ગરુડપુરાણમ્

યદિ વિભવવિહીનઃ પ્રચ્યુતો વાશુ દૈવાન્ન તુ ખલજનસેવાં કાઙ્ક્ષયેન્નૈવ નીચામ્ । ન તૃણમદનકાર્યે સુક્ષુધાર્તોઽત્તિ સિંહઃ પિબતિ રુધિરમુષ્ણં પ્રાયશઃ કુઞ્ચરાણામ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ભલે ધન વગર થઈ જાવા, કે ભાગ્યે પછાડી દેવામાં આવો, પણ ક્યારેય દુષ્ટ લોકોની સેવા કરવાની ઈચ્છા રાખવી નહિ; જેમ ભૂખ્યો સિંહ ઘાસ નહીં ખાય, પણ હંમેશા હાથીઓનું ગરમ લોહી પીવે છે.

સકૃદ્દુષ્ટઞ્ચ યો મિત્રં પુનઃ સન્ધાતુમિચ્છતિ । સ મૃત્યુમેવ ગૃહ્ણીયાદ્ગર્ભમશ્વતરી યથા ॥ ૧,૧૧૦.

જે મિત્ર એકવાર દગો આપે છે, અને તેને પાછું મળવા ઈચ્છે છે, એ તો જાણે મૃત્યુને જ વ્હાલે છે, જેમ કે કોઈ ખચ્ચરનું ગર્ભ ધારણ કરે.

શત્રોરપત્યાનિ પ્રિયંવદાનિ નોપેક્ષિતવ્યાનિ બુધૈર્મનુષ્યૈઃ । તાન્યેવ કાલેષુ વિપત્કરાણિ વિષસ્ય પાત્રાણ્યપિ દારુણાનિ ॥ ૧,૧૧૦.

શત્રુના સંતાનોના મીઠા બોલને બુદ્ધિશાળી માણસે ક્યારેય અવગણવા ન જોઈએ; કારણ કે યોગ્ય સમયે એ જ દુઃખ આપનારા બની જાય છે, જેમ કે ઝેરી વાસણો ખરેખર ભયાનક હોય છે.

ઉપકારગૃહીતેન શત્રુણા શત્રુમુદ્ધરેત્ । પાદલગ્નં કરસ્થેન કણ્ટકેનૈવ કણ્ટકમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

જે શત્રુએ આપણી મદદ સ્વીકારી છે, તેનો ઉપયોગ બીજાં શત્રુને હરાવવા માટે કરવો જોઈએ; જેમ પગમાં ઘૂસેલા કાંટાને હાથમાં લીધેલા બીજા કાંટાથી કાઢી નાખાય છે.

અપકારપરાન્નિત્યં ચિન્ત યેન્ન કદાચન । સ્વયમેવ પતિષ્યન્તિ કૂલજાતા ઇવ દ્રુમાઃ ॥ ૧,૧૧૦.

જે લોકો હંમેશા બીજાને નુકસાન પહોંચાડવામાં જ લાગેલા રહે છે, તેઓ પોતે જ એક દિવસ ધરાશાયી થઈ જાય છે, જેમ કે કાંઠા પર ઊગેલા વૃક્ષો.

અનર્થા હ્યર્થરૂષાશ્ચ અર્થાશ્ચાનર્થરૂપિણઃ । ભવન્તિ તે વિનાશાય દૈવાયત્તસ્ય વૈ સદા ॥ ૧,૧૧૦.

કેટલાક સમયે દુઃખ પણ ધનરૂપે દેખાય છે, અને ધન પણ ક્યારેક દુઃખરૂપ બની જાય છે; આવું બધું ભાગ્યના હાથમાં હોય છે અને અંતે વિનાશ તરફ લઈ જાય છે.

કાર્યકાલોચિતાપાપા મતિઃ સઞ્જાયતે હિ વૈ । સાનુકૂલે તુ દૈવે શં પુંસઃ સર્વત્ર જાયતે ॥ ૧,૧૧૦.

સમય પ્રમાણે મનમાં પાપની ભાવના ઊભી થાય છે; પણ જ્યારે ભાગ્ય અનુકૂળ હોય ત્યારે માણસને સર્વત્ર શુભતા જ મળે છે.

ધનપ્રયોગકાર્યેષુઃ તથા વિદ્યા ગમેષુ ચ । આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જઃ સદા ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

ધન ખર્ચવામાં, વિદ્યા મેળવવામાં, ભોજન મેળવવામાં અને વ્યવહારમાં ક્યારેય શરમ રાખવી નહીં.

ધનિનઃ શ્રોત્રિયો રાજા નદી વૈદ્યસ્તુ પઞ્ચમઃ । પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન કુર્યાત્તત્રત્ર સંસ્થિતિમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં ધનવાન, વિદ્વાન, રાજા, નદી અને વૈદ્ય ન હોય, ત્યાં ક્યારેય નિવાસ કરવો નહીં.

લોકયાત્રા ભયં લજ્જા દાક્ષિણ્યં દાનશીલતા । પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન તત્ર દિવસં વસેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં જીવન યાપન, ભય, લાજ, વિનમ્રતા અને દાનની ભાવના ન હોય, ત્યાં એક દિવસ પણ રહેવું નહીં.

