ગરુડપુરાણમ્

ઐશ્વર્યમધ્રુવં પ્રાપ્ય રાજા ધર્મે મતિઞ્ચરેત્ । ક્ષણેન વિભવો નશ્યેન્નાત્માયત્તં ધનાદિકમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

અસ્થિર સંપત્તિ અને સત્તા પ્રાપ્ત કર્યા પછી રાજાએ હંમેશા ધર્મમાં મન લગાવવું જોઈએ; કારણ કે સંપત્તિ પળમાં નાશ પામે છે અને ધન વગેરે ક્યારેય પોતાનું નથી.

સત્યં મનોરમાઃ કામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ । કિન્તુ વૈ વનિતાપાઙ્ગભઙ્ગિલોલં હિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

સાચું છે કે ઇચ્છાઓ મનને ભાવે છે અને સંપત્તિ પણ રમણીય લાગે છે; પણ જીવન તો સ્ત્રીની ચપળ નજર જેટલું અસ્થિર છે.

વ્યાઘ્રીવ તિષ્ઠતિ જરા પરિતર્જયન્તી રોગાશ્ચ શત્રવ ઇવ પ્રભવન્તિ ગાત્રે । આયુઃ પરિસ્ત્રવતિ ભિન્નઘટાદિવામ્ભો લોકો ન ચાત્મહિતમાચરતીહ કશ્ચિત્ ॥ ૧,૧૧૧.

જરાબુઢાપો વાઘણની જેમ ડરાવતું ઊભું છે અને રોગો દુશ્મન જેવાં શરીરમાં ઉપજે છે; આયુષ્ય તૂટેલા ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય છે, અને આ દુનિયામાં કોઈ પોતાનું સત્ય કલ્યાણ કરતું નથી.

નિઃ શઙ્કં કિં મનુષ્યાઃ કુરુત પરહિતં યુક્તમગ્રે હિતં યન્મોદધ્વં કામિનીભિર્મદનશરહતા મન્દમન્દાતિદૃષ્ટ્યા । મા પાપં સંકુરુધ્વં દ્વિજહરિપરમાઃ સંભજધ્વં સદૈવ આયુર્નિઃ શેષમેતિ સ્ખલતિ જલઘટીભૂતમૃત્યુચ્છલેન ॥ ૧,૧૧૧.

માનવો નિર્ભય થઈને બીજાનું ભલું કેમ નથી કરતા, કે પોતાનું સત્ય હિત કેમ નથી કરતા, જ્યારે તમે કામના તીરે ઘાયલ થઈને સ્ત્રીઓની મંદ દૃષ્ટિમાં આનંદ માણો છો? પાપ ન કરો, હંમેશા બ્રાહ્મણ અને હરિના ભક્તિ કરો; કારણ કે આયુષ્ય તો પાણીની ઘડીએ જેમ મૃત્યુના પ્રવાહે સમાપ્ત થઈ જાય છે.

માતૃવત્પરદારેષુ પરદ્રવ્યેષુ લોષ્ટવત્ । આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યતિ સ પણ્ડિતઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે અન્યના સ્ત્રીઓને માતા સમાન માને છે, પરધનને માટી સમાન જુએ છે અને સર્વ જીવમાં પોતાનું રૂપ જુએ છે, એ સાચો વિદ્વાન છે.

એતદર્થં હિ વિપ્રેન્દ્રા રાજ્યમિચ્છન્તિ ભૂભૃતઃ । યદેષાં સર્વકાર્યેષુ વચો ન પ્રતિહન્યતે ॥ ૧,૧૧૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, રાજાઓ એ માટે રાજ્ય ઇચ્છે છે કે જેથી દરેક કામમાં તેમનું વચન અવરોધાય નહીં.

એતદર્થં હિ કુર્વન્તિ રાજાનો ધનસઞ્ચયમ્ । રક્ષયિત્વા તુ ચાત્માનં યદ્ધનં તદ્દ્વિજાતયે ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાઓ એ માટે ધન એકઠું કરે છે; પણ પોતાનું રક્ષણ કર્યા પછી એ ધન દ્વિજોને આપવું જોઈએ.

ઓઙ્કારશબ્દો વિપ્રાણાં યેન રાષ્ટ્રં પ્રવર્ધતે । સ રાજા વર્ધતે યોગાદ્વ્યાધિભિશ્ચ ન બધ્યતે ॥ ૧,૧૧૧.

જ્યારે બ્રાહ્મણો ઓંકારનો ઉચ્ચાર કરે છે ત્યારે રાજ્ય ફૂલે છે; એવો રાજા નિયમથી સુખી રહે છે અને રોગોથી બચી જાય છે.

અસમર્થાશ્ચ કુર્વન્તિ મુનયો દ્રવ્યસઞ્ચયમ્ । કિં પુનસ્તુ મહીપાલઃ પુત્રવત્પાલયન્પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૧૧.

મુનિઓ પણ, શક્તિ ન હોવા છતાં, ધન એકઠું કરે છે; તો જે રાજા પોતાની પ્રજાને સંતાન સમાન રક્ષે છે, એ તો અવશ્ય ધન એકઠું કરે.

