ગરુડપુરાણમ્

ત્યજેદકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ । ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

કુટુંબના હિત માટે એક વ્યક્તિને છોડવી, ગામના હિત માટે કુટુંબને છોડવું, દેશના હિત માટે ગામને છોડવું અને પોતાના હિત માટે આખી ધરતીને પણ છોડવી.

વરં હિ નરકે વાસો ન તુ દુશ્ચરિતે ગૃહે । નરકાત્ક્ષીયતે પાપ કુગૃહાન્ન નિવર્તતે ॥ ૧,૧૦૯.

દુશ્ચરિત્રવાળા ઘરમાં રહેવા કરતાં નરકમાં રહેવું સારું; કારણ કે નરકમાં પાપ ઘટે છે, પણ દુશ્ચરિત્ર ઘરમાં કદી ઘટતું નથી.

ચલત્યેકેન પાદેન તિષ્ઠત્યેકેન બુદ્ધિમાન્ । ન પરીક્ષ્ય પરં સ્થાનં પૂર્વમાયતનં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

બુદ્ધિશાળી માણસ એક પગથી આગળ વધે છે અને બીજું પગ પાછું રાખે છે; બીજું સ્થાન તપાસ્યા વિના પહેલાનું છોડતું નથી.

ત્યજેદ્દેશમસદ્વૃત્તં વાસં સોપદ્રવં ત્યજેત્ । ત્યજેત્કૃપણરાજાનં મિત્રં માયામયં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

જ્યાં ખરાબ આચરણ હોય એ દેશ, મુશ્કેલીભરેલું ઘર, કંજુષ રાજા અને કપટી મિત્ર—આ બધાને છોડવું જોઈએ.

અર્થેન કિં કૃપણહસ્તગતેન કેન જ્ઞાનેન કિં બહુશઠાગ્રહસંકુલેન । રૂપેણ કિં ગુણપરાક્રમવર્જિતેન મિત્રેણ કિં વ્યસનકાલપરાઙ્મુખેન ॥ ૧,૧૦૯.

કંજુષના હાથમાં રહેલું ધન શું કામનું? બહુ ચાલાકાઈવાળી જ્ઞાન શું કામનું? ગુણ અને પરાક્રમ વિના સૌંદર્ય શું કામનું? અને જે દુઃખના સમયમાં પીઠ ફેરવે એવો મિત્ર શું કામનો?

અદૃષ્ટપૂર્વા બહવઃ સહાયાઃ સર્વે પદસ્થસ્ય ભવન્તિ મિત્રાઃ । અર્થૈર્વિહીનસ્ય પદચ્યુતસ્ય ભવત્યકાલે સ્વજનોઽપિ શત્રુઃ ॥ ૧,૧૦૯.

પદવાવાળા માણસને અનેક અજાણ્યા લોકો મિત્ર બની જાય છે; પણ ધન કે પદ ગુમાવ્યા પછી, ખોટા સમયે પોતે જ પોતાના દુશ્મન બની જાય છે.

આપત્સુ મિત્રં જાની યાદ્રણે શૂરં રહઃ શુચિમ્ । માર્યા ચ વિભવે ક્ષીણે દુર્ભિક્ષે ચ પ્રિયાતિથિમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

મુશ્કેલીમાં સાચો મિત્ર ઓળખાય છે, યુદ્ધમાં વીર, એકાંતમાં શુદ્ધ માણસ, ધન ગુમાવ્યા પછી સારા સ્વભાવની પત્ની અને દુર્ભિક્ષમાં પ્રિય અતિથિ ઓળખાય છે.

વૃક્ષં ક્ષીણફલં ત્યજન્તિ વિહગાઃ શુષ્કં સરઃ સારસાનિર્દ્રવ્યં પુરુષં ત્યજન્તિ ગણિકા ભ્રષ્ટં નૃપં મન્ત્રિણઃ । પુષ્પં પર્યુષિતં ત્યજન્તિ મધુપાઃ દર્ગ્ધ વનાન્તં મૃગાઃ સર્વઃ કાર્યવશાજ્જનો હિ રમતે કસ્યાસ્તિ કો વલ્લભઃ ॥ ૧,૧૦૯.

