ગરુડપુરાણમ્

રાજા ન તપ્તો ધનસંચયેન ન સાગરસ્તૃપ્તિમગાજ્જલેન । ન પણ્ડિતસ્તૃપ્યતિ ભાષિતેન તૃપ્તં ન ચક્ષુર્નૃપદર્શનેન ॥ ૧,૧૦૯.

રાજા ધન એકઠું કરીને ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી, મહાસાગર નદીઓના પાણીથી તૃપ્ત થતો નથી, પંડિત બોલવાથી તૃપ્ત થતો નથી, અને આંખ રાજાને જોઈને તૃપ્ત થતી નથી.

સ્વકર્મ ધર્માર્જિતજીવિતાનાં શાસ્ત્રેષુ દારેષુ સદા રતાનામ્ । જિતેન્દ્રિયાણામતિથિપ્રિયાણાં ગૃહેઽપિ મોક્ષઃ પુરુષોત્તમાનામ્ ॥ ૧,૧૦૯.

જે લોકો પોતાનું જીવન ધર્મપૂર્વક જીવે છે, શાસ્ત્ર અને પત્ની સાથે હંમેશા જોડાયેલા રહે છે, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે અને મહેમાનોને આદર આપે છે—એવા શ્રેષ્ઠ પુરુષોને ઘરમા જ મોક્ષ મળે છે.

મનોઽનુકૂલાઃ પ્રમદારૂપવત્યઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ । વસઃ પ્રાસાદપૃષ્ઠેષુ સ્વર્ગઃ સ્યાચ્છુભકર્મણઃ ॥ ૧,૧૦૯.

જેનું મન સુંદર અને શણગારેલી સ્ત્રીઓથી પ્રસન્ન થાય છે, જે મહેલો પર રહે છે, એવા માણસને સારા કર્મોથી સ્વર્ગ મળે છે.

ન દાનેન ન માનેન નાર્જવેન ન સવયા । ન શસ્ત્રેણ ન શાસ્ત્રેણ સર્વથા વિષમા સ્ત્રિયઃ ॥ ૧,૧૦૯.

ન દાનથી, ન માનથી, ન સચ્ચાઈથી, ન ઉંમરથી, ન શસ્ત્રથી, ન શાસ્ત્રથી—કોઈ રીતે પણ સ્ત્રીઓને કાબૂમાં લાવી શકાય તેમ નથી.

શનૈર્વિદ્યા શનૈર્થાઃ શનૈઃ પર્વતમારુહેત્ । શનૈઃ કામં ચ ધર્મં ચ પઞ્ચૈતાનિ શનૈઃ શનૈઃ ॥ ૧,૧૦૯.

વિદ્યા ધીમે ધીમે મળે છે, ધન ધીમે ધીમે મળે છે, પર્વત પણ ધીમે ધીમે ચઢાય છે; એ જ રીતે કામ અને ધર્મ પણ ધીરે ધીરે પ્રાપ્ત થાય છે.

શાશ્વતં દેવપૂજાદિ વિપ્રદાનં ચ શાશ્વતમ્ । શાશ્વતં સગુણા વિદ્યા સુહૃન્મિત્રં ચ શાશ્વતમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

દેવોની પૂજા સદાય રહે છે, બ્રાહ્મણોને દાન સદાય રહે છે, ગુણવાળી વિદ્યા સદાય રહે છે અને સારો મિત્ર પણ સદાય રહે છે.

યે બાલભાવાન્ન પઠન્તિ વિદ્યાં યે યૌવનસ્થા હ્યધનાત્મદારાઃ । તે શોચનીયા ઇહ જીવલોકે મનુષ્યરૂપેણ મૃગાશ્ચરન્તિ ॥ ૧,૧૦૯.

જે લોકો બાળપણમાં વિદ્યા ભણે નથી અને યુવાનીમાં ધન અને પત્ની વિના રહે છે, એવા લોકો દુઃખ પામે છે; કારણ કે, તેઓ જીવતાની દુનિયામાં માનવરૂપે પશુની જેમ ભટકે છે.

