ગરુડપુરાણમ્

આકારૈરિઙ્ગિતૈર્ગત્યા ચેષ્ટયા ભાષિતેન ચ । નેત્રવક્રવિકારાભ્યાં લક્ષ્યતેઽન્તર્ગતં મનઃ ॥ ૧,૧૦૯.

મનુષ્યના રૂપ, હાવભાવ, ચાલ, ક્રિયા, બોલચાલ અને આંખ-મુખના ફેરફારથી અંદરના મનની ઓળખ થઈ જાય છે.

અનુક્તમપ્યૂહતિ પણ્ડિતો જનઃ પરેઙ્ગિતજ્ઞાનફલા હિ બુદ્ધયઃ । ઉદીરિતોર્થઃ પશુનાપિ ગૃહ્યતે હયાશ્ચ નાગાશ્ચ વહન્તિ દર્શિતમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

કોઈ વાત ન કહેવામાં આવે તો પણ બુદ્ધિશાળી માણસ સંકેતોથી અર્થ જાણી લે છે, કારણ કે સમજણ એ સંકેતોને સમજવાની શક્તિનું ફળ છે. જે અર્થ બોલવામાં આવે છે, તે તો પ્રાણીઓ પણ સમજી જાય છે; ઘોડા અને હાથીઓ પણ બતાવેલું કામ કરી લે છે.

અર્થાદ્ભ્રષ્ટસ્તીર્થયાત્રાં તુ ગચ્છેત્સત્યાદ્ભ્રષ્ટો રૌરવં વૈ વ્રજેચ્ચ । યોગાદ્ભ્રષ્ટઃ સત્યધૃતિઞ્ચ ગચ્છેદ્રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટો મૃગયાયાં વ્રજેચ્ચ ॥ ૧,૧૦૯.

જે ધનથી વિમુખ થાય છે, તેને તીર્થયાત્રા જવી જોઈએ; જે સત્યથી વિમુખ થાય છે, તેને રૌરવ નરક જવું પડે છે. યોગથી વિમુખ થયેલો માણસ સત્ય અને ધીરજ તરફ વળે, અને રાજ્ય ગુમાવનાર શિકારે જાય.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૦ સૂત ઉવાચ । યોધ્રુવાણિ પરિત્યજ્ય હ્યધુવાણિ નિષેવતે । ધ્રુવાણિ તસ્ય નશ્યન્તિ હ્યધ્રુવં નષ્ટમેવ ચ ॥ ૧,૧૧૦.

સૂતાએ કહ્યું: જે મનુષ્ય ટકાઉ વસ્તુઓને છોડીને અસ્થિર વસ્તુઓ પાછળ દોડે છે, તે પોતાના સ્થાયી લાભ ગુમાવી બેસે છે, અને અસ્થિર તો પહેલેથી જ હાથમાંથી નીકળી જાય છે.

વાગ્યન્ત્રહીનસ્ય નરસ્ય વિદ્યા શસ્ત્રં યથા કાપુરુષસ્ય હસ્તે । ન તુષ્ટિમુત્પાદયતે શરીરે હ્યન્ધસ્ય દારા ઇવ દર્શનીયાઃ ॥ ૧,૧૧૦.

જે માણસ પાસે બોલવાની અને વ્યક્ત કરવાની શક્તિ નથી, તેની વિદ્યા એ કાયરના હાથમાં શસ્ત્ર જેવું છે; એ શરીરને સંતોષ આપતી નથી, જેમ અંધ માણસને સુંદર પત્ની આનંદ આપતી નથી.

ભોજ્યે ભોજનશક્તિશ્ચ રતિશક્તિર્વરસ્ત્રિયઃ । વિભવે દાનશક્તિશ્ચ નાલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ભોજનમાં જ ખાવાની શક્તિ છે, સારી સ્ત્રીમાં જ આનંદની શક્તિ છે, અને ધનમાં જ દાન કરવાની શક્તિ છે; નબળા માણસના તપનું કોઈ ફળ નથી.

