ગરુડપુરાણમ્

દુર્જનઃ પરિહર્તવ્યો વિદ્યયાલઙ્કૃતોઽપિસન્ । મણિના ભૂષિતઃ સર્પઃ કિમસૌ ન ભયઙ્કરઃ ॥ ૧,૧૧૨.

દુર્જનને, ભલે તે વિદ્યા ધરાવતો હોય, દૂર રાખવો જોઈએ; કેમ કે રત્નથી શોભિત સાપ પણ શું ભયજનક નથી?

અકારણવિષ્કૃતકોપધારિણઃ ખલાદ્ભયં કસ્ય ન નામ જાયતે । વિષં મહાહેર્વિષમસ્ય દુર્વચઃ સદુઃ સહં સન્નિપતેત્સદા મુખે ॥ ૧,૧૧૨.

જે દુર્જન કોઈ કારણ વિના ગુસ્સો કરે છે, તેના થી કોણ ડરે નહીં? મહાસર્પનું વિષ અને એવા માણસની કઠોર વાણી હંમેશાં મોઢામાં ભેગી થાય છે.

તુલ્યાર્થં તુલ્યસામર્થ્યં મર્મજ્ઞં વ્યવસાયિનમ્ । અર્ધરાજ્યહરં ભૃત્યં યો હન્યાત્સ ન હન્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય ધન, શક્તિ, ગુપ્ત વાત જાણવામાં અને દૃઢ નિશ્ચયમાં રાજાને બરાબર હોય અને અડધી રાજ્ય હડપે, તેને જે મારી નાખે તે પોતે નાશ પામતો નથી.

શૂરત્વયુક્તા મૃદુમન્દવાક્યા જિતેન્દ્રિયાઃ સત્યપરાક્રમાશ્ચ । પ્રાગેવ પશ્ચાદ્વિપરી તરુપા યે તે તુ ભૃત્યા ન હિતા ભવન્તિ ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય શૂરવીર હોય, પણ મૃદુ અને ધીમી વાણી બોલે, ઈન્દ્રિયોને જીતેલા અને સાચા પરાક્રમી હોય, પણ પહેલા એક રીતે અને પછી વિપરીત વર્તે, એવા ભૃત્ય ઉપયોગી નથી.

નિરાલસ્યાઃ સુસન્તુષ્ટાઃ પ્રતિબોધકાઃ । સુખદુઃ ખસમા ધીરા ભૃત્યા લોકેષુ દુર્લભાઃ ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય આળસ વિના, સંતોષી, ચેતન, સુખ-દુઃખમાં સહનશીલ અને ધીરજવાળા હોય, એવા ભૃત્ય દુનિયામાં દુર્લભ છે.

ક્ષાન્તિસ્તયવિહીનશ્ચ ક્રૂરબુદ્ધિશ્ચ નિન્દકઃ । દામ્ભિકઃ કપટી ચૈવ શઠશ્ચ સ્પૃહયાન્વિતઃ । અશક્તો ભયભીતશ્ચ રાજ્ઞા ત્યક્તવ્ય એવ સઃ ॥ ૧,૧૧૨.

જેમાં ક્ષમા અને લાજ નથી, ક્રૂર બુદ્ધિ ધરાવે છે, નિંદા કરે છે, દંભી, કપટી, શઠ અને લોભી છે, અશક્ત અને ડરપોક છે, એવા માણસને રાજાએ ચોક્કસ દૂર કરવો જોઈએ.

સુસન્ધાનાનિ ચાસ્ત્રાણિ શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । દુર્ગે પ્રવેશિતવ્યાનિ તતઃ શત્રું નિપાતયેત્ ॥ ૧,૧૧૨.

સારી રીતે તૈયાર કરેલા શસ્ત્રો અને વિવિધ હથિયારો કિલ્લામાં લાવવા જોઈએ; પછી શત્રુને પરાજિત કરવો.

ષણ્માસમથ વર્ષં વા સન્ધિં કુર્યાન્નરાધિપઃ । પશ્યન્સઞ્ચિતમાત્માનં પુનઃ શત્રું નિપાતયેત્ ॥ ૧,૧૧૨.