પઠને ભોજને ચિત્તં ન કુર્યાચ્છાસ્ત્રસેવકઃ । સુદૂરમપિ વિદ્યાર્થો વ્રજેદ્ગરુડવેગવાન્ ॥ ૧,૧૦૯.

શાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરનારે મન ખાવામાં કે માત્ર પાઠમાં નહીં લગાવવું જોઈએ; વિદ્યા માટે ગરુડ જેટલી ઝડપથી દૂર દૂર સુધી જવું જોઈએ.

યે બાલભાવે ન પઠન્તિ વિદ્યાં કામાતુરા યૌવનનષ્ટવિત્તાઃ । તે વૃદ્ધબાવે પરિભૂયમાનાઃ સંદહ્યમાનાઃ શિશિરે યથાબ્જમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

જે લોકો બાળપણમાં વિદ્યા ભણે નથી અને યુવાનીમાં કામમાં ફસાઈ ધન ગુમાવે છે, તેઓ વૃદ્ધાવસ્થામાં અવગણના અને દુઃખ સહન કરે છે, જેમ શિયાળામાં કમળ સુકાઈ જાય છે.

તર્કેઽપ્રતિષ્ઠા શ્રુતયો વિભિન્નાઃ નાસાવૃષિર્યસ્ય મતં ન ભિન્નમ્ । ધર્મસ્ય તત્ત્વં નિહિતં ગુહાયાં મહાજનો યેન ગતઃ સ પન્થાઃ ॥ ૧,૧૦૯.

તર્કમાં ક્યારેય પાયો નથી, શાસ્ત્રો અલગ અલગ છે, અને કોઈ પણ ઋષિનું મત વિવાદથી રહિત નથી; ધર્મનું સાચું તત્વ અંદર છુપાયેલું છે—મહાન લોકો જે માર્ગે ગયા, એ જ સાચો માર્ગ છે.

આકારૈરિઙ્ગિતૈર્ગત્યા ચેષ્ટયા ભાષિતેન ચ । નેત્રવક્રવિકારાભ્યાં લક્ષ્યતેઽન્તર્ગતં મનઃ ॥ ૧,૧૦૯.

મનુષ્યના રૂપ, હાવભાવ, ચાલ, ક્રિયા, બોલચાલ અને આંખ-મુખના ફેરફારથી અંદરના મનની ઓળખ થઈ જાય છે.

અનુક્તમપ્યૂહતિ પણ્ડિતો જનઃ પરેઙ્ગિતજ્ઞાનફલા હિ બુદ્ધયઃ । ઉદીરિતોર્થઃ પશુનાપિ ગૃહ્યતે હયાશ્ચ નાગાશ્ચ વહન્તિ દર્શિતમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

કોઈ વાત ન કહેવામાં આવે તો પણ બુદ્ધિશાળી માણસ સંકેતોથી અર્થ જાણી લે છે, કારણ કે સમજણ એ સંકેતોને સમજવાની શક્તિનું ફળ છે. જે અર્થ બોલવામાં આવે છે, તે તો પ્રાણીઓ પણ સમજી જાય છે; ઘોડા અને હાથીઓ પણ બતાવેલું કામ કરી લે છે.

અર્થાદ્ભ્રષ્ટસ્તીર્થયાત્રાં તુ ગચ્છેત્સત્યાદ્ભ્રષ્ટો રૌરવં વૈ વ્રજેચ્ચ । યોગાદ્ભ્રષ્ટઃ સત્યધૃતિઞ્ચ ગચ્છેદ્રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટો મૃગયાયાં વ્રજેચ્ચ ॥ ૧,૧૦૯.

જે ધનથી વિમુખ થાય છે, તેને તીર્થયાત્રા જવી જોઈએ; જે સત્યથી વિમુખ થાય છે, તેને રૌરવ નરક જવું પડે છે. યોગથી વિમુખ થયેલો માણસ સત્ય અને ધીરજ તરફ વળે, અને રાજ્ય ગુમાવનાર શિકારે જાય.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧૦ સૂત ઉવાચ । યોધ્રુવાણિ પરિત્યજ્ય હ્યધુવાણિ નિષેવતે । ધ્રુવાણિ તસ્ય નશ્યન્તિ હ્યધ્રુવં નષ્ટમેવ ચ ॥ ૧,૧૧૦.