અગ્નિહોત્રફલા વેદાઃ શીલવૃત્તિફલં શુભમ્ । રતિપુત્રફલા દારા દત્તભુક્તફલં ધનમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

વેદોનું ફળ અગ્નિહોત્રથી મળે છે, સારા વર્તનથી શુભ ફળ મળે છે, પત્નીથી આનંદ અને સંતાન મળે છે, અને ધનથી દાન અને ભોગનો લાભ મળે છે.

વરયેત્કુલજાં પ્રાજ્ઞો વિરૂપામપિ કન્યકામ્ । સુરૂપાં સુનિતમ્બાઞ્ચ નાકુલીનાં કદાચન ॥ ૧,૧૧૦.

બુદ્ધિશાળી માણસે સારા કુટુંબની કન્યાને પસંદ કરવી જોઈએ, ભલે તે સુંદર ન હોય; પણ ખરાબ કુટુંબની સુંદર અને આકર્ષક કન્યાને ક્યારેય પસંદ ન કરવી.

અર્થેનાપિ હિ કિં તેન યસ્યાનર્થે તુ સંગતિઃ । કો હિ નામ શિખાજાતં પન્નગસ્ય મણિં હરેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

જે ધન દુર્ભાગ્ય સાથે જોડાયેલું હોય, તેનું શું કામ? કોણ સાપના માથા ઉપરનો મણિ ક્યારેય લેવા જાય?

હવિર્દુષ્ટકુલદ્વાહ્યં બાલાદપિ સુભાષિતમ્ । અમેધ્યાત્કાઞ્ચનં ગ્રાહ્યં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ ॥ ૧,૧૧૦.

યજ્ઞ માટે હવન, સારા કુટુંબમાંથી વહુ, બાળક પાસેથી પણ સારા શબ્દો, અશુદ્ધ વસ્તુમાંથી સોનુ, અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ ગુણવતી સ્ત્રી સ્વીકારવી જોઈએ.

વિષાદપ્યમૃતં ગ્રાહ્યમમેધ્યાદપિ કાઞ્ચનમ્ । નીચાદપ્યુત્તમાં વિદ્યાં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ ॥ ૧,૧૧૦.

જહેરમાંથી પણ અમૃત સ્વીકારવું, અશુદ્ધમાંથી પણ સોનુ લેવું, નીચ માણસ પાસેથી પણ ઉત્તમ વિદ્યા ગ્રહણ કરવી, અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ ગુણવતી સ્ત્રી સ્વીકારવી.

ન રાજ્ઞા સહ મિત્રત્વં ન સર્પો નિર્વિષઃ ક્રચિત્ । ન કુલં નિર્મલં તત્ર સ્ત્રીજનો યત્ર જાયતે ॥ ૧,૧૧૦.

રાજા સાથે ક્યારેય મિત્રતા ન કરવી, અને ઝેર વગરના સાપ પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો; જ્યાં સ્ત્રીઓ જન્મે છે, એવું સંપૂર્ણ શુદ્ધ કુટુંબ ક્યાંય નથી.

કુલે નિયોજયેદ્ભક્તં પુત્રં વિદ્યાસુ યોજયેત્ । વ્યસને યોજયેચ્છત્રુમિષ્ટં ધર્મે નિયોજ્યેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

કુટુંબમાં ભક્ત પુત્રને સ્થાન આપવું, વિદ્યા માટે વિદ્વાનને પસંદ કરવો, મુશ્કેલીમાં દુશ્મનને કામમાં લેવું અને ધર્મમાં પ્રિયજનને જોડવો.

સ્થાનેષ્વેવ પ્રયોક્તાવ્યા ભૃત્યાશ્ચાભરણાનિ ચ । ન હિ ચૂડામણિઃ પાદે શોભતે વૈ કદાચન ॥ ૧,૧૧૦.

નોકર અને આભૂષણ બંનેને યોગ્ય જગ્યાએ જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ; માથાનો મણિ ક્યારેય પગ પર શોભતો નથી.