યસ્યાર્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ । યસ્યાર્થાઃ સ મુમાંલ્લાકે યસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જેને ધન છે તેને મિત્રો મળે છે, તેને જ્ઞાતિ મળે છે, તેને દુનિયામાં માન મળે છે અને તેને જ વિદ્વાન કહેવાય છે.

ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ । તે ચાર્થવન્તં પુનરાશ્રયન્તિ હ્યર્થો હિ લોકે પુરુષસ્ય બન્ધુઃ ॥ ૧,૧૧૧.

મિત્રો, પુત્રો, પત્ની અને સ્નેહીजन ધન વિહોણા માણસને છોડી દે છે; પણ ધનવાન થાય ત્યારે પાછા આવે છે. ખરેખર, આ દુનિયામાં ધન જ માણસનું સાચું બંધુ છે.

અન્ધા હિ રાજા ભવતિ યસ્તુ સાસ્ત્રવિવર્જિતઃ । અન્ધઃ પશ્યતિ ચારેણ શાસ્ત્રહીનો ન પશ્યતિ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા શાસ્ત્રવિહોણો છે તે અંધ સમાન છે; અંધ માણસને માર્ગદર્શન મળે તો જોઈ શકે છે, પણ શાસ્ત્ર વિના કોઈ જોઈ શકતું નથી.

યસ્ય પુત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ મન્ત્રિણશ્ચ પુરોહિતાઃ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસુપ્તાનિ તસ્ય રાજ્યં ચિરં ન હિ ॥ ૧,૧૧૧.

જેના પુત્રો, સેવકો, મંત્રીઓ, પુરોહિતો અને ઇન્દ્રિયો સુતેલા હોય, એનું રાજ્ય લાંબું ટકી શકતું નથી.

યેનાર્જિતાસ્ત્રયોઽપ્યોઽપ્યેતે પુત્રા ભૃત્યાશ્ચ બાન્ધવાઃ । જિતા તેન સમં ભૂપૈશ્ચતુરબ્ધિર્વસુન્ધરા ॥ ૧,૧૧૧.

જે માણસ પુત્રો, સેવકો અને જ્ઞાતિઓ સાથે ધરતી મેળવતો હોય, એ અન્ય રાજાઓ સાથે ચાર યુગ સુધી ધરતી પર રાજ કરે છે.

લઙ્ઘયેચ્છાસ્ત્રયુક્તાનિ હેતુયુક્તાનિ યાનિ ચ । સહિ નશ્યતિ વૈ રાજા ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥ ૧,૧૧૧.

જે શાસ્ત્ર અને યોગ્ય કારણોને અવગણે છે, એ રાજા આ લોક અને પરલોકમાં પોતાના રાજ્ય સાથે નાશ પામે છે.

મનસ્તાપં ન કુર્વીત આપદં પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ । સમબુદ્ધિઃ પ્રસન્નાત્મા પ્રસન્નાત્મા સુખદુઃખે સમો ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજા એ દુઃખ આવે ત્યારે મનમાં કદી ચિંતા ન કરવી જોઈએ. સુખ કે દુઃખ આવે ત્યારે સમાન મનથી અને પ્રસન્ન હૃદયથી રહેવું જોઈએ.

ધીરાઃ કષ્ટમનુપ્રાપ્ય ન ભવન્તિ વિષાદિનઃ । પ્રવિશ્ય વદનં રાહોઃ કિં નોદતિ પુનઃ શશી ॥ ૧,૧૧૧.

ધીરજવાળા માણસો મુશ્કેલી આવે ત્યારે કદી નિરાશ થતા નથી. જેમ રાહુના મુખમાં ચંદ્ર જાય પછી ફરી ઊગે છે, એમ.

ધિગ્ધિક્શરીરસુખલાલિતમાનવેષુ મા ખેદયેદ્ધનકૃશં હિ શરીરમેવ । સદ્દારકા હ્યધનપાણ્ડુસુતાઃ શ્રુતા હિ દુઃખં વિહાય પુનરેવ સુખં પ્રપન્નાઃ ॥ ૧,૧૧૧.

શરીરનું સુખ મેળવવા માટે જે લોકો શરીરને બહુ લાડ આપે છે, તેમને ધિક્કાર છે. ધનના અભાવે કદી દુઃખી ન થવું, કારણ કે શરીર તો પોતે જ નબળું છે. જેમ પાંડુના પુત્રોએ પત્ની અને સંતાનો હોવા છતાં દુઃખ છોડીને ફરી સુખ મેળવ્યું, એમ.

ગન્ધર્વવિદ્યામાલોક્ય વાદ્યં ચ ગણિકાગણાન્ । ધનુર્વેદાર્થશાસ્ત્રાણિ લોકે રક્ષેચ્ચ ભૂપતિઃ ॥ ૧,૧૧૧.

ગાંધીર્વોનું કળા-વિદ્યાનું જ્ઞાન, સંગીત અને નૃત્ય, તથા વેશ્યાઓના સમૂહને જોઈને પણ રાજાએ ધનુર્વેદ અને રાજકાર્યની વિદ્યા જગતમાં સાચવી રાખવી જોઈએ.

