ગરુડપુરાણમ્

મૂલ્યરૂપપરીક્ષાકૃદ્ભવે દ્રત્નપરીક્ષકઃ । બલાબલપરિજ્ઞાતા સેનાધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

મૂલ્ય અને રૂપ ઓળખવામાં નિપુણ હોય તે રત્ન-parikshak કહેવાય. અને જે બળ અને નબળાઈ ઓળખે છે, તે સેના-પ્રમુખ બનાવાય છે.

ઇઙ્ગિતાકારતત્ત્વજ્ઞો બલવાન્ પ્રિયદર્શનઃ । અપ્રમાદી પ્રમાથી ચ પ્રતીહારઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

જે સંકેતો અને હાવભાવની સમજ રાખે છે, મજબૂત અને સૌમ્ય છે, સાવધાન અને ચપળ છે—એવો માણસ દ્વારપાળ કહેવાય છે.

મેધાવી વાક્પટુઃ પ્રાજ્ઞઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । સર્વશાસ્ત્રસમાલોકી હ્યેષ સાધુઃ સ લેખકઃ ॥ ૧,૧૧૨.

બુદ્ધિશાળી, વાક્પટુ, વિદ્વાન, સત્યવાડી, ઇન્દ્રિયજિત અને બધા શાસ્ત્રોમાં પારંગત—એવો સારો માણસ લેખક કહેવાય છે.

બુદ્ધિમાન્મતિમાંશ્ચૈવ પરચિત્તોપલક્ષકઃ । ક્રૂરો યથોક્તવાદી ચ એષ દૂતો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

બુદ્ધિશાળી, સમજદાર, બીજાના મનની વાત ઓળખી શકે એવો, કઠોર અને જેને જે કહેવું કહેવામાં આવે તે જ કહે એવો માણસ દૂત તરીકે પસંદ કરવામાં આવે છે.

સમસ્તસ્મૃતિશાસ્ત્રજ્ઞઃ પણ્ડિતોઽથ જિતેન્દ્રિયઃ । શૌર્યવીર્યગુણોપેતો ધર્માધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

જેને બધા સ્મૃતિ અને શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન હોય, પંડિત હોય, ઈન્દ્રિયોને જીતેલા હોય, શૂરવીર અને ગુણવાન હોય, એવો ધર્માધ્યક્ષ તરીકે પસંદ થાય છે.

પિતૃપૈતામહો દક્ષઃ શાસ્ત્રજ્ઞઃ સત્યવાચકઃ । શુચિશ્ચ કઠિનશ્ચૈવ સૂપકારઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

પિતાના અને દાદાના અનુભવથી કુશળ, શાસ્ત્રજ્ઞ, સત્ય બોલનાર, શુદ્ધ અને સાથે કઠિન પણ હોય, એવો માણસ રસોઈયો કહેવાય છે.

આયુર્વેદકૃતાભ્યાસઃ સર્વેષાં પ્રિયદર્શનઃ । આયુઃ શીલગુણોપેતો વૈદ્ય એવ વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

આયુર્વેદનો અભ્યાસ કરેલો, સૌને પ્રિય લાગે એવો, દીર્ઘ આયુષ્ય, સારા સ્વભાવ અને ગુણોથી યુક્ત હોય, એવો માણસ વૈદ્ય તરીકે પસંદ થાય છે.

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો જપહમપરાયણઃ । આશીર્વાદપરો નિત્યમેષ રાજપુરોહિત ॥ ૧,૧૧૨.

જેને વેદ અને વેદાંગનું તત્ત્વજ્ઞાન હોય, જપ અને યજ્ઞમાં તત્પર રહેતો હોય, હંમેશાં આશીર્વાદ આપતો હોય, એ રાજપુરોહિત કહેવાય છે.

લેખકઃ પાઠકશ્ચૈવ ગણકઃ પ્રતિરોધકઃ । આલસ્યયુક્તશ્ચૈદ્રાજા કર્મ સંવર્જયેત્સદા ॥ ૧,૧૧૨.

લેખક, વાંચક, ગણક, વિરોધક અને આળસુ એવા સેવકોને રાજાએ હંમેશાં દૂર રાખવા જોઈએ.

દ્વિજિહ્વમુદ્વેગકરં ક્રૂરમેકાન્તદારુણમ્ । ખલસ્યાહેશ્ચ વદનમપકારાય કેવલમ્ ॥ ૧,૧૧૨.

દ્વિભાષી, કલહપ્રિય, અત્યંત કઠોર અને નિર્દય માણસની વાણી નિર્દોષને હાનિ પહોંચાડવા માટે જ હોય છે.

દુર્જનઃ પરિહર્તવ્યો વિદ્યયાલઙ્કૃતોઽપિસન્ । મણિના ભૂષિતઃ સર્પઃ કિમસૌ ન ભયઙ્કરઃ ॥ ૧,૧૧૨.