રાજાએ છ મહિના કે એક વર્ષ માટે સંધિ કરવી, પોતાનું ધ્યાન રાખવું અને પછી ફરીથી શત્રુને પરાજિત કરવો.

મૂર્ખાન્નિયોજયેદ્યસ્તુ ત્રયોઽપ્યેતે મહીપતેઃ । અયશશ્ચાર્થનાશશ્ચ નરકે ચૈવ પાતનમ્ ॥ ૧,૧૧૨.

જે રાજા માટે કોઈ પણ ત્રણ મૂર્ખોને નિયુક્ત કરે છે, તે અપયશ, ધનનાશ અને નરકમાં પતન લાવે છે.

યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે કર્મ શુભં વા યાદિ વાશુભમ્ । તેન સ્મ વર્ધતે રાજા સૂક્ષ્મતો ભૃત્યકાર્યતઃ ॥ ૧,૧૧૨.

ભૃત્ય જે કંઈ કાર્ય કરે છે, સારું કે ખરાબ, તેના કારણે રાજાને પણ સુક્ષ્મ રીતે લાભ કે નુકસાન થાય છે.

તસ્માદ્ભૂમીશ્વરઃ પ્રાજ્ઞં ધર્મકામાર્થસાધને । નિયોજ યેદ્ધિસતતં ગોબ્રાહ્મણહિતાય વૈ ॥ ૧,૧૧૨.

માટે, ભૂમિનો સ્વામી હંમેશાં ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિમાં કુશળ અને ગૌ-બ્રાહ્મણના હિત માટે જ્ઞાની માણસને નિયુક્ત કરવો જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૩ સૂત ઉવાચ । ગુણવન્તં નિયુઞ્જીત ગુણહીનં વિવર્જયેત્ । પણ્ડિતસ્ય ગુણાઃ સર્વે મૂર્વે દોષાશ્ચ કેવલાઃ ॥ ૧,૧૧૩.

સૂતાએ કહ્યું: ગુણવાનને કામ સોંપવું જોઈએ અને ગુણહીનને દૂર રાખવો જોઈએ. પંડિતમાં બધા સારા ગુણો હોય છે, જ્યારે મૂર્ખમાં માત્ર ખામી જ હોય છે.

સદ્ભિરાસીત સતતં સદ્ભિઃ કુર્વીત સઙ્ગતિમ્ । સદ્ભિર્વિવાદં મૈત્રીઞ્ચ નાસદ્ભિઃ કિઞ્ચિદાચરેત્ ॥ ૧,૧૧૩.

સદગુણીઓ સાથે હંમેશા રહેવું, સદગુણીઓ સાથે જ મિત્રતા અને ચર્ચા કરવી. દુર્ગુણીઓ સાથે કશુંય પણ કરવું નહિ.

પણ્ડિતૈશ્ચ વિર્નાતૈશ્ચ ધર્મશૈઃ સત્યવાદિભિઃ । બન્ધ્સ્થોઽપિ તિષ્ઠેચ્ચ ન તુ રાજ્યે ખલૈઃ સહ ॥ ૧,૧૧૩.

પંડિત, વિદ્વાન, ધર્મનિષ્ઠ અને સત્ય બોલનારા લોકો સાથે જ સંબંધ રાખવો, ભલે સંબંધ બાંધ્યો હોય, પણ દુષ્ટ લોકો સાથે સત્તામાં ક્યારેય ન રહેવું.

સાવશેષાણિ કાર્યાણિ કુવત્રર્થે યુજ્યતે । તસ્માત્સર્વાણિ કાર્યાણિ સાવશેષાણિ કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૩.

જે કામમાં કંઈક બચી જાય છે, એ કામ નીચા હેતુ માટે યોગ્ય છે. એટલે બધાં કામ એવા કરો કે તેમાં થોડુંક બચી રહે.

મધુહેવ દુહેત્સારં કુસુમઞ્ચ ન ઘાતયેત્ । વત્સાપેક્ષી દુહેત્ક્ષીરં ભૂમિં ગાઞ્ચૈવ પાર્થિપઃ ॥ ૧,૧૧૩.