ચૂડામણિઃ સમુદ્રોઽગ્નિર્ઘણ્ટા ચાખણ્ડમમ્બરમ્ । અથવા પૃથિવીપાલો મૂર્ધ્નિ પાદે પ્રમાદતઃ ॥ ૧,૧૧૦.

મણિ, સમુદ્ર, અગ્નિ, અખંડ આકાશ કે પૃથ્વીનો રાજા—આ બધું માથાની જગ્યાએ પગ પર મુકવું એ અજ્ઞાનતાનું લક્ષણ છે.

કુસુમસ્તબકસ્યેવ દ્વે ગતી તુ મનસ્વિનઃ । મૂર્ધ્નિ વા સર્વલોકાનાં શીર્ષતઃ પતિતો વને ॥ ૧,૧૧૦.

ફૂલના ગુચ્છની જેમ, ઉન્નત મનવાળા માણસની પણ બે જ ગતિ હોય છે—બધાના માથે શોભે અથવા જંગલમાં જમીને પડી રહે.

કનકભૂષણસંગ્રહણોચિતો યદિ મણિસ્ત્રપુણિ પ્રતિબધ્યતે । ન ચ વિરૌતિ ન ચાપિ સ શોભતે ભવતિ યોજયિતુર્વચનીયતા ॥ ૧,૧૧૦.

સોનાના આભૂષણ માટે યોગ્ય મણિ જો સીસામાં જોડી દેવામાં આવે તો એ ન તો ફરિયાદ કરે છે, ન તો તેજ આપે છે; એ તો જે જોડે તેના ઈચ્છા પર રહે છે.

વાજિવારણલૌહાનાં કાષ્ઠપાષાણવાસસામ્ । નારીપુરુષતોયાનામન્તરં મહદન્તરમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ઘોડા, હાથી અને લોખંડમાં, અને લાકડું, પથ્થર અને કપડામાં મોટો ફરક છે; એ જ રીતે સ્ત્રીઓ, પુરુષો અને પાણીમાં પણ ઘણો તફાવત છે.

કદર્થિતસ્યાપિ હિ ધૈર્યવૃત્તેર્ન શક્યતે સર્વગુણપ્રમાથઃ । અધઃ ખલેનાપિ કૃતસ્ય વહ્નેર્નાધઃ શિખા યાતિ કદાચિદેવ ॥ ૧,૧૧૦.

કોઈને કેટલાય દુઃખ આપ્યા પછી પણ, ધીરજવાળા માણસના ગુણો નાશ પામતા નથી; જેમ દુષ્ટ માણસ આગને દબાવે તો પણ એની જ્યોત ક્યારેય નીચે નથી જતી.

ન સદશ્વઃ કશાઘાતં સિંહો ન ગજગર્જિતમ્ । વીરો વા પરનિર્દિષ્ટં ન સહેદ્ભીમનિઃ સ્વનમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

સારો ઘોડો કસોટીનો માર સહે નહીં, સિંહ હાથીના ગર્જનાને સહન કરતો નથી, અને વીર પુરુષ પોતાના પર બીજાના ડરાવનારા અવાજને કદી જ સહન કરતો નથી.

યદિ વિભવવિહીનઃ પ્રચ્યુતો વાશુ દૈવાન્ન તુ ખલજનસેવાં કાઙ્ક્ષયેન્નૈવ નીચામ્ । ન તૃણમદનકાર્યે સુક્ષુધાર્તોઽત્તિ સિંહઃ પિબતિ રુધિરમુષ્ણં પ્રાયશઃ કુઞ્ચરાણામ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ભલે ધન વગર થઈ જાવા, કે ભાગ્યે પછાડી દેવામાં આવો, પણ ક્યારેય દુષ્ટ લોકોની સેવા કરવાની ઈચ્છા રાખવી નહિ; જેમ ભૂખ્યો સિંહ ઘાસ નહીં ખાય, પણ હંમેશા હાથીઓનું ગરમ લોહી પીવે છે.

સકૃદ્દુષ્ટઞ્ચ યો મિત્રં પુનઃ સન્ધાતુમિચ્છતિ । સ મૃત્યુમેવ ગૃહ્ણીયાદ્ગર્ભમશ્વતરી યથા ॥ ૧,૧૧૦.

