ગરુડપુરાણમ્

કાલવિચ્છોત્રિયો રાજા નદી સાધુશ્ચ પઞ્ચમઃ । એતે યત્ર ન વિદ્યન્તે તત્ર વાસં ન કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં વિદ્વાન, રાજા, નદી, સારા માણસ અને પાંચમો (અન્ય) ન હોય, ત્યાં ક્યારેય વસવાટ કરવો નહીં.

નૈકત્ર પરિનિષ્ઠાસ્તિ જ્ઞાનસ્ય કિલ શૌનક । સર્વઃ સર્વં ન જાનાતિ સર્વજ્ઞો નાસ્તિ કુત્રચિત્ ॥ ૧,૧૧૦.

શૌનક, કોઈ એક જગ્યાએ જ બધું જ્ઞાન પૂર્ણ થતું નથી; કોઈ બધું જાણતો નથી, અને ક્યાંય પણ સર્વજ્ઞ નથી.

ન સર્વવિત્કશ્ચિદિહાસ્તિ લોકે નાત્યન્તમૂર્ખો ભુવિ ચાપિ કશ્ચિત્ । જ્ઞાનેન નીચોત્તમમધ્યમેન યોઽયં વિજાનાતિ સ તેન વિદ્વાન્ ॥ ૧,૧૧૦.

આ દુનિયામાં કોઈ બધું જાણતો નથી, અને કોઈ સંપૂર્ણ મૂર્ખ પણ નથી; જે માણસ ઊંચા, મધ્યમ કે નીચા જ્ઞાનથી સમજણ મેળવે છે, એ જ સાચો વિદ્વાન છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૧ સૂત ઉવાચ । પાર્થિવસ્ય તુ વક્ષ્યામિ ભૃત્યાનાઞ્ચૈવ લક્ષણમ્ । સર્વાણિ હિ મહીપાલઃ સમ્યઙ્નિત્યં પરીક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

સૂતાએ કહ્યું: હવે હું રાજા અને તેના સેવકોના ગુણો કહું છું; રાજાએ હંમેશા આ બધું સારી રીતે તપાસવું જોઈએ.

રાજ્યં પાલયતે નિત્યં સત્યધર્મપરાયણઃ । નિર્જિત્ય પરસૈન્યાનિ ક્ષિતં ધર્મેણ પાલયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા સત્ય અને ધર્મને માનનારો હોય છે, એ હંમેશા પોતાનું રાજ્ય સારી રીતે ચલાવે છે, દુશ્મનના સેના પર જીત મેળવી, ધર્મથી ધરતી પર શાસન કરે છે.

પુષ્પાત્પુષ્પં વિચિન્વીત મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ । માલાકાર ઇવારણ્યે ન યથાઙ્ગારકારકઃ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાએ ફૂલ એક પછી એક તોડવું જોઈએ, મૂળ કાપવું નહીં, જેમ વનમાં માળા ગૂથનાર કરે છે, એ રીતે ક્યારેય બળતણ બનાવનારની જેમ વર્તવું નહીં.

દોગ્ધારઃ ક્ષીરભુઞ્જાના વિકૃતં તન્ન ભુઞ્જતે । પરરાષ્ટ્રં મહીપાલૈર્ભોક્તવ્યં ન ચ દૂષયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

દૂધ દોહનાર માત્ર દૂધ લે છે, બગડેલું ક્યારેય લેતો નથી; એ જ રીતે, રાજાએ પર રાજ્યના ફળ ભોગવવા, પણ તેને બગાડવું નહીં.

નોધશ્છિન્દ્યાત્તુ યો ધેન્વાઃ ક્ષારાર્થો લભતે પયઃ । એવં રાષ્ટ્રં પ્રયોગેણ પીડ્યમાનં ન વર્ધતે ॥ ૧,૧૧૧.

જે રીતે કોઈ ગાયનું દૂધ મેળવવા માટે તેના થણ કાપે છે, પણ તેને દૂધ મળતું નથી, એ જ રીતે અયોગ્ય રીતે પીડાવેલું રાજ્ય ક્યારેય ફૂલતું નથી.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૃથિવીમનુપાલયેન્ । પાલકસ્ય ભવેદ્ભૂમિઃ કીર્તિરાયુર્યશો બલમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

એથી, સર્વ શક્તિથી પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; કારણ કે રાજાને જમીનથી કીર્તિ, આયુષ્ય, માન અને બળ મળે છે.

આભ્યર્ચ્ય વિષ્ણું ધર્માત્મા ગોબ્રાહ્મણહિતે રતઃ । પ્રજાઃ પાલયિતું શક્તઃ પાર્થિવો વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા ધર્મમાં સ્થિર છે, ગાય અને બ્રાહ્મણના કલ્યાણમાં લાગેલો છે અને વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, એ રાજા પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતીને પ્રજાનું યોગ્ય રીતે રક્ષણ કરી શકે છે.

