ગરુડપુરાણમ્

એતદાદિક્રિયાયુક્તા સર્વસૌ ભાગ્યવર્ધિની । યસ્યેદૃશી ભવેદ્ભાય્યા સ દેવેન્દ્રોન માનુષઃ ॥ ૧,૧૦૮.

આવી ગુણોવાળી પત્ની ઘરનું સૌભાગ્ય વધારતી હોય છે; જેને આવી પત્ની મળે, એ મનુષ્યોમાં ઈન્દ્ર સમાન ગણાય છે.

યસ્ય ભાર્યા વિરૂપાક્ષી કશ્મલા કલહપ્રિયા । ઉત્તરોત્તરવાદા સ્યા સા જરા ન જરા જરા ॥ ૧,૧૦૮.

જે પત્ની કુરુપ આંખોવાળી, અશુદ્ધ, ઝઘડાળુ અને હંમેશા વાદવિવાદ કરતી હોય, એ વૃદ્ધાવસ્થા છે, ખરેખર એ જ વૃદ્ધાવસ્થા છે.

યસ્ય ભાર્યા શ્રિતાન્યઞ્ચ પરવેશ્માભિકાઙ્ક્ષિણી । કુક્રિયા ત્યક્તલજ્જા ચ સા જરા ન જરા જરા ॥ ૧,૧૦૮.

જે પત્ની બીજાને આશ્રય આપે, પરઘરમાં જવાનું ઇચ્છે, દુષ્કર્મ કરે અને શરમ છોડે, એ વૃદ્ધાવસ્થા છે, ખરેખર એ જ વૃદ્ધાવસ્થા છે.

યસ્ય ભાર્યા ગુણજ્ઞા ચ ભર્તારમનુગામિની । અલ્પાલ્પેન તુ સન્તુષ્ટા સા પ્રિયા ન પ્રિયા પ્રિયા ॥ ૧,૧૦૮.

જે પત્ની ગુણને ઓળખે, પતિની સાથે ચાલે અને ઓછી વસ્તુમાં સંતોષ માનતી હોય, એ પ્રિય છે, ખરેખર એ જ સાચી પ્રિય છે.

દુષ્ટા ભાર્યા શઠં મિત્રં ભૃત્યશ્ચોત્તરદાયકઃ । સસર્પે ચ ગૃહે વાસોમૃત્યુરેવ ન સંશયઃ ॥ ૧,૧૦૮.

દુષ્ટ પત્ની, કપટી મિત્ર, જવાબ આપતો ભૃત્ય અને ઘરમાં સાપ—આ બધું નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ સમાન છે.

ત્યજ દુર્જનસંસર્ગં ભજ સાધુસમાગમમ્ । કુરુ પુણ્યમહોરાત્ર સ્મર નિત્યમનિત્યતામ્ ॥ ૧,૧૦૮.

દુષ્ટ લોકોની સંગત છોડો, સારા લોકોની સાથે રહો, દિવસ-રાત પુણ્યકર્મ કરો અને હંમેશા અસ્થાયિત્વનું સ્મરણ કરો.

વ્યાલીકણ્ઠપ્રદેશાહ્યપિ ચ ફણભૃદ્ભાષણા યા ચ રૌદ્રી યા કૃષ્ણા વ્યાકુલાગી રુધિરનયનસંવ્યાકુલા વ્યાઘ્રકલ્પા । ક્રોધે યૈવોગ્રવક્ત્રા સ્ફુરદનલશિખા કાકજિહ્વા કરાલા સેવ્યા ન સ્ત્રી વિદગ્ધા પરપુરગમના ભ્રાન્તચિત્તા વિરાક્ત ॥ ૧,૧૦૮.

જે સ્ત્રી સાપ જેવી ભયાનક, કાળી, ચિંતિત, લોહિયાળ આંખોવાળી, વાઘ જેવી, ગુસ્સામાં ભયાનક ચહેરાવાળી, કાગડાની જેમ તીખી જીભવાળી અને ક્રૂર હોય—એવી ચતુર, પરપુરુષગામી, ચંચળ અને પ્રેમવિહોણી સ્ત્રીની સેવા કદી કરવી નહીં.