જે મિત્ર એકવાર દગો આપે છે, અને તેને પાછું મળવા ઈચ્છે છે, એ તો જાણે મૃત્યુને જ વ્હાલે છે, જેમ કે કોઈ ખચ્ચરનું ગર્ભ ધારણ કરે.

શત્રોરપત્યાનિ પ્રિયંવદાનિ નોપેક્ષિતવ્યાનિ બુધૈર્મનુષ્યૈઃ । તાન્યેવ કાલેષુ વિપત્કરાણિ વિષસ્ય પાત્રાણ્યપિ દારુણાનિ ॥ ૧,૧૧૦.

શત્રુના સંતાનોના મીઠા બોલને બુદ્ધિશાળી માણસે ક્યારેય અવગણવા ન જોઈએ; કારણ કે યોગ્ય સમયે એ જ દુઃખ આપનારા બની જાય છે, જેમ કે ઝેરી વાસણો ખરેખર ભયાનક હોય છે.

ઉપકારગૃહીતેન શત્રુણા શત્રુમુદ્ધરેત્ । પાદલગ્નં કરસ્થેન કણ્ટકેનૈવ કણ્ટકમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

જે શત્રુએ આપણી મદદ સ્વીકારી છે, તેનો ઉપયોગ બીજાં શત્રુને હરાવવા માટે કરવો જોઈએ; જેમ પગમાં ઘૂસેલા કાંટાને હાથમાં લીધેલા બીજા કાંટાથી કાઢી નાખાય છે.

અપકારપરાન્નિત્યં ચિન્ત યેન્ન કદાચન । સ્વયમેવ પતિષ્યન્તિ કૂલજાતા ઇવ દ્રુમાઃ ॥ ૧,૧૧૦.

જે લોકો હંમેશા બીજાને નુકસાન પહોંચાડવામાં જ લાગેલા રહે છે, તેઓ પોતે જ એક દિવસ ધરાશાયી થઈ જાય છે, જેમ કે કાંઠા પર ઊગેલા વૃક્ષો.

અનર્થા હ્યર્થરૂષાશ્ચ અર્થાશ્ચાનર્થરૂપિણઃ । ભવન્તિ તે વિનાશાય દૈવાયત્તસ્ય વૈ સદા ॥ ૧,૧૧૦.

કેટલાક સમયે દુઃખ પણ ધનરૂપે દેખાય છે, અને ધન પણ ક્યારેક દુઃખરૂપ બની જાય છે; આવું બધું ભાગ્યના હાથમાં હોય છે અને અંતે વિનાશ તરફ લઈ જાય છે.

કાર્યકાલોચિતાપાપા મતિઃ સઞ્જાયતે હિ વૈ । સાનુકૂલે તુ દૈવે શં પુંસઃ સર્વત્ર જાયતે ॥ ૧,૧૧૦.

સમય પ્રમાણે મનમાં પાપની ભાવના ઊભી થાય છે; પણ જ્યારે ભાગ્ય અનુકૂળ હોય ત્યારે માણસને સર્વત્ર શુભતા જ મળે છે.

ધનપ્રયોગકાર્યેષુઃ તથા વિદ્યા ગમેષુ ચ । આહારે વ્યવહારે ચ ત્યક્તલજ્જઃ સદા ભવેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

ધન ખર્ચવામાં, વિદ્યા મેળવવામાં, ભોજન મેળવવામાં અને વ્યવહારમાં ક્યારેય શરમ રાખવી નહીં.

ધનિનઃ શ્રોત્રિયો રાજા નદી વૈદ્યસ્તુ પઞ્ચમઃ । પઞ્ચ યત્ર ન વિદ્યન્તે ન કુર્યાત્તત્રત્ર સંસ્થિતિમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

જ્યાં ધનવાન, વિદ્વાન, રાજા, નદી અને વૈદ્ય ન હોય, ત્યાં ક્યારેય નિવાસ કરવો નહીં.