ગરુડપુરાણમ્

ચાપલાદ્વારયેદ્દૃષ્ટિં મિથ્યાવાક્યઞ્ચ વારયેત્ । માનવે શ્રોત્રિયે ચૈવ ભૃત્યવર્ગે સદૈવ હિ ॥ ૧,૧૧૧.

દૃષ્ટિને ચંચળતા તરફથી રોકવી અને ખોટું બોલવું ટાળવું જોઈએ, ખાસ કરીને મનુષ્યો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને સેવકો સામે તો હંમેશા.

લીલાં કરોતિ યો રાજા ભૃત્યસ્વજનગર્વિતઃ । શાસને સર્વદા ક્ષિપ્રં રિપુભિઃ પરિભૂયતે ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા પોતાના સેવકો અને કુટુંબજનોના ગર્વમાં રાજકાર્યમાં રમૂજીપણું કરે છે, તે હંમેશા ઝડપથી દુશ્મનો દ્વારા હેરાન થાય છે.

હુઙ્કારે ભૃકુટીં નૈવ સદા કુર્વીત પાર્થિવઃ । વિના દોષેણ યો ભૃત્યાન્રાજાધમણ શાસ્તિ ચ । લીલાસુખાનિ ભોગ્યાનિ ત્યજેદિહ મહીપતિઃ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાએ ફક્ત શબ્દોમાં ગુસ્સો કે ભ્રૂકુટિ કદી ન બતાવવી. જે રાજા દોષ વગર સેવકોને દંડ આપે છે, તે નીચો કહેવાય. આ દુનિયામાં રાજાએ રમૂજી સુખોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

સુખપ્રવૃત્તૈઃ સાધ્યન્તૈ શત્રવો વિગ્રહે સ્થિતૈઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે દુશ્મનો ઝઘડામાં મજબૂત છે, તેમને સુખ અને સફળતામાં વ્યસ્ત રહેલા લોકો દ્વારા જીતવા જોઈએ.

ઉદ્યોગઃ સાહસંધૈર્યં બુદ્ધિઃ શક્તિઃ પરાક્રમઃ । ષડ્વિધો યસ્ય ઉત્સાહસ્તસ્ય દેવોઽપિ શઙ્કતે ॥ ૧,૧૧૧.

મહેનત, હિંમત, ધૈર્ય, બુદ્ધિ, શક્તિ અને પરાક્રમ—જેમાં આ છ ઉત્સાહ છે, તેને તો દેવતાઓ પણ ડરે છે.

ઉદ્યોગેન કૃતે કાર્યે સિદ્ધર્યસ્ય ન વિદ્યતે । દૈવં તસ્ય પ્રમાણં હિ કર્તવ્યં પૌરુષં સદા ॥ ૧,૧૧૧.

મહેનતથી કામ કરવું છતાં સફળતા ન મળે તો એને ભાગ્ય માનો, પણ માણસે હંમેશા પોતાનું પુરુષાર્થ કરવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૨ સૂત ઉવાચ । ભૃત્યા બહુવિધા જ્ઞેયા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ । નિયોક્તવ્યા યથાર્હેષુ ત્રિવિધેષ્વેવ કર્મસુ ॥ ૧,૧૧૨.

સૂતાએ કહ્યું: સેવકો અનેક પ્રકારના હોય છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ. તેમને તેમનાં લાયકાત પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના કામમાં મૂકવા જોઈએ.

ભૃત્યે પરિક્ષણં વક્ષ્યે યસ્યયસ્ય હિ યો ગુણઃ । તમિમં સંપ્રવક્ષ્યામિ યે યથાકથિતં કિલ ॥ ૧,૧૧૨.

હું હવે સેવકોની તપાસ કેવી રીતે કરવી અને દરેકની કઈ ગુણતા છે, એ સમજાવીશ. જેમ પરંપરાએ કહ્યું છે, એમ વર્ણન કરું છું.

યથા ચતુર્ભિઃ કનકં પરીક્ષ્યતે નિઘર્ષણચ્છેદનતાપતાડનૈઃ । તથા ચતુર્ભિર્ભૃતકં પરીક્ષયેદ્વતેન શીલેન કલેન કર્મણા ॥ ૧,૧૧૨.

જેમ સોનાને ઘસવું, કાપવું, તાપવું અને પીટવું એ ચાર રીતે ચકાસે છે, એમ સેવકને પણ વર્તન, સ્વભાવ, સમય અને કામથી ચકાસવો જોઈએ.

કુલશીલગુણોપેતઃ સત્યધર્મપરાયણઃ । રૂપવાન્સુપ્રસન્નશ્ચ કોશાધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

જેમાં ઉચિત કુળ, સારા સ્વભાવ અને ગુણ છે, સત્ય અને ધર્મમાં સ્થિર છે, સુંદર અને હંમેશા ખુશ રહે છે—એવો માણસ ખજાનચી બનાવાય છે.