સક્તિઃ સુતોકે સુકૃતં કૃતઘ્ને શતિં ચ વહ્નૌ (સીતાપહૌ હ્યતપયૈવ)?હૈમે । ઉત્પદ્યતે દૈવવશાત્કદાચિદ્વેશ્યાસુ રાગો ન ભવેત્કદાચિત્ ॥ ૧,૧૦૮.

ક્યારેક નાનાં બાળકમાં પણ શક્તિ દેખાય છે, ક્યારેક નાશુક્ર માણસમાં પણ સારા ગુણો દેખાય છે, અને ક્યારેક સોનામાં પણ અગ્નિ જેવી તીવ્રતા આવે છે; પણ ક્યારેક તો દૈવના પ્રભાવથી વેશ્યામાં રાગ ઊપજે છે, અને ક્યારેક એ પણ નથી થતું.

ભુજઙ્ગમે વેશ્મનિ દૃષ્ટિદૃષ્ટે વ્યાધૌ ચિકિત્સાવિનિવર્તિતે ચ । દેહે ચ બાલ્યાદિવયોઽન્વિતે ચ કાલા વૃતોઽસૌ લભતે ધૃતિં કઃ ॥ ૧,૧૦૮.

જ્યારે ઘરમાં સાપ દેખાય, રોગ દવા લેતાં પણ ન જાય, કે શરીર બાળપણ કે વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાય ત્યારે, એ સમયે કોણ સ્થિર રહી શકે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૦૯ સૂત ઉવાચ । આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ । આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥ ૧,૧૦૯.

સૂતાએ કહ્યું: મુશ્કેલી આવે ત્યારે ધનનું રક્ષણ કરવું, ધનથી પત્નીનું રક્ષણ કરવું, અને જરૂર પડે તો પત્ની કે ધનથી પણ પોતાનું રક્ષણ હંમેશા કરવું.

ત્યજેદકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ । ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

કુટુંબના હિત માટે એક વ્યક્તિને છોડવી, ગામના હિત માટે કુટુંબને છોડવું, દેશના હિત માટે ગામને છોડવું અને પોતાના હિત માટે આખી ધરતીને પણ છોડવી.

વરં હિ નરકે વાસો ન તુ દુશ્ચરિતે ગૃહે । નરકાત્ક્ષીયતે પાપ કુગૃહાન્ન નિવર્તતે ॥ ૧,૧૦૯.

દુશ્ચરિત્રવાળા ઘરમાં રહેવા કરતાં નરકમાં રહેવું સારું; કારણ કે નરકમાં પાપ ઘટે છે, પણ દુશ્ચરિત્ર ઘરમાં કદી ઘટતું નથી.

ચલત્યેકેન પાદેન તિષ્ઠત્યેકેન બુદ્ધિમાન્ । ન પરીક્ષ્ય પરં સ્થાનં પૂર્વમાયતનં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

બુદ્ધિશાળી માણસ એક પગથી આગળ વધે છે અને બીજું પગ પાછું રાખે છે; બીજું સ્થાન તપાસ્યા વિના પહેલાનું છોડતું નથી.

ત્યજેદ્દેશમસદ્વૃત્તં વાસં સોપદ્રવં ત્યજેત્ । ત્યજેત્કૃપણરાજાનં મિત્રં માયામયં ત્યજેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

જ્યાં ખરાબ આચરણ હોય એ દેશ, મુશ્કેલીભરેલું ઘર, કંજુષ રાજા અને કપટી મિત્ર—આ બધાને છોડવું જોઈએ.

અર્થેન કિં કૃપણહસ્તગતેન કેન જ્ઞાનેન કિં બહુશઠાગ્રહસંકુલેન । રૂપેણ કિં ગુણપરાક્રમવર્જિતેન મિત્રેણ કિં વ્યસનકાલપરાઙ્મુખેન ॥ ૧,૧૦૯.

કંજુષના હાથમાં રહેલું ધન શું કામનું? બહુ ચાલાકાઈવાળી જ્ઞાન શું કામનું? ગુણ અને પરાક્રમ વિના સૌંદર્ય શું કામનું? અને જે દુઃખના સમયમાં પીઠ ફેરવે એવો મિત્ર શું કામનો?