જ્યારે વૃક્ષમાં ફળ ન રહે, ત્યારે પક્ષીઓ તેને છોડે છે; સુકાઈ ગયેલા તળાવને બગલા છોડે છે; ગરીબ માણસને વેશ્યા છોડે છે; પદ ગુમાવેલા રાજાને મંત્રીઓ છોડે છે; સુકાઈ ગયેલા ફૂલને મધમાખીઓ છોડે છે; બળી ગયેલા જંગલને હરણો છોડે છે; દરેક માણસ પોતાના કામ માટે જ જોડાય છે—હકીકતમાં કોણ કાંઈકનો છે?

લુબ્ધમર્થપ્રદાનેન શ્લાધ્યમઞ્જલિકર્મણા । મૂર્ખં છન્દાનુવૃત્ત્યા ચ યાથાતથ્યેન પણ્ડિતમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

કંજુષને ધન આપવાથી, લોભીને આદરથી, મૂર્ખને મન મૂકીને બોલવાથી અને વિદ્વાનને સાચી વાતથી પ્રસન્ન કરી શકાય.

સદ્ભાવેન હિ તુષ્યન્તિ દેવાઃ સત્પુરુષા દ્વિજાઃ । ઇતરેઃ ખાદ્યપાનેન માનદાનેન પણ્ડિતાઃ ॥ ૧,૧૦૯.

દેવતા, સારા લોકો અને બ્રાહ્મણો સાચા ભાવથી પ્રસન્ન થાય છે; બીજા ખાવા-પીવાથી અને વિદ્વાન માન આપવાથી ખુશ થાય છે.

ઉત્તમં પ્રણિપાતેન શઠં ભેદેન યોજયેત્ । નીચં સ્વલ્પપ્રદાનેન સમં તુલ્યપરાક્રમૈઃ ॥ ૧,૧૦૯.

શ્રેષ્ઠ માણસને નમ્રતાથી, કપટી માણસને વિભાજનથી, નીચાને થોડું આપીને અને સમાનને સમાન શક્તિથી મળવું જોઈએ.

યસ્યયસ્ય હિ યો ભાવસ્તસ્યતસ્ય હિતં વદન્ । અનુપ્રવિશ્ય મેધાવી ક્ષિપ્રમાત્મવશં નયેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

બુદ્ધિશાળી માણસ દરેકના સ્વભાવને જાણી, જે હિતકારક હોય એ વાત બોલે અને ઝડપથી તેમને પોતાના વશમાં કરે.

નદીનાં ચ નખીનાં ચ શૃઙ્ગિણાં શસ્ત્રપાણિનામ્ । વિશ્વાસો નૈવ ગન્તવ્યઃ સ્ત્રિષુ રાજકુલેષુ ચ ॥ ૧,૧૦૯.

નદી, નખવાળા, શિંગવાળા, હથિયારવાળા, સ્ત્રીઓ અને રાજમહેલ—આમાં ક્યારેય વિશ્વાસ કરવો નહીં.

અર્થનાશં મનસ્તાપં ગૃહે દુશ્ચરિતાનિ ચ । વઞ્ચનં ચાપ માનં ચ મતિમાન્ન પ્રિકાશયેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

બુદ્ધિશાળી માણસે પોતાના ધનનું નુકસાન, મનની પીડા, ઘરની ખોટી વાતો, છેતરપિંડી, અપમાન કે નિંદા ક્યારેય જાહેર કરવી નહીં.