મૂલ્યરૂપપરીક્ષાકૃદ્ભવે દ્રત્નપરીક્ષકઃ । બલાબલપરિજ્ઞાતા સેનાધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

મૂલ્ય અને રૂપ ઓળખવામાં નિપુણ હોય તે રત્ન-parikshak કહેવાય. અને જે બળ અને નબળાઈ ઓળખે છે, તે સેના-પ્રમુખ બનાવાય છે.

ઇઙ્ગિતાકારતત્ત્વજ્ઞો બલવાન્ પ્રિયદર્શનઃ । અપ્રમાદી પ્રમાથી ચ પ્રતીહારઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

જે સંકેતો અને હાવભાવની સમજ રાખે છે, મજબૂત અને સૌમ્ય છે, સાવધાન અને ચપળ છે—એવો માણસ દ્વારપાળ કહેવાય છે.

મેધાવી વાક્પટુઃ પ્રાજ્ઞઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । સર્વશાસ્ત્રસમાલોકી હ્યેષ સાધુઃ સ લેખકઃ ॥ ૧,૧૧૨.

બુદ્ધિશાળી, વાક્પટુ, વિદ્વાન, સત્યવાડી, ઇન્દ્રિયજિત અને બધા શાસ્ત્રોમાં પારંગત—એવો સારો માણસ લેખક કહેવાય છે.

બુદ્ધિમાન્મતિમાંશ્ચૈવ પરચિત્તોપલક્ષકઃ । ક્રૂરો યથોક્તવાદી ચ એષ દૂતો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

બુદ્ધિશાળી, સમજદાર, બીજાના મનની વાત ઓળખી શકે એવો, કઠોર અને જેને જે કહેવું કહેવામાં આવે તે જ કહે એવો માણસ દૂત તરીકે પસંદ કરવામાં આવે છે.

સમસ્તસ્મૃતિશાસ્ત્રજ્ઞઃ પણ્ડિતોઽથ જિતેન્દ્રિયઃ । શૌર્યવીર્યગુણોપેતો ધર્માધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

જેને બધા સ્મૃતિ અને શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન હોય, પંડિત હોય, ઈન્દ્રિયોને જીતેલા હોય, શૂરવીર અને ગુણવાન હોય, એવો ધર્માધ્યક્ષ તરીકે પસંદ થાય છે.

પિતૃપૈતામહો દક્ષઃ શાસ્ત્રજ્ઞઃ સત્યવાચકઃ । શુચિશ્ચ કઠિનશ્ચૈવ સૂપકારઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

પિતાના અને દાદાના અનુભવથી કુશળ, શાસ્ત્રજ્ઞ, સત્ય બોલનાર, શુદ્ધ અને સાથે કઠિન પણ હોય, એવો માણસ રસોઈયો કહેવાય છે.

આયુર્વેદકૃતાભ્યાસઃ સર્વેષાં પ્રિયદર્શનઃ । આયુઃ શીલગુણોપેતો વૈદ્ય એવ વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

આયુર્વેદનો અભ્યાસ કરેલો, સૌને પ્રિય લાગે એવો, દીર્ઘ આયુષ્ય, સારા સ્વભાવ અને ગુણોથી યુક્ત હોય, એવો માણસ વૈદ્ય તરીકે પસંદ થાય છે.

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો જપહમપરાયણઃ । આશીર્વાદપરો નિત્યમેષ રાજપુરોહિત ॥ ૧,૧૧૨.

જેને વેદ અને વેદાંગનું તત્ત્વજ્ઞાન હોય, જપ અને યજ્ઞમાં તત્પર રહેતો હોય, હંમેશાં આશીર્વાદ આપતો હોય, એ રાજપુરોહિત કહેવાય છે.

લેખકઃ પાઠકશ્ચૈવ ગણકઃ પ્રતિરોધકઃ । આલસ્યયુક્તશ્ચૈદ્રાજા કર્મ સંવર્જયેત્સદા ॥ ૧,૧૧૨.

લેખક, વાંચક, ગણક, વિરોધક અને આળસુ એવા સેવકોને રાજાએ હંમેશાં દૂર રાખવા જોઈએ.

દ્વિજિહ્વમુદ્વેગકરં ક્રૂરમેકાન્તદારુણમ્ । ખલસ્યાહેશ્ચ વદનમપકારાય કેવલમ્ ॥ ૧,૧૧૨.

દ્વિભાષી, કલહપ્રિય, અત્યંત કઠોર અને નિર્દય માણસની વાણી નિર્દોષને હાનિ પહોંચાડવા માટે જ હોય છે.