અદૃષ્ટપૂર્વા બહવઃ સહાયાઃ સર્વે પદસ્થસ્ય ભવન્તિ મિત્રાઃ । અર્થૈર્વિહીનસ્ય પદચ્યુતસ્ય ભવત્યકાલે સ્વજનોઽપિ શત્રુઃ ॥ ૧,૧૦૯.

પદવાવાળા માણસને અનેક અજાણ્યા લોકો મિત્ર બની જાય છે; પણ ધન કે પદ ગુમાવ્યા પછી, ખોટા સમયે પોતે જ પોતાના દુશ્મન બની જાય છે.

આપત્સુ મિત્રં જાની યાદ્રણે શૂરં રહઃ શુચિમ્ । માર્યા ચ વિભવે ક્ષીણે દુર્ભિક્ષે ચ પ્રિયાતિથિમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

મુશ્કેલીમાં સાચો મિત્ર ઓળખાય છે, યુદ્ધમાં વીર, એકાંતમાં શુદ્ધ માણસ, ધન ગુમાવ્યા પછી સારા સ્વભાવની પત્ની અને દુર્ભિક્ષમાં પ્રિય અતિથિ ઓળખાય છે.

વૃક્ષં ક્ષીણફલં ત્યજન્તિ વિહગાઃ શુષ્કં સરઃ સારસાનિર્દ્રવ્યં પુરુષં ત્યજન્તિ ગણિકા ભ્રષ્ટં નૃપં મન્ત્રિણઃ । પુષ્પં પર્યુષિતં ત્યજન્તિ મધુપાઃ દર્ગ્ધ વનાન્તં મૃગાઃ સર્વઃ કાર્યવશાજ્જનો હિ રમતે કસ્યાસ્તિ કો વલ્લભઃ ॥ ૧,૧૦૯.

જ્યારે વૃક્ષમાં ફળ ન રહે, ત્યારે પક્ષીઓ તેને છોડે છે; સુકાઈ ગયેલા તળાવને બગલા છોડે છે; ગરીબ માણસને વેશ્યા છોડે છે; પદ ગુમાવેલા રાજાને મંત્રીઓ છોડે છે; સુકાઈ ગયેલા ફૂલને મધમાખીઓ છોડે છે; બળી ગયેલા જંગલને હરણો છોડે છે; દરેક માણસ પોતાના કામ માટે જ જોડાય છે—હકીકતમાં કોણ કાંઈકનો છે?

લુબ્ધમર્થપ્રદાનેન શ્લાધ્યમઞ્જલિકર્મણા । મૂર્ખં છન્દાનુવૃત્ત્યા ચ યાથાતથ્યેન પણ્ડિતમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

કંજુષને ધન આપવાથી, લોભીને આદરથી, મૂર્ખને મન મૂકીને બોલવાથી અને વિદ્વાનને સાચી વાતથી પ્રસન્ન કરી શકાય.

સદ્ભાવેન હિ તુષ્યન્તિ દેવાઃ સત્પુરુષા દ્વિજાઃ । ઇતરેઃ ખાદ્યપાનેન માનદાનેન પણ્ડિતાઃ ॥ ૧,૧૦૯.

દેવતા, સારા લોકો અને બ્રાહ્મણો સાચા ભાવથી પ્રસન્ન થાય છે; બીજા ખાવા-પીવાથી અને વિદ્વાન માન આપવાથી ખુશ થાય છે.

ઉત્તમં પ્રણિપાતેન શઠં ભેદેન યોજયેત્ । નીચં સ્વલ્પપ્રદાનેન સમં તુલ્યપરાક્રમૈઃ ॥ ૧,૧૦૯.

શ્રેષ્ઠ માણસને નમ્રતાથી, કપટી માણસને વિભાજનથી, નીચાને થોડું આપીને અને સમાનને સમાન શક્તિથી મળવું જોઈએ.

યસ્યયસ્ય હિ યો ભાવસ્તસ્યતસ્ય હિતં વદન્ । અનુપ્રવિશ્ય મેધાવી ક્ષિપ્રમાત્મવશં નયેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

બુદ્ધિશાળી માણસ દરેકના સ્વભાવને જાણી, જે હિતકારક હોય એ વાત બોલે અને ઝડપથી તેમને પોતાના વશમાં કરે.