સૂતાએ કહ્યું: જે મનુષ્ય ટકાઉ વસ્તુઓને છોડીને અસ્થિર વસ્તુઓ પાછળ દોડે છે, તે પોતાના સ્થાયી લાભ ગુમાવી બેસે છે, અને અસ્થિર તો પહેલેથી જ હાથમાંથી નીકળી જાય છે.

વાગ્યન્ત્રહીનસ્ય નરસ્ય વિદ્યા શસ્ત્રં યથા કાપુરુષસ્ય હસ્તે । ન તુષ્ટિમુત્પાદયતે શરીરે હ્યન્ધસ્ય દારા ઇવ દર્શનીયાઃ ॥ ૧,૧૧૦.

જે માણસ પાસે બોલવાની અને વ્યક્ત કરવાની શક્તિ નથી, તેની વિદ્યા એ કાયરના હાથમાં શસ્ત્ર જેવું છે; એ શરીરને સંતોષ આપતી નથી, જેમ અંધ માણસને સુંદર પત્ની આનંદ આપતી નથી.

ભોજ્યે ભોજનશક્તિશ્ચ રતિશક્તિર્વરસ્ત્રિયઃ । વિભવે દાનશક્તિશ્ચ નાલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ભોજનમાં જ ખાવાની શક્તિ છે, સારી સ્ત્રીમાં જ આનંદની શક્તિ છે, અને ધનમાં જ દાન કરવાની શક્તિ છે; નબળા માણસના તપનું કોઈ ફળ નથી.

અગ્નિહોત્રફલા વેદાઃ શીલવૃત્તિફલં શુભમ્ । રતિપુત્રફલા દારા દત્તભુક્તફલં ધનમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

વેદોનું ફળ અગ્નિહોત્રથી મળે છે, સારા વર્તનથી શુભ ફળ મળે છે, પત્નીથી આનંદ અને સંતાન મળે છે, અને ધનથી દાન અને ભોગનો લાભ મળે છે.

વરયેત્કુલજાં પ્રાજ્ઞો વિરૂપામપિ કન્યકામ્ । સુરૂપાં સુનિતમ્બાઞ્ચ નાકુલીનાં કદાચન ॥ ૧,૧૧૦.

બુદ્ધિશાળી માણસે સારા કુટુંબની કન્યાને પસંદ કરવી જોઈએ, ભલે તે સુંદર ન હોય; પણ ખરાબ કુટુંબની સુંદર અને આકર્ષક કન્યાને ક્યારેય પસંદ ન કરવી.

અર્થેનાપિ હિ કિં તેન યસ્યાનર્થે તુ સંગતિઃ । કો હિ નામ શિખાજાતં પન્નગસ્ય મણિં હરેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

જે ધન દુર્ભાગ્ય સાથે જોડાયેલું હોય, તેનું શું કામ? કોણ સાપના માથા ઉપરનો મણિ ક્યારેય લેવા જાય?

હવિર્દુષ્ટકુલદ્વાહ્યં બાલાદપિ સુભાષિતમ્ । અમેધ્યાત્કાઞ્ચનં ગ્રાહ્યં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ ॥ ૧,૧૧૦.

યજ્ઞ માટે હવન, સારા કુટુંબમાંથી વહુ, બાળક પાસેથી પણ સારા શબ્દો, અશુદ્ધ વસ્તુમાંથી સોનુ, અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ ગુણવતી સ્ત્રી સ્વીકારવી જોઈએ.

વિષાદપ્યમૃતં ગ્રાહ્યમમેધ્યાદપિ કાઞ્ચનમ્ । નીચાદપ્યુત્તમાં વિદ્યાં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ ॥ ૧,૧૧૦.

જહેરમાંથી પણ અમૃત સ્વીકારવું, અશુદ્ધમાંથી પણ સોનુ લેવું, નીચ માણસ પાસેથી પણ ઉત્તમ વિદ્યા ગ્રહણ કરવી, અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ ગુણવતી સ્ત્રી સ્વીકારવી.