દુર્જનઃ પરિહર્તવ્યો વિદ્યયાલઙ્કૃતોઽપિસન્ । મણિના ભૂષિતઃ સર્પઃ કિમસૌ ન ભયઙ્કરઃ ॥ ૧,૧૧૨.

દુર્જનને, ભલે તે વિદ્યા ધરાવતો હોય, દૂર રાખવો જોઈએ; કેમ કે રત્નથી શોભિત સાપ પણ શું ભયજનક નથી?

અકારણવિષ્કૃતકોપધારિણઃ ખલાદ્ભયં કસ્ય ન નામ જાયતે । વિષં મહાહેર્વિષમસ્ય દુર્વચઃ સદુઃ સહં સન્નિપતેત્સદા મુખે ॥ ૧,૧૧૨.

જે દુર્જન કોઈ કારણ વિના ગુસ્સો કરે છે, તેના થી કોણ ડરે નહીં? મહાસર્પનું વિષ અને એવા માણસની કઠોર વાણી હંમેશાં મોઢામાં ભેગી થાય છે.

તુલ્યાર્થં તુલ્યસામર્થ્યં મર્મજ્ઞં વ્યવસાયિનમ્ । અર્ધરાજ્યહરં ભૃત્યં યો હન્યાત્સ ન હન્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય ધન, શક્તિ, ગુપ્ત વાત જાણવામાં અને દૃઢ નિશ્ચયમાં રાજાને બરાબર હોય અને અડધી રાજ્ય હડપે, તેને જે મારી નાખે તે પોતે નાશ પામતો નથી.

શૂરત્વયુક્તા મૃદુમન્દવાક્યા જિતેન્દ્રિયાઃ સત્યપરાક્રમાશ્ચ । પ્રાગેવ પશ્ચાદ્વિપરી તરુપા યે તે તુ ભૃત્યા ન હિતા ભવન્તિ ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય શૂરવીર હોય, પણ મૃદુ અને ધીમી વાણી બોલે, ઈન્દ્રિયોને જીતેલા અને સાચા પરાક્રમી હોય, પણ પહેલા એક રીતે અને પછી વિપરીત વર્તે, એવા ભૃત્ય ઉપયોગી નથી.

નિરાલસ્યાઃ સુસન્તુષ્ટાઃ પ્રતિબોધકાઃ । સુખદુઃ ખસમા ધીરા ભૃત્યા લોકેષુ દુર્લભાઃ ॥ ૧,૧૧૨.

જે ભૃત્ય આળસ વિના, સંતોષી, ચેતન, સુખ-દુઃખમાં સહનશીલ અને ધીરજવાળા હોય, એવા ભૃત્ય દુનિયામાં દુર્લભ છે.

ક્ષાન્તિસ્તયવિહીનશ્ચ ક્રૂરબુદ્ધિશ્ચ નિન્દકઃ । દામ્ભિકઃ કપટી ચૈવ શઠશ્ચ સ્પૃહયાન્વિતઃ । અશક્તો ભયભીતશ્ચ રાજ્ઞા ત્યક્તવ્ય એવ સઃ ॥ ૧,૧૧૨.

જેમાં ક્ષમા અને લાજ નથી, ક્રૂર બુદ્ધિ ધરાવે છે, નિંદા કરે છે, દંભી, કપટી, શઠ અને લોભી છે, અશક્ત અને ડરપોક છે, એવા માણસને રાજાએ ચોક્કસ દૂર કરવો જોઈએ.

સુસન્ધાનાનિ ચાસ્ત્રાણિ શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । દુર્ગે પ્રવેશિતવ્યાનિ તતઃ શત્રું નિપાતયેત્ ॥ ૧,૧૧૨.

સારી રીતે તૈયાર કરેલા શસ્ત્રો અને વિવિધ હથિયારો કિલ્લામાં લાવવા જોઈએ; પછી શત્રુને પરાજિત કરવો.

ષણ્માસમથ વર્ષં વા સન્ધિં કુર્યાન્નરાધિપઃ । પશ્યન્સઞ્ચિતમાત્માનં પુનઃ શત્રું નિપાતયેત્ ॥ ૧,૧૧૨.

રાજાએ છ મહિના કે એક વર્ષ માટે સંધિ કરવી, પોતાનું ધ્યાન રાખવું અને પછી ફરીથી શત્રુને પરાજિત કરવો.

મૂર્ખાન્નિયોજયેદ્યસ્તુ ત્રયોઽપ્યેતે મહીપતેઃ । અયશશ્ચાર્થનાશશ્ચ નરકે ચૈવ પાતનમ્ ॥ ૧,૧૧૨.

જે રાજા માટે કોઈ પણ ત્રણ મૂર્ખોને નિયુક્ત કરે છે, તે અપયશ, ધનનાશ અને નરકમાં પતન લાવે છે.