ગરુડપુરાણમ્

વિષાદપ્યમૃતં ગ્રાહ્યમમેધ્યાદપિ કાઞ્ચનમ્ । નીચાદપ્યુત્તમાં વિદ્યાં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ ॥ ૧,૧૧૦.

જહેરમાંથી પણ અમૃત સ્વીકારવું, અશુદ્ધમાંથી પણ સોનુ લેવું, નીચ માણસ પાસેથી પણ ઉત્તમ વિદ્યા ગ્રહણ કરવી, અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ ગુણવતી સ્ત્રી સ્વીકારવી.

ન રાજ્ઞા સહ મિત્રત્વં ન સર્પો નિર્વિષઃ ક્રચિત્ । ન કુલં નિર્મલં તત્ર સ્ત્રીજનો યત્ર જાયતે ॥ ૧,૧૧૦.

રાજા સાથે ક્યારેય મિત્રતા ન કરવી, અને ઝેર વગરના સાપ પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો; જ્યાં સ્ત્રીઓ જન્મે છે, એવું સંપૂર્ણ શુદ્ધ કુટુંબ ક્યાંય નથી.

કુલે નિયોજયેદ્ભક્તં પુત્રં વિદ્યાસુ યોજયેત્ । વ્યસને યોજયેચ્છત્રુમિષ્ટં ધર્મે નિયોજ્યેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

કુટુંબમાં ભક્ત પુત્રને સ્થાન આપવું, વિદ્યા માટે વિદ્વાનને પસંદ કરવો, મુશ્કેલીમાં દુશ્મનને કામમાં લેવું અને ધર્મમાં પ્રિયજનને જોડવો.

સ્થાનેષ્વેવ પ્રયોક્તાવ્યા ભૃત્યાશ્ચાભરણાનિ ચ । ન હિ ચૂડામણિઃ પાદે શોભતે વૈ કદાચન ॥ ૧,૧૧૦.

નોકર અને આભૂષણ બંનેને યોગ્ય જગ્યાએ જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ; માથાનો મણિ ક્યારેય પગ પર શોભતો નથી.

ચૂડામણિઃ સમુદ્રોઽગ્નિર્ઘણ્ટા ચાખણ્ડમમ્બરમ્ । અથવા પૃથિવીપાલો મૂર્ધ્નિ પાદે પ્રમાદતઃ ॥ ૧,૧૧૦.

મણિ, સમુદ્ર, અગ્નિ, અખંડ આકાશ કે પૃથ્વીનો રાજા—આ બધું માથાની જગ્યાએ પગ પર મુકવું એ અજ્ઞાનતાનું લક્ષણ છે.

કુસુમસ્તબકસ્યેવ દ્વે ગતી તુ મનસ્વિનઃ । મૂર્ધ્નિ વા સર્વલોકાનાં શીર્ષતઃ પતિતો વને ॥ ૧,૧૧૦.

ફૂલના ગુચ્છની જેમ, ઉન્નત મનવાળા માણસની પણ બે જ ગતિ હોય છે—બધાના માથે શોભે અથવા જંગલમાં જમીને પડી રહે.

કનકભૂષણસંગ્રહણોચિતો યદિ મણિસ્ત્રપુણિ પ્રતિબધ્યતે । ન ચ વિરૌતિ ન ચાપિ સ શોભતે ભવતિ યોજયિતુર્વચનીયતા ॥ ૧,૧૧૦.

સોનાના આભૂષણ માટે યોગ્ય મણિ જો સીસામાં જોડી દેવામાં આવે તો એ ન તો ફરિયાદ કરે છે, ન તો તેજ આપે છે; એ તો જે જોડે તેના ઈચ્છા પર રહે છે.

વાજિવારણલૌહાનાં કાષ્ઠપાષાણવાસસામ્ । નારીપુરુષતોયાનામન્તરં મહદન્તરમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ઘોડા, હાથી અને લોખંડમાં, અને લાકડું, પથ્થર અને કપડામાં મોટો ફરક છે; એ જ રીતે સ્ત્રીઓ, પુરુષો અને પાણીમાં પણ ઘણો તફાવત છે.

કદર્થિતસ્યાપિ હિ ધૈર્યવૃત્તેર્ન શક્યતે સર્વગુણપ્રમાથઃ । અધઃ ખલેનાપિ કૃતસ્ય વહ્નેર્નાધઃ શિખા યાતિ કદાચિદેવ ॥ ૧,૧૧૦.

કોઈને કેટલાય દુઃખ આપ્યા પછી પણ, ધીરજવાળા માણસના ગુણો નાશ પામતા નથી; જેમ દુષ્ટ માણસ આગને દબાવે તો પણ એની જ્યોત ક્યારેય નીચે નથી જતી.

ન સદશ્વઃ કશાઘાતં સિંહો ન ગજગર્જિતમ્ । વીરો વા પરનિર્દિષ્ટં ન સહેદ્ભીમનિઃ સ્વનમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

સારો ઘોડો કસોટીનો માર સહે નહીં, સિંહ હાથીના ગર્જનાને સહન કરતો નથી, અને વીર પુરુષ પોતાના પર બીજાના ડરાવનારા અવાજને કદી જ સહન કરતો નથી.