દુર્જનને, ભલે તે વિદ્યા ધરાવતો હોય, દૂર રાખવો જોઈએ; કેમ કે રત્નથી શોભિત સાપ પણ શું ભયજનક નથી?

અકારણવિષ્કૃતકોપધારિણઃ ખલાદ્ભયં કસ્ય ન નામ જાયતે । વિષં મહાહેર્વિષમસ્ય દુર્વચઃ સદુઃ સહં સન્નિપતેત્સદા મુખે ॥ ૧,૧૧૨.

જે દુર્જન કોઈ કારણ વિના ગુસ્સો કરે છે, તેના થી કોણ ડરે નહીં? મહાસર્પનું વિષ અને એવા માણસની કઠોર વાણી હંમેશાં મોઢામાં ભેગી થાય છે.

તુલ્યાર્થં તુલ્યસામર્થ્યં મર્મજ્ઞં વ્યવસાયિનમ્ । અર્ધરાજ્યહરં ભૃત્યં યો હન્યાત્સ ન હન્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય ધન, શક્તિ, ગુપ્ત વાત જાણવામાં અને દૃઢ નિશ્ચયમાં રાજાને બરાબર હોય અને અડધી રાજ્ય હડપે, તેને જે મારી નાખે તે પોતે નાશ પામતો નથી.

શૂરત્વયુક્તા મૃદુમન્દવાક્યા જિતેન્દ્રિયાઃ સત્યપરાક્રમાશ્ચ । પ્રાગેવ પશ્ચાદ્વિપરી તરુપા યે તે તુ ભૃત્યા ન હિતા ભવન્તિ ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય શૂરવીર હોય, પણ મૃદુ અને ધીમી વાણી બોલે, ઈન્દ્રિયોને જીતેલા અને સાચા પરાક્રમી હોય, પણ પહેલા એક રીતે અને પછી વિપરીત વર્તે, એવા ભૃત્ય ઉપયોગી નથી.

નિરાલસ્યાઃ સુસન્તુષ્ટાઃ પ્રતિબોધકાઃ । સુખદુઃ ખસમા ધીરા ભૃત્યા લોકેષુ દુર્લભાઃ ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય આળસ વિના, સંતોષી, ચેતન, સુખ-દુઃખમાં સહનશીલ અને ધીરજવાળા હોય, એવા ભૃત્ય દુનિયામાં દુર્લભ છે.

ક્ષાન્તિસ્તયવિહીનશ્ચ ક્રૂરબુદ્ધિશ્ચ નિન્દકઃ । દામ્ભિકઃ કપટી ચૈવ શઠશ્ચ સ્પૃહયાન્વિતઃ । અશક્તો ભયભીતશ્ચ રાજ્ઞા ત્યક્તવ્ય એવ સઃ ॥ ૧,૧૧૨.

જેમાં ક્ષમા અને લાજ નથી, ક્રૂર બુદ્ધિ ધરાવે છે, નિંદા કરે છે, દંભી, કપટી, શઠ અને લોભી છે, અશક્ત અને ડરપોક છે, એવા માણસને રાજાએ ચોક્કસ દૂર કરવો જોઈએ.

સુસન્ધાનાનિ ચાસ્ત્રાણિ શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । દુર્ગે પ્રવેશિતવ્યાનિ તતઃ શત્રું નિપાતયેત્ ॥ ૧,૧૧૨.

સારી રીતે તૈયાર કરેલા શસ્ત્રો અને વિવિધ હથિયારો કિલ્લામાં લાવવા જોઈએ; પછી શત્રુને પરાજિત કરવો.

ષણ્માસમથ વર્ષં વા સન્ધિં કુર્યાન્નરાધિપઃ । પશ્યન્સઞ્ચિતમાત્માનં પુનઃ શત્રું નિપાતયેત્ ॥ ૧,૧૧૨.

રાજાએ છ મહિના કે એક વર્ષ માટે સંધિ કરવી, પોતાનું ધ્યાન રાખવું અને પછી ફરીથી શત્રુને પરાજિત કરવો.

મૂર્ખાન્નિયોજયેદ્યસ્તુ ત્રયોઽપ્યેતે મહીપતેઃ । અયશશ્ચાર્થનાશશ્ચ નરકે ચૈવ પાતનમ્ ॥ ૧,૧૧૨.

જે રાજા માટે કોઈ પણ ત્રણ મૂર્ખોને નિયુક્ત કરે છે, તે અપયશ, ધનનાશ અને નરકમાં પતન લાવે છે.

યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે કર્મ શુભં વા યાદિ વાશુભમ્ । તેન સ્મ વર્ધતે રાજા સૂક્ષ્મતો ભૃત્યકાર્યતઃ ॥ ૧,૧૧૨.

ભૃત્ય જે કંઈ કાર્ય કરે છે, સારું કે ખરાબ, તેના કારણે રાજાને પણ સુક્ષ્મ રીતે લાભ કે નુકસાન થાય છે.

