ગરુડપુરાણમ્

ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ । તે ચાર્થવન્તં પુનરાશ્રયન્તિ હ્યર્થો હિ લોકે પુરુષસ્ય બન્ધુઃ ॥ ૧,૧૧૧.

મિત્રો, પુત્રો, પત્ની અને સ્નેહીजन ધન વિહોણા માણસને છોડી દે છે; પણ ધનવાન થાય ત્યારે પાછા આવે છે. ખરેખર, આ દુનિયામાં ધન જ માણસનું સાચું બંધુ છે.

અન્ધા હિ રાજા ભવતિ યસ્તુ સાસ્ત્રવિવર્જિતઃ । અન્ધઃ પશ્યતિ ચારેણ શાસ્ત્રહીનો ન પશ્યતિ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા શાસ્ત્રવિહોણો છે તે અંધ સમાન છે; અંધ માણસને માર્ગદર્શન મળે તો જોઈ શકે છે, પણ શાસ્ત્ર વિના કોઈ જોઈ શકતું નથી.

યસ્ય પુત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ મન્ત્રિણશ્ચ પુરોહિતાઃ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસુપ્તાનિ તસ્ય રાજ્યં ચિરં ન હિ ॥ ૧,૧૧૧.

જેના પુત્રો, સેવકો, મંત્રીઓ, પુરોહિતો અને ઇન્દ્રિયો સુતેલા હોય, એનું રાજ્ય લાંબું ટકી શકતું નથી.

યેનાર્જિતાસ્ત્રયોઽપ્યોઽપ્યેતે પુત્રા ભૃત્યાશ્ચ બાન્ધવાઃ । જિતા તેન સમં ભૂપૈશ્ચતુરબ્ધિર્વસુન્ધરા ॥ ૧,૧૧૧.

જે માણસ પુત્રો, સેવકો અને જ્ઞાતિઓ સાથે ધરતી મેળવતો હોય, એ અન્ય રાજાઓ સાથે ચાર યુગ સુધી ધરતી પર રાજ કરે છે.

લઙ્ઘયેચ્છાસ્ત્રયુક્તાનિ હેતુયુક્તાનિ યાનિ ચ । સહિ નશ્યતિ વૈ રાજા ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥ ૧,૧૧૧.

જે શાસ્ત્ર અને યોગ્ય કારણોને અવગણે છે, એ રાજા આ લોક અને પરલોકમાં પોતાના રાજ્ય સાથે નાશ પામે છે.

મનસ્તાપં ન કુર્વીત આપદં પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ । સમબુદ્ધિઃ પ્રસન્નાત્મા પ્રસન્નાત્મા સુખદુઃખે સમો ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજા એ દુઃખ આવે ત્યારે મનમાં કદી ચિંતા ન કરવી જોઈએ. સુખ કે દુઃખ આવે ત્યારે સમાન મનથી અને પ્રસન્ન હૃદયથી રહેવું જોઈએ.

ધીરાઃ કષ્ટમનુપ્રાપ્ય ન ભવન્તિ વિષાદિનઃ । પ્રવિશ્ય વદનં રાહોઃ કિં નોદતિ પુનઃ શશી ॥ ૧,૧૧૧.

ધીરજવાળા માણસો મુશ્કેલી આવે ત્યારે કદી નિરાશ થતા નથી. જેમ રાહુના મુખમાં ચંદ્ર જાય પછી ફરી ઊગે છે, એમ.

ધિગ્ધિક્શરીરસુખલાલિતમાનવેષુ મા ખેદયેદ્ધનકૃશં હિ શરીરમેવ । સદ્દારકા હ્યધનપાણ્ડુસુતાઃ શ્રુતા હિ દુઃખં વિહાય પુનરેવ સુખં પ્રપન્નાઃ ॥ ૧,૧૧૧.

શરીરનું સુખ મેળવવા માટે જે લોકો શરીરને બહુ લાડ આપે છે, તેમને ધિક્કાર છે. ધનના અભાવે કદી દુઃખી ન થવું, કારણ કે શરીર તો પોતે જ નબળું છે. જેમ પાંડુના પુત્રોએ પત્ની અને સંતાનો હોવા છતાં દુઃખ છોડીને ફરી સુખ મેળવ્યું, એમ.

ગન્ધર્વવિદ્યામાલોક્ય વાદ્યં ચ ગણિકાગણાન્ । ધનુર્વેદાર્થશાસ્ત્રાણિ લોકે રક્ષેચ્ચ ભૂપતિઃ ॥ ૧,૧૧૧.

ગાંધીર્વોનું કળા-વિદ્યાનું જ્ઞાન, સંગીત અને નૃત્ય, તથા વેશ્યાઓના સમૂહને જોઈને પણ રાજાએ ધનુર્વેદ અને રાજકાર્યની વિદ્યા જગતમાં સાચવી રાખવી જોઈએ.