જેમ મધમાખી ફૂલને નુકસાન કર્યા વિના મધ લે છે, અને વાછરડાની કાળજી રાખીને ગાયનું દૂધ દોહાય છે, તેમ રાજાએ પણ જમીન અને પશુઓ પાસેથી સમજદારીથી લેવું જોઈએ.

યથાક્રમેણ પુષ્પેભ્યશ્ચિનુતે મધુ ષટ્પદઃ । તથા વિત્તમુ પાદાય રાજા કુર્વીત સઞ્ચયમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જેમ મધમાખી ફૂલોમાંથી ક્રમશઃ મધ એકઠું કરે છે, તેમ રાજાએ પણ ધીમે ધીમે ધન ભેગું કરવું જોઈએ.

વલ્મીકં મધુજાલઞ્ચ શુક્લણ્ક્ષે તુ ચન્દ્રમાઃ । રાજદ્રવ્યઞ્ચ ભૈક્ષ્યઞ્ચ સ્તોકંસ્તોકં પ્રવર્ધતે ॥ ૧,૧૧૩.

વાળમેકનું ટોળું, મધનો છત્તો, વધતો ચાંદ, રાજધન અને ભિક્ષા — આ બધું થોડું થોડું કરીને વધે છે.

અર્જિતસ્ય ક્ષયં દૃષ્ટા સંપ્રદત્તસ્ય સઞ્ચયમ્ । અવન્ધ્યં દિવસં કુર્યાદ્દાનધ્યયનકર્મસુ ॥ ૧,૧૧૩.

મેળવેલા ધનમાં ઘટાડો થાય છે, અને આપેલા ધનમાં વધારો થાય છે. દાન, અધ્યયન અને કર્મ દ્વારા દરેક દિવસ ફળદાયી બનાવવો જોઈએ.

વનેઽપિ દોષાઃ પ્રભવન્તિ રાગિણાં ગૃહેઽપિ પઞ્ચેન્દ્રિયનિગ્રહસ્તપઃ । અકુત્સિતે કર્મણિ યઃ પ્રવર્તતે નિવૃત્તરાગસ્ય ગૃહં તપોવનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જેને વિષયોમાં આસક્તિ હોય, તેને જંગલમાં પણ દોષ થાય છે. ઘરમા પાંચે ઇન્દ્રિયને સંયમમાં રાખવું એ જ તપ છે. જે નિર્દોષ કર્મ કરે છે અને જેને રાગ નથી, તેનું ઘર પણ તપોવન બની જાય છે.

સત્યેન રક્ષ્યતે ધર્મો વિદ્યા યોગેન રક્ષ્યતે । મૃજયા રક્ષ્યતે પાત્રં કુલં શલિન રક્ષ્યતે ॥ ૧,૧૧૩.

ધર્મને સત્યથી, વિદ્યા યોગથી, પાત્રને સ્વચ્છતાથી અને કુળને સારા વર્તનથી બચાવવું જોઈએ.

વરં વિન્ધ્યાટવ્યાં નિવસનમભુક્તસ્ય મરણં વરં સર્પાકીર્ણે શયનમથ કૂપે નિપતનમ્ । વરં ભ્રાન્તાવર્તે સભયજલમધ્યે પ્રવિશનં ન તુ સ્વીયે પક્ષે હિ ધનમણુ દેહીતિ કથનમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

વિંધ્યના જંગલમાં રહેવું, ભૂખ્યા મરવું, સાપોથી ઘેરાયેલા સ્થળે સુવું, કૂવામાં પડવું, કે ભયાનક પાણીમાં જવું — આ બધું પણ પોતાના જ લોકો પાસે 'મને થોડું ધન આપો' એવું કહેવા કરતાં સારું છે.

ભાગ્યક્ષયેષુ ક્ષીયન્તે નોપભોગેન સમ્પદઃ । પૂર્વાર્જિતે હિ સુકૃતે ન નશ્યન્તિ કદાચન ॥ ૧,૧૧૩.

સંપત્તિ ભોગવવાથી નહીં, પણ ભાગ્ય ખૂટે ત્યારે ઘટે છે. અગાઉ કરેલા સારા કર્મ ક્યારેય નાશ પામતા નથી.