હીનદુર્જનસંસર્ગ અત્યન્તવિરહાદરઃ । સ્નેહોઽન્યગેહવાસશ્ચ નારીસચ્છીલનાશનમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

ખોટા કે નીચા માણસોનું સંગ, ખૂબ લાંબો વિયોગ, બીજાના ઘરમાં લાગણી અને ખરાબ સ્વભાવવાળી સ્ત્રી સાથે રહેવું—આ બધું સારા આચરણને નાશ કરે છે.

કસ્ય દોષઃ કુલે નાસ્તિ વ્યાધિના કો પીડિતઃ । કેન ન વ્યસનં પ્રાપ્તં શ્રિયઃ કસ્ય નિરન્તરાઃ ॥ ૧,૧૦૯.

કયા કુટુંબમાં દોષ નથી? કયાં કોઈ રોગથી પીડાતું નથી? કયાં કોઈને દુઃખ મળ્યું નથી? કયાં કોઈની સંપત્તિ સતત રહી છે?

કોર્ઽથં પ્રાપ્ય ન ગર્વિતો ભુવિ નરઃ કસ્યાપદોનાગતાઃ સ્ત્રીભિઃ કસ્ય ન ખણ્ડિતં ભુવિ મનઃ કો નામ રાજ્ઞાં પ્રિયઃ । કઃ કાલસ્ય ન ગોચરાન્તરગતઃ કોર્ઽથો ગતો ગૌરવં કો વા દુર્જનવાગુરાનિપતિતઃ ક્ષેમેણ યાતઃ પુમાન્ ॥ ૧,૧૦૯.

કોણ છે જે ધન મળ્યા પછી ગર્વિત થતો નથી? કોને કદી મુશ્કેલી આવી નથી? કોનું મન સ્ત્રીઓથી કદી વિચલિત થયું નથી? કોણ રાજાઓને હંમેશા પ્રિય છે? કોણ સમયની પહોંચથી બચી શકે છે? કયું ધન કદી પોતાની મહિમા ગુમાવતું નથી? અને કોણ દુર્જનોના ફાંસામાં ફસાઈને સુરક્ષિત રહી શકે છે?

સુહૃત્સ્વજનબન્ધુર્ન બુદ્ધિર્યસ્ય ન ચાત્મનિ । યસ્મિન્કર્મણિ સિદ્ધેઽપિ ન દૃશ્યેત ફલોદયઃ । વિપત્તૌ ચ મહદ્દુઃખં તદ્વુધઃ કથમાચરેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

જેને મિત્ર, સગા કે પોતાની સમજ નથી, જેના કામ પૂરાં થયા છતાં ફળ મળતું નથી, અને જે મુશ્કેલીમાં ભારે દુઃખ ભોગવે છે—એવો માણસ શું કરે?

યસ્મિન્દેશે ન સંમાનં ન પ્રીતિર્ન ચ બાન્ધવાઃ । ન ચ વિદ્યાગમઃ કશ્ચિત્તં દેશં પરિવર્જયેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

જે દેશમાં માન નથી, પ્રેમ નથી, સગા નથી અને શીખવાની તક નથી, એ દેશને છોડવો જોઈએ.

ધનસ્ય યસ્ય રાજતો ભયં ન ચાસ્તિ ચૌરતઃ । મૃતં ચ યન્ન મુચ્યતે સમર્જયસ્વ તદ્ધનમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

જે ધન રાજા કે ચોરનો ડર નથી અને મૃત્યુ પછી પણ જતું નથી, એ જ ધન મેળવવું જોઈએ.

યદર્જિતં પ્રાણહરૈઃ પરિશ્રમૈર્મૃતસ્ય તં વૈ વિભજન્તિરિક્થિનઃ । કૃતં ચ યદ્દુષ્કૃતમર્થલિપ્સયા તદેવ દોષોપહતસ્ય યૌતુકમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

જે ધન ભારે મહેનતથી મેળવાય છે, મૃત્યુ પછી વારસો વહેંચી લે છે; અને ધન માટે કરેલા પાપ જ દોષગ્રસ્તના ભાગ્યમાં આવે છે.