કાલવિચ્છોત્રિયો રાજા નદી સાધુશ્ચ પઞ્ચમઃ । એતે યત્ર ન વિદ્યન્તે તત્ર વાસં ન કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં વિદ્વાન, રાજા, નદી, સારા માણસ અને પાંચમો (અન્ય) ન હોય, ત્યાં ક્યારેય વસવાટ કરવો નહીં.

નૈકત્ર પરિનિષ્ઠાસ્તિ જ્ઞાનસ્ય કિલ શૌનક । સર્વઃ સર્વં ન જાનાતિ સર્વજ્ઞો નાસ્તિ કુત્રચિત્ ॥ ૧,૧૧૦.

શૌનક, કોઈ એક જગ્યાએ જ બધું જ્ઞાન પૂર્ણ થતું નથી; કોઈ બધું જાણતો નથી, અને ક્યાંય પણ સર્વજ્ઞ નથી.

ન સર્વવિત્કશ્ચિદિહાસ્તિ લોકે નાત્યન્તમૂર્ખો ભુવિ ચાપિ કશ્ચિત્ । જ્ઞાનેન નીચોત્તમમધ્યમેન યોઽયં વિજાનાતિ સ તેન વિદ્વાન્ ॥ ૧,૧૧૦.

આ દુનિયામાં કોઈ બધું જાણતો નથી, અને કોઈ સંપૂર્ણ મૂર્ખ પણ નથી; જે માણસ ઊંચા, મધ્યમ કે નીચા જ્ઞાનથી સમજણ મેળવે છે, એ જ સાચો વિદ્વાન છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૧ સૂત ઉવાચ । પાર્થિવસ્ય તુ વક્ષ્યામિ ભૃત્યાનાઞ્ચૈવ લક્ષણમ્ । સર્વાણિ હિ મહીપાલઃ સમ્યઙ્નિત્યં પરીક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

સૂતાએ કહ્યું: હવે હું રાજા અને તેના સેવકોના ગુણો કહું છું; રાજાએ હંમેશા આ બધું સારી રીતે તપાસવું જોઈએ.

રાજ્યં પાલયતે નિત્યં સત્યધર્મપરાયણઃ । નિર્જિત્ય પરસૈન્યાનિ ક્ષિતં ધર્મેણ પાલયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા સત્ય અને ધર્મને માનનારો હોય છે, એ હંમેશા પોતાનું રાજ્ય સારી રીતે ચલાવે છે, દુશ્મનના સેના પર જીત મેળવી, ધર્મથી ધરતી પર શાસન કરે છે.

પુષ્પાત્પુષ્પં વિચિન્વીત મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ । માલાકાર ઇવારણ્યે ન યથાઙ્ગારકારકઃ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાએ ફૂલ એક પછી એક તોડવું જોઈએ, મૂળ કાપવું નહીં, જેમ વનમાં માળા ગૂથનાર કરે છે, એ રીતે ક્યારેય બળતણ બનાવનારની જેમ વર્તવું નહીં.

દોગ્ધારઃ ક્ષીરભુઞ્જાના વિકૃતં તન્ન ભુઞ્જતે । પરરાષ્ટ્રં મહીપાલૈર્ભોક્તવ્યં ન ચ દૂષયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

દૂધ દોહનાર માત્ર દૂધ લે છે, બગડેલું ક્યારેય લેતો નથી; એ જ રીતે, રાજાએ પર રાજ્યના ફળ ભોગવવા, પણ તેને બગાડવું નહીં.

નોધશ્છિન્દ્યાત્તુ યો ધેન્વાઃ ક્ષારાર્થો લભતે પયઃ । એવં રાષ્ટ્રં પ્રયોગેણ પીડ્યમાનં ન વર્ધતે ॥ ૧,૧૧૧.

જે રીતે કોઈ ગાયનું દૂધ મેળવવા માટે તેના થણ કાપે છે, પણ તેને દૂધ મળતું નથી, એ જ રીતે અયોગ્ય રીતે પીડાવેલું રાજ્ય ક્યારેય ફૂલતું નથી.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૃથિવીમનુપાલયેન્ । પાલકસ્ય ભવેદ્ભૂમિઃ કીર્તિરાયુર્યશો બલમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

એથી, સર્વ શક્તિથી પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; કારણ કે રાજાને જમીનથી કીર્તિ, આયુષ્ય, માન અને બળ મળે છે.

આભ્યર્ચ્ય વિષ્ણું ધર્માત્મા ગોબ્રાહ્મણહિતે રતઃ । પ્રજાઃ પાલયિતું શક્તઃ પાર્થિવો વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા ધર્મમાં સ્થિર છે, ગાય અને બ્રાહ્મણના કલ્યાણમાં લાગેલો છે અને વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, એ રાજા પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતીને પ્રજાનું યોગ્ય રીતે રક્ષણ કરી શકે છે.