યદિ વિભવવિહીનઃ પ્રચ્યુતો વાશુ દૈવાન્ન તુ ખલજનસેવાં કાઙ્ક્ષયેન્નૈવ નીચામ્ । ન તૃણમદનકાર્યે સુક્ષુધાર્તોઽત્તિ સિંહઃ પિબતિ રુધિરમુષ્ણં પ્રાયશઃ કુઞ્ચરાણામ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ભલે ધન વગર થઈ જાવા, કે ભાગ્યે પછાડી દેવામાં આવો, પણ ક્યારેય દુષ્ટ લોકોની સેવા કરવાની ઈચ્છા રાખવી નહિ; જેમ ભૂખ્યો સિંહ ઘાસ નહીં ખાય, પણ હંમેશા હાથીઓનું ગરમ લોહી પીવે છે.

સકૃદ્દુષ્ટઞ્ચ યો મિત્રં પુનઃ સન્ધાતુમિચ્છતિ । સ મૃત્યુમેવ ગૃહ્ણીયાદ્ગર્ભમશ્વતરી યથા ॥ ૧,૧૧૦.

જે મિત્ર એકવાર દગો આપે છે, અને તેને પાછું મળવા ઈચ્છે છે, એ તો જાણે મૃત્યુને જ વ્હાલે છે, જેમ કે કોઈ ખચ્ચરનું ગર્ભ ધારણ કરે.

શત્રોરપત્યાનિ પ્રિયંવદાનિ નોપેક્ષિતવ્યાનિ બુધૈર્મનુષ્યૈઃ । તાન્યેવ કાલેષુ વિપત્કરાણિ વિષસ્ય પાત્રાણ્યપિ દારુણાનિ ॥ ૧,૧૧૦.

શત્રુના સંતાનોના મીઠા બોલને બુદ્ધિશાળી માણસે ક્યારેય અવગણવા ન જોઈએ; કારણ કે યોગ્ય સમયે એ જ દુઃખ આપનારા બની જાય છે, જેમ કે ઝેરી વાસણો ખરેખર ભયાનક હોય છે.

ઉપકારગૃહીતેન શત્રુણા શત્રુમુદ્ધરેત્ । પાદલગ્નં કરસ્થેન કણ્ટકેનૈવ કણ્ટકમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

જે શત્રુએ આપણી મદદ સ્વીકારી છે, તેનો ઉપયોગ બીજાં શત્રુને હરાવવા માટે કરવો જોઈએ; જેમ પગમાં ઘૂસેલા કાંટાને હાથમાં લીધેલા બીજા કાંટાથી કાઢી નાખાય છે.

અપકારપરાન્નિત્યં ચિન્ત યેન્ન કદાચન । સ્વયમેવ પતિષ્યન્તિ કૂલજાતા ઇવ દ્રુમાઃ ॥ ૧,૧૧૦.

જે લોકો હંમેશા બીજાને નુકસાન પહોંચાડવામાં જ લાગેલા રહે છે, તેઓ પોતે જ એક દિવસ ધરાશાયી થઈ જાય છે, જેમ કે કાંઠા પર ઊગેલા વૃક્ષો.

અનર્થા હ્યર્થરૂષાશ્ચ અર્થાશ્ચાનર્થરૂપિણઃ । ભવન્તિ તે વિનાશાય દૈવાયત્તસ્ય વૈ સદા ॥ ૧,૧૧૦.

કેટલાક સમયે દુઃખ પણ ધનરૂપે દેખાય છે, અને ધન પણ ક્યારેક દુઃખરૂપ બની જાય છે; આવું બધું ભાગ્યના હાથમાં હોય છે અને અંતે વિનાશ તરફ લઈ જાય છે.

કાર્યકાલોચિતાપાપા મતિઃ સઞ્જાયતે હિ વૈ । સાનુકૂલે તુ દૈવે શં પુંસઃ સર્વત્ર જાયતે ॥ ૧,૧૧૦.

સમય પ્રમાણે મનમાં પાપની ભાવના ઊભી થાય છે; પણ જ્યારે ભાગ્ય અનુકૂળ હોય ત્યારે માણસને સર્વત્ર શુભતા જ મળે છે.

ધનપ્રયોગકાર્યેષુઃ તથા વિદ્યા ગમેષુ ચ । આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જઃ સદા ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

ધન ખર્ચવામાં, વિદ્યા મેળવવામાં, ભોજન મેળવવામાં અને વ્યવહારમાં ક્યારેય શરમ રાખવી નહીં.

ધનિનઃ શ્રોત્રિયો રાજા નદી વૈદ્યસ્તુ પઞ્ચમઃ । પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન કુર્યાત્તત્રત્ર સંસ્થિતિમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં ધનવાન, વિદ્વાન, રાજા, નદી અને વૈદ્ય ન હોય, ત્યાં ક્યારેય નિવાસ કરવો નહીં.