ન રાજ્ઞા સહ મિત્રત્વં ન સર્પો નિર્વિષઃ ક્રચિત્ । ન કુલં નિર્મલં તત્ર સ્ત્રીજનો યત્ર જાયતે ॥ ૧,૧૧૦.

રાજા સાથે ક્યારેય મિત્રતા ન કરવી, અને ઝેર વગરના સાપ પર ક્યારેય વિશ્વાસ ન કરવો; જ્યાં સ્ત્રીઓ જન્મે છે, એવું સંપૂર્ણ શુદ્ધ કુટુંબ ક્યાંય નથી.

કુલે નિયોજયેદ્ભક્તં પુત્રં વિદ્યાસુ યોજયેત્ । વ્યસને યોજયેચ્છત્રુમિષ્ટં ધર્મે નિયોજ્યેત્ ॥ ૧,૧૧૦.

કુટુંબમાં ભક્ત પુત્રને સ્થાન આપવું, વિદ્યા માટે વિદ્વાનને પસંદ કરવો, મુશ્કેલીમાં દુશ્મનને કામમાં લેવું અને ધર્મમાં પ્રિયજનને જોડવો.

સ્થાનેષ્વેવ પ્રયોક્તાવ્યા ભૃત્યાશ્ચાભરણાનિ ચ । ન હિ ચૂડામણિઃ પાદે શોભતે વૈ કદાચન ॥ ૧,૧૧૦.

નોકર અને આભૂષણ બંનેને યોગ્ય જગ્યાએ જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ; માથાનો મણિ ક્યારેય પગ પર શોભતો નથી.

ચૂડામણિઃ સમુદ્રોઽગ્નિર્ઘણ્ટા ચાખણ્ડમમ્બરમ્ । અથવા પૃથિવીપાલો મૂર્ધ્નિ પાદે પ્રમાદતઃ ॥ ૧,૧૧૦.

મણિ, સમુદ્ર, અગ્નિ, અખંડ આકાશ કે પૃથ્વીનો રાજા—આ બધું માથાની જગ્યાએ પગ પર મુકવું એ અજ્ઞાનતાનું લક્ષણ છે.

કુસુમસ્તબકસ્યેવ દ્વે ગતી તુ મનસ્વિનઃ । મૂર્ધ્નિ વા સર્વલોકાનાં શીર્ષતઃ પતિતો વને ॥ ૧,૧૧૦.

ફૂલના ગુચ્છની જેમ, ઉન્નત મનવાળા માણસની પણ બે જ ગતિ હોય છે—બધાના માથે શોભે અથવા જંગલમાં જમીને પડી રહે.

કનકભૂષણસંગ્રહણોચિતો યદિ મણિસ્ત્રપુણિ પ્રતિબધ્યતે । ન ચ વિરૌતિ ન ચાપિ સ શોભતે ભવતિ યોજયિતુર્વચનીયતા ॥ ૧,૧૧૦.

સોનાના આભૂષણ માટે યોગ્ય મણિ જો સીસામાં જોડી દેવામાં આવે તો એ ન તો ફરિયાદ કરે છે, ન તો તેજ આપે છે; એ તો જે જોડે તેના ઈચ્છા પર રહે છે.

વાજિવારણલૌહાનાં કાષ્ઠપાષાણવાસસામ્ । નારીપુરુષતોયાનામન્તરં મહદન્તરમ્ ॥ ૧,૧૧૦.

ઘોડા, હાથી અને લોખંડમાં, અને લાકડું, પથ્થર અને કપડામાં મોટો ફરક છે; એ જ રીતે સ્ત્રીઓ, પુરુષો અને પાણીમાં પણ ઘણો તફાવત છે.

કદર્થિતસ્યાપિ હિ ધૈર્યવૃત્તેર્ન શક્યતે સર્વગુણપ્રમાથઃ । અધઃ ખલેનાપિ કૃતસ્ય વહ્નેર્નાધઃ શિખા યાતિ કદાચિદેવ ॥ ૧,૧૧૦.

કોઈને કેટલાય દુઃખ આપ્યા પછી પણ, ધીરજવાળા માણસના ગુણો નાશ પામતા નથી; જેમ દુષ્ટ માણસ આગને દબાવે તો પણ એની જ્યોત ક્યારેય નીચે નથી જતી.