ઐશ્વર્યમધ્રુવં પ્રાપ્ય રાજા ધર્મે મતિઞ્ચરેત્ । ક્ષણેન વિભવો નશ્યેન્નાત્માયત્તં ધનાદિકમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

અસ્થિર સંપત્તિ અને સત્તા પ્રાપ્ત કર્યા પછી રાજાએ હંમેશા ધર્મમાં મન લગાવવું જોઈએ; કારણ કે સંપત્તિ પળમાં નાશ પામે છે અને ધન વગેરે ક્યારેય પોતાનું નથી.

સત્યં મનોરમાઃ કામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ । કિન્તુ વૈ વનિતાપાઙ્ગભઙ્ગિલોલં હિ જીવિતમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

સાચું છે કે ઇચ્છાઓ મનને ભાવે છે અને સંપત્તિ પણ રમણીય લાગે છે; પણ જીવન તો સ્ત્રીની ચપળ નજર જેટલું અસ્થિર છે.

વ્યાઘ્રીવ તિષ્ઠતિ જરા પરિતર્જયન્તી રોગાશ્ચ શત્રવ ઇવ પ્રભવન્તિ ગાત્રે । આયુઃ પરિસ્ત્રવતિ ભિન્નઘટાદિવામ્ભો લોકો ન ચાત્મહિતમાચરતીહ કશ્ચિત્ ॥ ૧,૧૧૧.

જરાબુઢાપો વાઘણની જેમ ડરાવતું ઊભું છે અને રોગો દુશ્મન જેવાં શરીરમાં ઉપજે છે; આયુષ્ય તૂટેલા ઘડામાંથી પાણી જેમ વહી જાય છે, અને આ દુનિયામાં કોઈ પોતાનું સત્ય કલ્યાણ કરતું નથી.

નિઃ શઙ્કં કિં મનુષ્યાઃ કુરુત પરહિતં યુક્તમગ્રે હિતં યન્મોદધ્વં કામિનીભિર્મદનશરહતા મન્દમન્દાતિદૃષ્ટ્યા । મા પાપં સંકુરુધ્વં દ્વિજહરિપરમાઃ સંભજધ્વં સદૈવ આયુર્નિઃ શેષમેતિ સ્ખલતિ જલઘટીભૂતમૃત્યુચ્છલેન ॥ ૧,૧૧૧.

માનવો નિર્ભય થઈને બીજાનું ભલું કેમ નથી કરતા, કે પોતાનું સત્ય હિત કેમ નથી કરતા, જ્યારે તમે કામના તીરે ઘાયલ થઈને સ્ત્રીઓની મંદ દૃષ્ટિમાં આનંદ માણો છો? પાપ ન કરો, હંમેશા બ્રાહ્મણ અને હરિના ભક્તિ કરો; કારણ કે આયુષ્ય તો પાણીની ઘડીએ જેમ મૃત્યુના પ્રવાહે સમાપ્ત થઈ જાય છે.

માતૃવત્પરદારેષુ પરદ્રવ્યેષુ લોષ્ટવત્ । આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યતિ સ પણ્ડિતઃ ॥ ૧,૧૧૧.

જે અન્યના સ્ત્રીઓને માતા સમાન માને છે, પરધનને માટી સમાન જુએ છે અને સર્વ જીવમાં પોતાનું રૂપ જુએ છે, એ સાચો વિદ્વાન છે.

એતદર્થં હિ વિપ્રેન્દ્રા રાજ્યમિચ્છન્તિ ભૂભૃતઃ । યદેષાં સર્વકાર્યેષુ વચો ન પ્રતિહન્યતે ॥ ૧,૧૧૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, રાજાઓ એ માટે રાજ્ય ઇચ્છે છે કે જેથી દરેક કામમાં તેમનું વચન અવરોધાય નહીં.

એતદર્થં હિ કુર્વન્તિ રાજાનો ધનસઞ્ચયમ્ । રક્ષયિત્વા તુ ચાત્માનં યદ્ધનં તદ્દ્વિજાતયે ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાઓ એ માટે ધન એકઠું કરે છે; પણ પોતાનું રક્ષણ કર્યા પછી એ ધન દ્વિજોને આપવું જોઈએ.

ઓઙ્કારશબ્દો વિપ્રાણાં યેન રાષ્ટ્રં પ્રવર્ધતે । સ રાજા વર્ધતે યોગાદ્વ્યાધિભિશ્ચ ન બધ્યતે ॥ ૧,૧૧૧.

જ્યારે બ્રાહ્મણો ઓંકારનો ઉચ્ચાર કરે છે ત્યારે રાજ્ય ફૂલે છે; એવો રાજા નિયમથી સુખી રહે છે અને રોગોથી બચી જાય છે.

અસમર્થાશ્ચ કુર્વન્તિ મુનયો દ્રવ્યસઞ્ચયમ્ । કિં પુનસ્તુ મહીપાલઃ પુત્રવત્પાલયન્પ્રજાઃ ॥ ૧,૧૧૧.

મુનિઓ પણ, શક્તિ ન હોવા છતાં, ધન એકઠું કરે છે; તો જે રાજા પોતાની પ્રજાને સંતાન સમાન રક્ષે છે, એ તો અવશ્ય ધન એકઠું કરે.