ઐશ્વર્યમધ્રુવં પ્રાપ્ય રાજા ધર્મે મતિઞ્ચરેત્ । ક્ષણેન વિભવો નશ્યેન્નાત્માયત્તં ધનાદિકમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

અસ્થિર સંપત્તિ અને સત્તા પ્રાપ્ત કર્યા પછી રાજાએ હંમેશા ધર્મમાં મન લગાવવું જોઈએ; કારણ કે સંપત્તિ પળમાં નાશ પામે છે અને ધન વગેરે ક્યારેય પોતાનું નથી.

સત્યં મનોરમાઃ કામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ । કિન્તુ વૈ વનિતાપાઙ્ગભઙ્ગિલોલં હિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

સાચું છે કે ઇચ્છાઓ મનને ભાવે છે અને સંપત્તિ પણ રમણીય લાગે છે; પણ જીવન તો સ્ત્રીની ચપળ નજર જેટલું અસ્થિર છે.

વ્યાઘ્રીવ તિષ્ઠતિ જરા પરિતર્જયન્તી રોગાશ્ચ શત્રવ ઇવ પ્રભવન્તિ ગાત્રે । આયુઃ પરિસ્ત્રવતિ ભિન્નઘટાદિવામ્ભો લોકો ન ચાત્મહિતમાચરતીહ કશ્ચિત્ ॥ ૧,૧૧૧.

જરાબુઢાપો વાઘણની જેમ ડરાવતું ઊભું છે અને રોગો દુશ્મન જેવાં શરીરમાં ઉપજે છે; આયુષ્ય તૂટેલા ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય છે, અને આ દુનિયામાં કોઈ પોતાનું સત્ય કલ્યાણ કરતું નથી.

નિઃ શઙ્કં કિં મનુષ્યાઃ કુરુત પરહિતં યુક્તમગ્રે હિતં યન્મોદધ્વં કામિનીભિર્મદનશરહતા મન્દમન્દાતિદૃષ્ટ્યા । મા પાપં સંકુરુધ્વં દ્વિજહરિપરમાઃ સંભજધ્વં સદૈવ આયુર્નિઃ શેષમેતિ સ્ખલતિ જલઘટીભૂતમૃત્યુચ્છલેન ॥ ૧,૧૧૧.

માનવો નિર્ભય થઈને બીજાનું ભલું કેમ નથી કરતા, કે પોતાનું સત્ય હિત કેમ નથી કરતા, જ્યારે તમે કામના તીરે ઘાયલ થઈને સ્ત્રીઓની મંદ દૃષ્ટિમાં આનંદ માણો છો? પાપ ન કરો, હંમેશા બ્રાહ્મણ અને હરિના ભક્તિ કરો; કારણ કે આયુષ્ય તો પાણીની ઘડીએ જેમ મૃત્યુના પ્રવાહે સમાપ્ત થઈ જાય છે.

માતૃવત્પરદારેષુ પરદ્રવ્યેષુ લોષ્ટવત્ । આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યતિ સ પણ્ડિતઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે અન્યના સ્ત્રીઓને માતા સમાન માને છે, પરધનને માટી સમાન જુએ છે અને સર્વ જીવમાં પોતાનું રૂપ જુએ છે, એ સાચો વિદ્વાન છે.

એતદર્થં હિ વિપ્રેન્દ્રા રાજ્યમિચ્છન્તિ ભૂભૃતઃ । યદેષાં સર્વકાર્યેષુ વચો ન પ્રતિહન્યતે ॥ ૧,૧૧૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, રાજાઓ એ માટે રાજ્ય ઇચ્છે છે કે જેથી દરેક કામમાં તેમનું વચન અવરોધાય નહીં.

એતદર્થં હિ કુર્વન્તિ રાજાનો ધનસઞ્ચયમ્ । રક્ષયિત્વા તુ ચાત્માનં યદ્ધનં તદ્દ્વિજાતયે ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાઓ એ માટે ધન એકઠું કરે છે; પણ પોતાનું રક્ષણ કર્યા પછી એ ધન દ્વિજોને આપવું જોઈએ.

ઓઙ્કારશબ્દો વિપ્રાણાં યેન રાષ્ટ્રં પ્રવર્ધતે । સ રાજા વર્ધતે યોગાદ્વ્યાધિભિશ્ચ ન બધ્યતે ॥ ૧,૧૧૧.

જ્યારે બ્રાહ્મણો ઓંકારનો ઉચ્ચાર કરે છે ત્યારે રાજ્ય ફૂલે છે; એવો રાજા નિયમથી સુખી રહે છે અને રોગોથી બચી જાય છે.

અસમર્થાશ્ચ કુર્વન્તિ મુનયો દ્રવ્યસઞ્ચયમ્ । કિં પુનસ્તુ મહીપાલઃ પુત્રવત્પાલયન્પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૧૧.

મુનિઓ પણ, શક્તિ ન હોવા છતાં, ધન એકઠું કરે છે; તો જે રાજા પોતાની પ્રજાને સંતાન સમાન રક્ષે છે, એ તો અવશ્ય ધન એકઠું કરે.