વિપ્રાણાં ભૂષણં વિદ્યા પૃથિવ્યા ભૂષણં નૃપઃ । નભસો ભૂષણં ચન્દ્રઃ શીલં સર્વસ્ય ભૂષણમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

વિદ્વાનોનું શણગાર છે વિદ્યા, ધરતીનું શણગાર છે રાજા, આકાશનું શણગાર છે ચાંદ્રમા અને સૌનું સાચું શણગાર છે સારા સ્વભાવ.

એતે તે ચન્દ્રતુલ્યાઃ ક્ષિતિપતિતનયા ભીમસેનાર્જુનાદ્યાઃ શુરાઃ સત્યપ્રતિજ્ઞા દિનકરવપુષઃ કેશવેનોપગૂઢાઃ । તે વૈ દુષ્ટગ્રહસ્થાઃ કૃપણવશગતા ભૈક્ષ્યચર્યાં પ્રયાતાઃ કો વા કસ્મિન્સમર્થો ભવતિ વિધિવશાદ્ભ્રામયેત્કર્મરેખા ॥ ૧,૧૧૩.

આ રાજપુત્રો, ચાંદ્રમા સમાન ભીમ, અર્જુન અને બીજા, સત્યનિષ્ઠ, દિનકર જેવા કેશવના આશ્રયમાં હતા, પણ દુર્ભાગ્યે દુઃખી અને ભિક્ષા પર આધારિત થયા. ભાગ્યની લકીર ફેરવાય ત્યારે કોણ શું કરી શકે?

બ્રહ્મા યેન કુલાલવન્નિયમિતો બ્રહ્માણ્ડભાણ્ડોદરે વિષ્ણુર્યેન દશાવતારગહને ક્ષિપ્તો મહાસઙ્કટે । રુદ્રોયેન કપાલપાણિપુટકે ભિક્ષાટનં કારિતઃ સૂર્યો ભ્રામ્યતિ નિત્યમેવ ગગને તરમૈ નમઃ કર્ણણે ॥ ૧,૧૧૩.

જેના દ્વારા બ્રહ્મા કુંભારની જેમ બ્રહ્માંડના પાત્રમાં રોકાયા, વિષ્ણુને દસ અવતારના સંકટમાં મૂકાયા, રુદ્રને ખોપરીમાં ભિક્ષા માંગવા માટે ફરમાવ્યા અને સૂર્યને આકાશમાં સતત ફરમાવ્યા — એ સર્વશક્તિમાન ભાગ્યને વંદન છે.

દાતા બલિર્યાચકકો મુરારિર્દાનં મહી વિપ્રમુખસ્ય મધ્યે । દત્ત્વા ફલં બન્ધનમેવ લબ્ધં નમોઽસ્તુ તે દૈવ યથેષ્ટકારિણે ॥ ૧,૧૧૩.

બલી દાતા છે, મુરારી યાચક છે, પૃથ્વી બ્રાહ્મણોની વચ્ચે દાનમાં આપી, છતાં ફળમાં બંધન મળ્યું. હે ઇચ્છા મુજબ કરનાર દૈવ, તને વંદન છે.

માતા યદિ ભવેલ્લક્ષ્મીઃ પિતા સાક્ષાજ્જનાર્દનઃ । કુબુદ્ધૌ પ્રતિપત્તિશ્ચૈત્તસ્મિન્દણ્ડઃ પતેત્સદા ॥ ૧,૧૧૩.

માતા લક્ષ્મી હોય અને પિતા જાતે જ જનાર્દન હોય, છતાં જો મન દુષ્ટ હોય તો સજા તો અવશ્ય મળે જ.

યેનયેન યથા યદ્વત્પુરા કર્મ સુનિશ્ચિતમ્ । તત્તદેવાન્તરા ભુઙ્ક્તે સ્વયમાહિતમાત્મના ॥ ૧,૧૧૩.

પહેલાં જે જે રીતે અને જેમ જેમ કર્મ કરાયું હોય, એનું ફળ મનુષ્યને પોતે જ, યોગ્ય સમયે ભોગવવું પડે છે.