય—even તો, વશિષ્ઠે લગ્ન નક્કી કરેલી જાનકી પણ દુઃખનો ભાગીદાર બની.

સ્થૂલજઙ્ઘો યદા રામઃ શબ્દગામી ચ લક્ષ્મણઃ । ઘનકેશી યદા સીતા ત્રયસ્તે દુઃ ખભાજનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જ્યારે રામના જાંઘો મજબૂત હતા, લક્ષ્મણ માત્ર અવાજથી ચાલતા, અને સીતાના વાળ ઘના હતા—એ ત્રણેયે દુઃખ ભોગવ્યું.

ન પિતુઃ કર્મણા પુત્રઃ પિતા વા પુત્રકર્મણા । સ્વયં કૃતેન ગચ્છન્તિ સ્વયં બદ્ધાઃ સ્વકર્મણા ॥ ૧,૧૧૩.

પિતા પોતાના પુત્રના કર્મથી નહિ ચાલે, અને પુત્ર પિતાના કર્મથી નહિ. દરેક પોતે કરેલા કર્મથી જ બંધાય છે અને આગળ વધે છે.

કર્મજન્યશરીરેષુ રોગાઃ શરીરમાનસાઃ । શરા ઇવ પતન્તીહ વિમુક્તા દૃઢધન્વિભિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

કર્મથી મળેલા શરીરમાં, શરીર અને મનના રોગો મજબૂત ધનુષ્યવાળા ધનુરધારીના તીરસરખા પડે છે.

અન્યથા શાસ્ત્રગાર્ભિણ્યા ધિયા ધીરોર્ઽથમીહતે । સ્વામિવત્પ્રાક્કૃતં કર્મ વિદધાતિ તદન્યથા ॥ ૧,૧૧૩.

શાસ્ત્રનું જ્ઞાન હોય તો પણ, બુદ્ધિશાળી માણસ ધન માટે પ્રયત્ન કરે છે; પણ, જેમ માલિકના કાર્ય માટે દાસ કામ કરે, એમ તે પોતાનાં પૂર્વકર્મ જ કરે છે, બીજું નહિ.

બાલો યુવા ચ વૃદ્ધશ્ચ યઃ કરોતિ શુભાશુભમ્ । તસ્યાન્તસ્યામવસ્થાયાં ભુઙ્ક્તે જન્મનિજન્મનિ ॥ ૧,૧૧૩.

બાળક હોય, યુવાન કે વૃદ્ધ—જે સુખ કે દુઃખનું કર્મ કરે છે, એનું ફળ તે જ અવસ્થામાં, જન્મ પછી જન્મ ભોગવે છે.

અનીક્ષમાણોઽપિ નરો વિદેશસ્થોઽપિ માનવઃ । સ્વકર્મપાતવાતેન નીયતે યત્ર તત્ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસ જો ન જુએ, કે વિદેશમાં હોય—even તો, પોતાના કર્મના પવનથી એ ત્યાં જ પહોંચે છે, જ્યાં તેનું ફળ છે.

પ્રાપ્તવ્યમર્થં લભતે મનુષ્યો દેવોઽપિ તં વારયિતું ન શક્તઃ । અતો ન શોચામિ ન વિસ્મયો મે લલાટલેખા ન પુનઃ પ્રયાતિ (યદસ્મદીયં ન તુ તત્પરેષામ્ ॥ ૧,૧૧૩.

માણસને જે મળવાનું છે, એ તે પામે છે; દેવ પણ તેને રોકી શકતા નથી. એટલે હું દુઃખી પણ થતો નથી, આશ્ચર્ય પણ નથી—મારા ભાગ્યની રેખા પાછી ફરતી નથી (મારું જે છે, એ બીજાનું નથી).

સર્પઃ કૂપે ગજઃ સ્કન્ધે બિલ આખુશ્ચ ધાવતિ । નરઃ શીઘ્રતરાદેવ કર્મણઃ કઃ પલાયતે ॥ ૧,૧૧૩.

કૂવામાં સાપ, ખભા પર હાથી, બિલમાં ઉંદર દોડે—even તો, માણસ કર્મથી વધારે ઝડપથી ક્યાં ભાગી શકે?

નાલ્પા ભવતિ સદ્વિદ્યા દીયમાનાપિ વર્ધતે । કૂપસ્થમિવ પાનીયં ભવત્યેવ બહૂદકમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

સાચું જ્ઞાન—even થોડું મળે તો પણ—વધે છે; જેમ કૂવામાંનું પાણી, ધીમે ધીમે ભરાઈને ઘણું થાય છે.

યેર્ઽથા ધર્મેણ તે સત્યા યેઽધર્મેણ ગતાઃ શ્રિયઃ । ધર્માર્થો ચ મહાંલ્લોકે તત્સ્મૃત્વા હ્યર્થકારણાત્ ॥ ૧,૧૧૩.

ધર્મથી મેળવેલું ધન સાચું છે; અધર્મથી મળેલી સંપત્તિ સાચી નથી. ધર્મ અને અર્થ દુનિયામાં મહાન છે—આને યાદ રાખીને ધન માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

અન્નાર્થો યાનિ દુઃ ખાનિ કરોતિ કૃપણો જનઃ । તાન્યેવ યદિ ધર્માર્થો ન ભૂયઃ ક્લેશભાજનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

મોટા દુઃખો જે ગરીબ માણસ ખોરાક અને ધન માટે સહન કરે છે, એ જ દુઃખ જો ધર્મ અને અર્થ માટે હોય, તો પછી તે દુઃખ રહેતું નથી.

સર્વેષામેવ શૌચાનામન્નશૌચં વિશિષ્યતે । યોઽન્નાર્થૈઃ શુચિઃ શૌચાન્ન મૃદા વારિણા શુચિઃ ॥ ૧,૧૧૩.

બધા પ્રકારની પવિત્રતાઓમાં, અન્નની પવિત્રતા સર્વોપરી માનવામાં આવે છે. જે વ્યક્તિ ખોરાકમાં પવિત્ર છે, એ સાચે પવિત્ર કહેવાય, માત્ર માટી કે પાણીથી પવિત્રતા નથી આવતી.

સત્યં શૌચં મનઃ શૌચં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ । સર્વભૂતે દયા શૌચં જલશૌચઞ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

સત્ય બોલવું એ પવિત્રતા છે, મનની પવિત્રતા એ પવિત્રતા છે, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવું એ પવિત્રતા છે, બધા જીવ પ્રત્યે દયા રાખવી એ પવિત્રતા છે અને પાણીની પવિત્રતા પાંચમી છે.