યસ્યાર્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ । યસ્યાર્થાઃ સ મુમાંલ્લાકે યસ્યાર્થાઃ સ ચ પણ્ડિતઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જેને ધન છે તેને મિત્રો મળે છે, તેને જ્ઞાતિ મળે છે, તેને દુનિયામાં માન મળે છે અને તેને જ વિદ્વાન કહેવાય છે.

ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ । તે ચાર્થવન્તં પુનરાશ્રયન્તિ હ્યર્થો હિ લોકે પુરુષસ્ય બન્ધુઃ ॥ ૧,૧૧૧.

મિત્રો, પુત્રો, પત્ની અને સ્નેહીजन ધન વિહોણા માણસને છોડી દે છે; પણ ધનવાન થાય ત્યારે પાછા આવે છે. ખરેખર, આ દુનિયામાં ધન જ માણસનું સાચું બંધુ છે.

અન્ધા હિ રાજા ભવતિ યસ્તુ સાસ્ત્રવિવર્જિતઃ । અન્ધઃ પશ્યતિ ચારેણ શાસ્ત્રહીનો ન પશ્યતિ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા શાસ્ત્રવિહોણો છે તે અંધ સમાન છે; અંધ માણસને માર્ગદર્શન મળે તો જોઈ શકે છે, પણ શાસ્ત્ર વિના કોઈ જોઈ શકતું નથી.

યસ્ય પુત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ મન્ત્રિણશ્ચ પુરોહિતાઃ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસુપ્તાનિ તસ્ય રાજ્યં ચિરં ન હિ ॥ ૧,૧૧૧.

જેના પુત્રો, સેવકો, મંત્રીઓ, પુરોહિતો અને ઇન્દ્રિયો સુતેલા હોય, એનું રાજ્ય લાંબું ટકી શકતું નથી.

યેનાર્જિતાસ્ત્રયોઽપ્યોઽપ્યેતે પુત્રા ભૃત્યાશ્ચ બાન્ધવાઃ । જિતા તેન સમં ભૂપૈશ્ચતુરબ્ધિર્વસુન્ધરા ॥ ૧,૧૧૧.

જે માણસ પુત્રો, સેવકો અને જ્ઞાતિઓ સાથે ધરતી મેળવતો હોય, એ અન્ય રાજાઓ સાથે ચાર યુગ સુધી ધરતી પર રાજ કરે છે.

લઙ્ઘયેચ્છાસ્ત્રયુક્તાનિ હેતુયુક્તાનિ યાનિ ચ । સહિ નશ્યતિ વૈ રાજા ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥ ૧,૧૧૧.

જે શાસ્ત્ર અને યોગ્ય કારણોને અવગણે છે, એ રાજા આ લોક અને પરલોકમાં પોતાના રાજ્ય સાથે નાશ પામે છે.

મનસ્તાપં ન કુર્વીત આપદં પ્રાપ્ય પાર્થિવઃ । સમબુદ્ધિઃ પ્રસન્નાત્મા પ્રસન્નાત્મા સુખદુઃખે સમો ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજા એ દુઃખ આવે ત્યારે મનમાં કદી ચિંતા ન કરવી જોઈએ. સુખ કે દુઃખ આવે ત્યારે સમાન મનથી અને પ્રસન્ન હૃદયથી રહેવું જોઈએ.

ધીરાઃ કષ્ટમનુપ્રાપ્ય ન ભવન્તિ વિષાદિનઃ । પ્રવિશ્ય વદનં રાહોઃ કિં નોદતિ પુનઃ શશી ॥ ૧,૧૧૧.

ધીરજવાળા માણસો મુશ્કેલી આવે ત્યારે કદી નિરાશ થતા નથી. જેમ રાહુના મુખમાં ચંદ્ર જાય પછી ફરી ઊગે છે, એમ.

ધિગ્ધિક્શરીરસુખલાલિતમાનવેષુ મા ખેદયેદ્ધનકૃશં હિ શરીરમેવ । સદ્દારકા હ્યધનપાણ્ડુસુતાઃ શ્રુતા હિ દુઃખં વિહાય પુનરેવ સુખં પ્રપન્નાઃ ॥ ૧,૧૧૧.

શરીરનું સુખ મેળવવા માટે જે લોકો શરીરને બહુ લાડ આપે છે, તેમને ધિક્કાર છે. ધનના અભાવે કદી દુઃખી ન થવું, કારણ કે શરીર તો પોતે જ નબળું છે. જેમ પાંડુના પુત્રોએ પત્ની અને સંતાનો હોવા છતાં દુઃખ છોડીને ફરી સુખ મેળવ્યું, એમ.

ગન્ધર્વવિદ્યામાલોક્ય વાદ્યં ચ ગણિકાગણાન્ । ધનુર્વેદાર્થશાસ્ત્રાણિ લોકે રક્ષેચ્ચ ભૂપતિઃ ॥ ૧,૧૧૧.

ગાંધીર્વોનું કળા-વિદ્યાનું જ્ઞાન, સંગીત અને નૃત્ય, તથા વેશ્યાઓના સમૂહને જોઈને પણ રાજાએ ધનુર્વેદ અને રાજકાર્યની વિદ્યા જગતમાં સાચવી રાખવી જોઈએ.