કારણેન વિના ભૃત્યે યસ્તુ કુપ્યતિ પાર્થિવઃ । સ ગૃહ્ણાતિ વિષોન્માદં કૃષ્ણસર્પવિસર્જિતમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજા જો કોઈ કારણ વિના પોતાના સેવક પર ગુસ્સો કરે છે, તો એ જાણે કાળિયાં સાપના ઝેર જેવી પાગલાઈ પોતાના પર લઈ લે છે.

ચાપલાદ્વારયેદ્દૃષ્ટિં મિથ્યાવાક્યઞ્ચ વારયેત્ । માનવે શ્રોત્રિયે ચૈવ ભૃત્યવર્ગે સદૈવ હિ ॥ ૧,૧૧૧.

દૃષ્ટિને ચંચળતા તરફથી રોકવી અને ખોટું બોલવું ટાળવું જોઈએ, ખાસ કરીને મનુષ્યો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને સેવકો સામે તો હંમેશા.

લીલાં કરોતિ યો રાજા ભૃત્યસ્વજનગર્વિતઃ । શાસને સર્વદા ક્ષિપ્રં રિપુભિઃ પરિભૂયતે ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા પોતાના સેવકો અને કુટુંબજનોના ગર્વમાં રાજકાર્યમાં રમૂજીપણું કરે છે, તે હંમેશા ઝડપથી દુશ્મનો દ્વારા હેરાન થાય છે.

હુઙ્કારે ભૃકુટીં નૈવ સદા કુર્વીત પાર્થિવઃ । વિના દોષેણ યો ભૃત્યાન્રાજાધમણ શાસ્તિ ચ । લીલાસુખાનિ ભોગ્યાનિ ત્યજેદિહ મહીપતિઃ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાએ ફક્ત શબ્દોમાં ગુસ્સો કે ભ્રૂકુટિ કદી ન બતાવવી. જે રાજા દોષ વગર સેવકોને દંડ આપે છે, તે નીચો કહેવાય. આ દુનિયામાં રાજાએ રમૂજી સુખોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

સુખપ્રવૃત્તૈઃ સાધ્યન્તૈ શત્રવો વિગ્રહે સ્થિતૈઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે દુશ્મનો ઝઘડામાં મજબૂત છે, તેમને સુખ અને સફળતામાં વ્યસ્ત રહેલા લોકો દ્વારા જીતવા જોઈએ.

ઉદ્યોગઃ સાહસંધૈર્યં બુદ્ધિઃ શક્તિઃ પરાક્રમઃ । ષડ્વિધો યસ્ય ઉત્સાહસ્તસ્ય દેવોઽપિ શઙ્કતે ॥ ૧,૧૧૧.

મહેનત, હિંમત, ધૈર્ય, બુદ્ધિ, શક્તિ અને પરાક્રમ—જેમાં આ છ ઉત્સાહ છે, તેને તો દેવતાઓ પણ ડરે છે.

ઉદ્યોગેન કૃતે કાર્યે સિદ્ધર્યસ્ય ન વિદ્યતે । દૈવં તસ્ય પ્રમાણં હિ કર્તવ્યં પૌરુષં સદા ॥ ૧,૧૧૧.

મહેનતથી કામ કરવું છતાં સફળતા ન મળે તો એને ભાગ્ય માનો, પણ માણસે હંમેશા પોતાનું પુરુષાર્થ કરવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૨ સૂત ઉવાચ । ભૃત્યા બહુવિધા જ્ઞેયા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ । નિયોક્તવ્યા યથાર્હેષુ ત્રિવિધેષ્વેવ કર્મસુ ॥ ૧,૧૧૨.

સૂતાએ કહ્યું: સેવકો અનેક પ્રકારના હોય છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ. તેમને તેમનાં લાયકાત પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના કામમાં મૂકવા જોઈએ.

ભૃત્યે પરિક્ષણં વક્ષ્યે યસ્યયસ્ય હિ યો ગુણઃ । તમિમં સંપ્રવક્ષ્યામિ યે યથાકથિતં કિલ ॥ ૧,૧૧૨.

હું હવે સેવકોની તપાસ કેવી રીતે કરવી અને દરેકની કઈ ગુણતા છે, એ સમજાવીશ. જેમ પરંપરાએ કહ્યું છે, એમ વર્ણન કરું છું.

યથા ચતુર્ભિઃ કનકં પરીક્ષ્યતે નિઘર્ષણચ્છેદનતાપતાડનૈઃ । તથા ચતુર્ભિર્ભૃતકં પરીક્ષયેદ્વતેન શીલેન કલેન કર્મણા ॥ ૧,૧૧૨.