કારણેન વિના ભૃત્યે યસ્તુ કુપ્યતિ પાર્થિવઃ । સ ગૃહ્ણાતિ વિષોન્માદં કૃષ્ણસર્પવિસર્જિતમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજા જો કોઈ કારણ વિના પોતાના સેવક પર ગુસ્સો કરે છે, તો એ જાણે કાળિયાં સાપના ઝેર જેવી પાગલાઈ પોતાના પર લઈ લે છે.

ચાપલાદ્વારયેદ્દૃષ્ટિં મિથ્યાવાક્યઞ્ચ વારયેત્ । માનવે શ્રોત્રિયે ચૈવ ભૃત્યવર્ગે સદૈવ હિ ॥ ૧,૧૧૧.

દૃષ્ટિને ચંચળતા તરફથી રોકવી અને ખોટું બોલવું ટાળવું જોઈએ, ખાસ કરીને મનુષ્યો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને સેવકો સામે તો હંમેશા.

લીલાં કરોતિ યો રાજા ભૃત્યસ્વજનગર્વિતઃ । શાસને સર્વદા ક્ષિપ્રં રિપુભિઃ પરિભૂયતે ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા પોતાના સેવકો અને કુટુંબજનોના ગર્વમાં રાજકાર્યમાં રમૂજીપણું કરે છે, તે હંમેશા ઝડપથી દુશ્મનો દ્વારા હેરાન થાય છે.

હુઙ્કારે ભૃકુટીં નૈવ સદા કુર્વીત પાર્થિવઃ । વિના દોષેણ યો ભૃત્યાન્રાજાધમણ શાસ્તિ ચ । લીલાસુખાનિ ભોગ્યાનિ ત્યજેદિહ મહીપતિઃ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાએ ફક્ત શબ્દોમાં ગુસ્સો કે ભ્રૂકુટિ કદી ન બતાવવી. જે રાજા દોષ વગર સેવકોને દંડ આપે છે, તે નીચો કહેવાય. આ દુનિયામાં રાજાએ રમૂજી સુખોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

સુખપ્રવૃત્તૈઃ સાધ્યન્તૈ શત્રવો વિગ્રહે સ્થિતૈઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે દુશ્મનો ઝઘડામાં મજબૂત છે, તેમને સુખ અને સફળતામાં વ્યસ્ત રહેલા લોકો દ્વારા જીતવા જોઈએ.

ઉદ્યોગઃ સાહસંધૈર્યં બુદ્ધિઃ શક્તિઃ પરાક્રમઃ । ષડ્વિધો યસ્ય ઉત્સાહસ્તસ્ય દેવોઽપિ શઙ્કતે ॥ ૧,૧૧૧.

મહેનત, હિંમત, ધૈર્ય, બુદ્ધિ, શક્તિ અને પરાક્રમ—જેમાં આ છ ઉત્સાહ છે, તેને તો દેવતાઓ પણ ડરે છે.

ઉદ્યોગેન કૃતે કાર્યે સિદ્ધર્યસ્ય ન વિદ્યતે । દૈવં તસ્ય પ્રમાણં હિ કર્તવ્યં પૌરુષં સદા ॥ ૧,૧૧૧.

મહેનતથી કામ કરવું છતાં સફળતા ન મળે તો એને ભાગ્ય માનો, પણ માણસે હંમેશા પોતાનું પુરુષાર્થ કરવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૨ સૂત ઉવાચ । ભૃત્યા બહુવિધા જ્ઞેયા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ । નિયોક્તવ્યા યથાર્હેષુ ત્રિવિધેષ્વેવ કર્મસુ ॥ ૧,૧૧૨.

સૂતાએ કહ્યું: સેવકો અનેક પ્રકારના હોય છે—શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ. તેમને તેમનાં લાયકાત પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના કામમાં મૂકવા જોઈએ.

ભૃત્યે પરિક્ષણં વક્ષ્યે યસ્યયસ્ય હિ યો ગુણઃ । તમિમં સંપ્રવક્ષ્યામિ યે યથાકથિતં કિલ ॥ ૧,૧૧૨.

હું હવે સેવકોની તપાસ કેવી રીતે કરવી અને દરેકની કઈ ગુણતા છે, એ સમજાવીશ. જેમ પરંપરાએ કહ્યું છે, એમ વર્ણન કરું છું.

યથા ચતુર્ભિઃ કનકં પરીક્ષ્યતે નિઘર્ષણચ્છેદનતાપતાડનૈઃ । તથા ચતુર્ભિર્ભૃતકં પરીક્ષયેદ્વતેન શીલેન કલેન કર્મણા ॥ ૧,૧૧૨.

જેમ સોનાને ઘસવું, કાપવું, તાપવું અને પીટવું એ ચાર રીતે ચકાસે છે, એમ સેવકને પણ વર્તન, સ્વભાવ, સમય અને કામથી ચકાસવો જોઈએ.