નદીનાં ચ નખીનાં ચ શૃઙ્ગિણાં શસ્ત્રપાણિનામ્ । વિશ્વાસો નૈવ ગન્તવ્યઃ સ્ત્રિષુ રાજકુલેષુ ચ ॥ ૧,૧૦૯.

નદી, નખવાળા, શિંગવાળા, હથિયારવાળા, સ્ત્રીઓ અને રાજમહેલ—આમાં ક્યારેય વિશ્વાસ કરવો નહીં.

અર્થનાશં મનસ્તાપં ગૃહે દુશ્ચરિતાનિ ચ । વઞ્ચનં ચાપ માનં ચ મતિમાન્ન પ્રિકાશયેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

બુદ્ધિશાળી માણસે પોતાના ધનનું નુકસાન, મનની પીડા, ઘરની ખોટી વાતો, છેતરપિંડી, અપમાન કે નિંદા ક્યારેય જાહેર કરવી નહીં.

હીનદુર્જનસંસર્ગ અત્યન્તવિરહાદરઃ । સ્નેહોઽન્યગેહવાસશ્ચ નારીસચ્છીલનાશનમ્ ॥ ૧,૧૦૯.

ખોટા કે નીચા માણસોનું સંગ, ખૂબ લાંબો વિયોગ, બીજાના ઘરમાં લાગણી અને ખરાબ સ્વભાવવાળી સ્ત્રી સાથે રહેવું—આ બધું સારા આચરણને નાશ કરે છે.

કસ્ય દોષઃ કુલે નાસ્તિ વ્યાધિના કો પીડિતઃ । કેન ન વ્યસનં પ્રાપ્તં શ્રિયઃ કસ્ય નિરન્તરાઃ ॥ ૧,૧૦૯.

કયા કુટુંબમાં દોષ નથી? કયાં કોઈ રોગથી પીડાતું નથી? કયાં કોઈને દુઃખ મળ્યું નથી? કયાં કોઈની સંપત્તિ સતત રહી છે?

કોર્ઽથં પ્રાપ્ય ન ગર્વિતો ભુવિ નરઃ કસ્યાપદોનાગતાઃ સ્ત્રીભિઃ કસ્ય ન ખણ્ડિતં ભુવિ મનઃ કો નામ રાજ્ઞાં પ્રિયઃ । કઃ કાલસ્ય ન ગોચરાન્તરગતઃ કોર્ઽથો ગતો ગૌરવં કો વા દુર્જનવાગુરાનિપતિતઃ ક્ષેમેણ યાતઃ પુમાન્ ॥ ૧,૧૦૯.

કોણ છે જે ધન મળ્યા પછી ગર્વિત થતો નથી? કોને કદી મુશ્કેલી આવી નથી? કોનું મન સ્ત્રીઓથી કદી વિચલિત થયું નથી? કોણ રાજાઓને હંમેશા પ્રિય છે? કોણ સમયની પહોંચથી બચી શકે છે? કયું ધન કદી પોતાની મહિમા ગુમાવતું નથી? અને કોણ દુર્જનોના ફાંસામાં ફસાઈને સુરક્ષિત રહી શકે છે?

સુહૃત્સ્વજનબન્ધુર્ન બુદ્ધિર્યસ્ય ન ચાત્મનિ । યસ્મિન્કર્મણિ સિદ્ધેઽપિ ન દૃશ્યેત ફલોદયઃ । વિપત્તૌ ચ મહદ્દુઃખં તદ્વુધઃ કથમાચરેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

જેને મિત્ર, સગા કે પોતાની સમજ નથી, જેના કામ પૂરાં થયા છતાં ફળ મળતું નથી, અને જે મુશ્કેલીમાં ભારે દુઃખ ભોગવે છે—એવો માણસ શું કરે?

યસ્મિન્દેશે ન સંમાનં ન પ્રીતિર્ન ચ બાન્ધવાઃ । ન ચ વિદ્યાગમઃ કશ્ચિત્તં દેશં પરિવર્જયેત્ ॥ ૧,૧૦૯.

જે દેશમાં માન નથી, પ્રેમ નથી, સગા નથી અને શીખવાની તક નથી, એ દેશને છોડવો જોઈએ.