લોકયાત્રા ભયં લજ્જા દાક્ષિણ્યં દાનશીલતા । પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન તત્ર દિવસં વસેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં જીવન યાપન, ભય, લાજ, વિનમ્રતા અને દાનની ભાવના ન હોય, ત્યાં એક દિવસ પણ રહેવું નહીં.

કાલવિચ્છોત્રિયો રાજા નદી સાધુશ્ચ પઞ્ચમઃ । એતે યત્ર ન વિદ્યન્તે તત્ર વાસં ન કારયેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં વિદ્વાન, રાજા, નદી, સારા માણસ અને પાંચમો (અન્ય) ન હોય, ત્યાં ક્યારેય વસવાટ કરવો નહીં.

નૈકત્ર પરિનિષ્ઠાસ્તિ જ્ઞાનસ્ય કિલ શૌનક । સર્વઃ સર્વં ન જાનાતિ સર્વજ્ઞો નાસ્તિ કુત્રચિત્ ॥ ૧,૧૧૦.

શૌનક, કોઈ એક જગ્યાએ જ બધું જ્ઞાન પૂર્ણ થતું નથી; કોઈ બધું જાણતો નથી, અને ક્યાંય પણ સર્વજ્ઞ નથી.

ન સર્વવિત્કશ્ચિદિહાસ્તિ લોકે નાત્યન્તમૂર્ખો ભુવિ ચાપિ કશ્ચિત્ । જ્ઞાનેન નીચોત્તમમધ્યમેન યોઽયં વિજાનાતિ સ તેન વિદ્વાન્ ॥ ૧,૧૧૦.

આ દુનિયામાં કોઈ બધું જાણતો નથી, અને કોઈ સંપૂર્ણ મૂર્ખ પણ નથી; જે માણસ ઊંચા, મધ્યમ કે નીચા જ્ઞાનથી સમજણ મેળવે છે, એ જ સાચો વિદ્વાન છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૧ સૂત ઉવાચ । પાર્થિવસ્ય તુ વક્ષ્યામિ ભૃત્યાનાઞ્ચૈવ લક્ષણમ્ । સર્વાણિ હિ મહીપાલઃ સમ્યઙ્નિત્યં પરીક્ષયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

સૂતાએ કહ્યું: હવે હું રાજા અને તેના સેવકોના ગુણો કહું છું; રાજાએ હંમેશા આ બધું સારી રીતે તપાસવું જોઈએ.

રાજ્યં પાલયતે નિત્યં સત્યધર્મપરાયણઃ । નિર્જિત્ય પરસૈન્યાનિ ક્ષિતં ધર્મેણ પાલયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

જે રાજા સત્ય અને ધર્મને માનનારો હોય છે, એ હંમેશા પોતાનું રાજ્ય સારી રીતે ચલાવે છે, દુશ્મનના સેના પર જીત મેળવી, ધર્મથી ધરતી પર શાસન કરે છે.

પુષ્પાત્પુષ્પં વિચિન્વીત મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ । માલાકાર ઇવારણ્યે ન યથાઙ્ગારકારકઃ ॥ ૧,૧૧૧.

રાજાએ ફૂલ એક પછી એક તોડવું જોઈએ, મૂળ કાપવું નહીં, જેમ વનમાં માળા ગૂથનાર કરે છે, એ રીતે ક્યારેય બળતણ બનાવનારની જેમ વર્તવું નહીં.

દોગ્ધારઃ ક્ષીરભુઞ્જાના વિકૃતં તન્ન ભુઞ્જતે । પરરાષ્ટ્રં મહીપાલૈર્ભોક્તવ્યં ન ચ દૂષયેત્ ॥ ૧,૧૧૧.

દૂધ દોહનાર માત્ર દૂધ લે છે, બગડેલું ક્યારેય લેતો નથી; એ જ રીતે, રાજાએ પર રાજ્યના ફળ ભોગવવા, પણ તેને બગાડવું નહીં.

નોધશ્છિન્દ્યાત્તુ યો ધેન્વાઃ ક્ષારાર્થો લભતે પયઃ । એવં રાષ્ટ્રં પ્રયોગેણ પીડ્યમાનં ન વર્ધતે ॥ ૧,૧૧૧.

જે રીતે કોઈ ગાયનું દૂધ મેળવવા માટે તેના થણ કાપે છે, પણ તેને દૂધ મળતું નથી, એ જ રીતે અયોગ્ય રીતે પીડાવેલું રાજ્ય ક્યારેય ફૂલતું નથી.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૃથિવીમનુપાલયેન્ । પાલકસ્ય ભવેદ્ભૂમિઃ કીર્તિરાયુર્યશો બલમ્ ॥ ૧,૧૧૧.

એથી, સર્વ શક્તિથી પૃથ્વીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; કારણ કે રાજાને જમીનથી કીર્તિ, આયુષ્ય, માન અને બળ મળે છે.