તસ્માદ્ભૂમીશ્વરઃ પ્રાજ્ઞં ધર્મકામાર્થસાધને । નિયોજ યેદ્ધિસતતં ગોબ્રાહ્મણહિતાય વૈ ॥ ૧,૧૧૨.

માટે, ભૂમિનો સ્વામી હંમેશાં ધર્મ, કામ અને અર્થની સિદ્ધિમાં કુશળ અને ગૌ-બ્રાહ્મણના હિત માટે જ્ઞાની માણસને નિયુક્ત કરવો જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૩ સૂત ઉવાચ । ગુણવન્તં નિયુઞ્જીત ગુણહીનં વિવર્જયેત્ । પણ્ડિતસ્ય ગુણાઃ સર્વે મૂર્વે દોષાશ્ચ કેવલાઃ ॥ ૧,૧૧૩.

સૂતાએ કહ્યું: ગુણવાનને કામ સોંપવું જોઈએ અને ગુણહીનને દૂર રાખવો જોઈએ. પંડિતમાં બધા સારા ગુણો હોય છે, જ્યારે મૂર્ખમાં માત્ર ખામી જ હોય છે.

સદ્ભિરાસીત સતતં સદ્ભિઃ કુર્વીત સઙ્ગતિમ્ । સદ્ભિર્વિવાદં મૈત્રીઞ્ચ નાસદ્ભિઃ કિઞ્ચિદાચરેત્ ॥ ૧,૧૧૩.

સદગુણીઓ સાથે હંમેશા રહેવું, સદગુણીઓ સાથે જ મિત્રતા અને ચર્ચા કરવી. દુર્ગુણીઓ સાથે કશુંય પણ કરવું નહિ.

પણ્ડિતૈશ્ચ વિર્નાતૈશ્ચ ધર્મશૈઃ સત્યવાદિભિઃ । બન્ધ્સ્થોઽપિ તિષ્ઠેચ્ચ ન તુ રાજ્યે ખલૈઃ સહ ॥ ૧,૧૧૩.

પંડિત, વિદ્વાન, ધર્મનિષ્ઠ અને સત્ય બોલનારા લોકો સાથે જ સંબંધ રાખવો, ભલે સંબંધ બાંધ્યો હોય, પણ દુષ્ટ લોકો સાથે સત્તામાં ક્યારેય ન રહેવું.

સાવશેષાણિ કાર્યાણિ કુવત્રર્થે યુજ્યતે । તસ્માત્સર્વાણિ કાર્યાણિ સાવશેષાણિ કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૩.

જે કામમાં કંઈક બચી જાય છે, એ કામ નીચા હેતુ માટે યોગ્ય છે. એટલે બધાં કામ એવા કરો કે તેમાં થોડુંક બચી રહે.

મધુહેવ દુહેત્સારં કુસુમઞ્ચ ન ઘાતયેત્ । વત્સાપેક્ષી દુહેત્ક્ષીરં ભૂમિં ગાઞ્ચૈવ પાર્થિપઃ ॥ ૧,૧૧૩.

જેમ મધમાખી ફૂલને નુકસાન કર્યા વિના મધ લે છે, અને વાછરડાની કાળજી રાખીને ગાયનું દૂધ દોહાય છે, તેમ રાજાએ પણ જમીન અને પશુઓ પાસેથી સમજદારીથી લેવું જોઈએ.

યથાક્રમેણ પુષ્પેભ્યશ્ચિનુતે મધુ ષટ્પદઃ । તથા વિત્તમુ પાદાય રાજા કુર્વીત સઞ્ચયમ્ ॥ ૧,૧૧૩.

જેમ મધમાખી ફૂલોમાંથી ક્રમશઃ મધ એકઠું કરે છે, તેમ રાજાએ પણ ધીમે ધીમે ધન ભેગું કરવું જોઈએ.

વલ્મીકં મધુજાલઞ્ચ શુક્લણ્ક્ષે તુ ચન્દ્રમાઃ । રાજદ્રવ્યઞ્ચ ભૈક્ષ્યઞ્ચ સ્તોકંસ્તોકં પ્રવર્ધતે ॥ ૧,૧૧૩.

વાળમેકનું ટોળું, મધનો છત્તો, વધતો ચાંદ, રાજધન અને ભિક્ષા — આ બધું થોડું થોડું કરીને વધે છે.

અર્જિતસ્ય ક્ષયં દૃષ્ટા સંપ્રદત્તસ્ય સઞ્ચયમ્ । અવન્ધ્યં દિવસં કુર્યાદ્દાનધ્યયનકર્મસુ ॥ ૧,૧૧૩.

મેળવેલા ધનમાં ઘટાડો થાય છે, અને આપેલા ધનમાં વધારો થાય છે. દાન, અધ્યયન અને કર્મ દ્વારા દરેક દિવસ ફળદાયી બનાવવો જોઈએ.