જેમ સોનાને ઘસવું, કાપવું, તાપવું અને પીટવું એ ચાર રીતે ચકાસે છે, એમ સેવકને પણ વર્તન, સ્વભાવ, સમય અને કામથી ચકાસવો જોઈએ.

કુલશીલગુણોપેતઃ સત્યધર્મપરાયણઃ । રૂપવાન્સુપ્રસન્નશ્ચ કોશાધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

જેમાં ઉચિત કુળ, સારા સ્વભાવ અને ગુણ છે, સત્ય અને ધર્મમાં સ્થિર છે, સુંદર અને હંમેશા ખુશ રહે છે—એવો માણસ ખજાનચી બનાવાય છે.

મૂલ્યરૂપપરીક્ષાકૃદ્ભવે દ્રત્નપરીક્ષકઃ । બલાબલપરિજ્ઞાતા સેનાધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

મૂલ્ય અને રૂપ ઓળખવામાં નિપુણ હોય તે રત્ન-parikshak કહેવાય. અને જે બળ અને નબળાઈ ઓળખે છે, તે સેના-પ્રમુખ બનાવાય છે.

ઇઙ્ગિતાકારતત્ત્વજ્ઞો બલવાન્ પ્રિયદર્શનઃ । અપ્રમાદી પ્રમાથી ચ પ્રતીહારઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

જે સંકેતો અને હાવભાવની સમજ રાખે છે, મજબૂત અને સૌમ્ય છે, સાવધાન અને ચપળ છે—એવો માણસ દ્વારપાળ કહેવાય છે.

મેધાવી વાક્પટુઃ પ્રાજ્ઞઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । સર્વશાસ્ત્રસમાલોકી હ્યેષ સાધુઃ સ લેખકઃ ॥ ૧,૧૧૨.

બુદ્ધિશાળી, વાક્પટુ, વિદ્વાન, સત્યવાડી, ઇન્દ્રિયજિત અને બધા શાસ્ત્રોમાં પારંગત—એવો સારો માણસ લેખક કહેવાય છે.

બુદ્ધિમાન્મતિમાંશ્ચૈવ પરચિત્તોપલક્ષકઃ । ક્રૂરો યથોક્તવાદી ચ એષ દૂતો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

બુદ્ધિશાળી, સમજદાર, બીજાના મનની વાત ઓળખી શકે એવો, કઠોર અને જેને જે કહેવું કહેવામાં આવે તે જ કહે એવો માણસ દૂત તરીકે પસંદ કરવામાં આવે છે.

સમસ્તસ્મૃતિશાસ્ત્રજ્ઞઃ પણ્ડિતોઽથ જિતેન્દ્રિયઃ । શૌર્યવીર્યગુણોપેતો ધર્માધ્યક્ષો વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

જેને બધા સ્મૃતિ અને શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન હોય, પંડિત હોય, ઈન્દ્રિયોને જીતેલા હોય, શૂરવીર અને ગુણવાન હોય, એવો ધર્માધ્યક્ષ તરીકે પસંદ થાય છે.

પિતૃપૈતામહો દક્ષઃ શાસ્ત્રજ્ઞઃ સત્યવાચકઃ । શુચિશ્ચ કઠિનશ્ચૈવ સૂપકારઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૧૧૨.

પિતાના અને દાદાના અનુભવથી કુશળ, શાસ્ત્રજ્ઞ, સત્ય બોલનાર, શુદ્ધ અને સાથે કઠિન પણ હોય, એવો માણસ રસોઈયો કહેવાય છે.

આયુર્વેદકૃતાભ્યાસઃ સર્વેષાં પ્રિયદર્શનઃ । આયુઃ શીલગુણોપેતો વૈદ્ય એવ વિધીયતે ॥ ૧,૧૧૨.

આયુર્વેદનો અભ્યાસ કરેલો, સૌને પ્રિય લાગે એવો, દીર્ઘ આયુષ્ય, સારા સ્વભાવ અને ગુણોથી યુક્ત હોય, એવો માણસ વૈદ્ય તરીકે પસંદ થાય છે.

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞો જપહમપરાયણઃ । આશીર્વાદપરો નિત્યમેષ રાજપુરોહિત ॥ ૧,૧૧૨.

જેને વેદ અને વેદાંગનું તત્ત્વજ્ઞાન હોય, જપ અને યજ્ઞમાં તત્પર રહેતો હોય, હંમેશાં આશીર્વાદ આપતો હોય, એ રાજપુરોહિત કહેવાય છે.

લેખકઃ પાઠકશ્ચૈવ ગણકઃ પ્રતિરોધકઃ । આલસ્યયુક્તશ્ચૈદ્રાજા કર્મ સંવર્જયેત્સદા ॥ ૧,૧૧૨.

લેખક, વાંચક, ગણક, વિરોધક અને આળસુ એવા સેવકોને રાજાએ હંમેશાં દૂર રાખવા જોઈએ.