સઞ્ચિતં નિહિતં દ્રવ્યં પરામૃશ્યં મુહુર્મુહુઃ । આખોરિવ કદર્યસ્ય ધનં દુઃ ખાય કેવલમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

કંજૂસ માણસ જે ધન વારંવાર સંભાળી અને છુપાવી રાખે છે, એ તો ઉંદરની જેમ માત્ર દુઃખનું કારણ બને છે.

નગ્ના વ્યસનિનો રૂક્ષાઃ કપાલાઙ્કિતપાણયઃ । દર્શયન્તીહ લોકસ્ય અદાતુઃ ફલમીદૃશમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

નગ્ન, દુઃખી, કઠોર અને ખોપરીના નિશાનવાળા હાથવાળી વ્યક્તિઓ અહીં દુનિયાને બતાવે છે કે ન આપનારનું ફળ એવું જ થાય છે.

શિક્ષયન્તિ ચ યાચન્તે દેહીતિ કૃપણા જનાઃ । અવસ્થેયમદાનસ્ય મા ભૂદેવં ભવાનપિ ॥ ૧,૧૦૯.

દયનીય લોકો 'આપો, આપો' કહીને ભીખ માંગે છે અને શીખવે છે—કદી તમે પણ એવા બિનદાતા ન બનો.

સઞ્ચિતં ક્રતુશતૈર્ન યુજ્યતે યાચિતં ગુણવતે ન દીયતે । તત્કદર્યપરિરક્ષિતં ધનં ચોરપાર્થિવગૃહે પ્રયુજ્યતે ॥ ૧,૧૦૯.

જે ધન યજ્ઞોમાં વપરાતું નથી, ન ગુણવાનને માંગે ત્યારે આપવામાં આવતું નથી, એ કંજૂસના ઘરમાં રાખેલું ધન આખરે ચોર કે રાજાના ઘરમાં જાય છે.

ન દેવેભ્યો ન વિપ્રોભ્યો બન્ધુભ્યો નૈવ ચાત્મને । કદર્યસ્ય ધનં યાતિ ત્વગ્નિતસ્કરરાજસુ ॥ ૧,૧૦૯.

કંજૂસનું ધન દેવો, બ્રાહ્મણો, સગા કે પોતાને પણ નથી મળતું; એ તો અગ્નિ, ચોર કે રાજાને જ મળે છે.

અતિક્લેશેન યેઽપ્યર્થા ધર્મસ્યાતિક્રમેણ ચ । અરેર્વા પ્રણિપાતેન મા ભૂતસ્તે કદાચન ॥ ૧,૧૦૯.

કદી વધારે મહેનતથી, ધર્મ તોડી કે દુશ્મનને નમાવીને ધન ન મેળવો—તમારે આવું કદી ન થાય.

વિદ્યાઘાતો હ્યનભ્યાસઃ સ્ત્રીણાં ઘાતઃ કુચૈલતા । વ્યાધીનાં ભોજનં જીર્ણં શત્રોર્ઘાતઃ પ્રપઞ્ચતા ॥ ૧,૧૦૯.

વિદ્યાનો નાશ અભ્યાસ ન કરવાથી થાય છે; સ્ત્રીઓનો નાશ ગંદા કપડાંથી થાય છે; રોગોનો નાશ બાસી ખોરાકથી થાય છે; અને દુશ્મનનો નાશ ખુલાસાથી થાય છે.

તસ્કરસ્ય વધો દણ્ડઃ કુમિત્રસ્યાલ્પભાષણમ્ । પૃથક્શય્યા તુ નારીણાં બ્રાહ્મણસ્યાનિમન્ત્રણમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

ચોરને દંડ એટલે મૃત્યુ, ખોટા મિત્રને ઓછું બોલવું, સ્ત્રીઓને અલગ સુવું અને બ્રાહ્મણને ન બોલાવવું—એ જ યોગ્ય છે.