ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૦૮ સૂત ઉવાચ । નીતિસારં પ્રવક્ષ્યામિ અર્થશાસ્ત્રાદિસંશ્રિતમ્ । રાજાદિભ્યો હિતં પુણ્યમાયુઃ સ્વર્ગાદિદાયકમ્ ॥ ૧,૧૦૮.

સૂતજી બોલ્યા: હવે હું નીતિનું સાર કહેવા જઈ રહ્યો છું, જે અર્થશાસ્ત્ર અને બીજા ગ્રંથોમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. રાજા અને બીજા લોકો માટે કલ્યાણકારી અને પુણ્યદાયક છે, લાંબું આયુષ્ય, સ્વર્ગ અને બીજા લાભ આપે છે.

સદ્ભિઃ સઙ્ગં પ્રકુર્વીત સિદ્ધિકામઃ સદા નરઃ । નાસદ્ભિરિહલોકાય પરલોકાય વા હિતમ્ ॥ ૧,૧૦૮.

જે મનુષ્ય સફળતા ઇચ્છે છે, એએ સારા લોકો સાથે હંમેશા સંગત કરવી જોઈએ. ખરાબ લોકોની સંગતથી આ લોક કે પરલોકમાં ક્યારેય કલ્યાણ થતું નથી.

વર્જયેત્ક્ષુદ્રસંવાદમદુષ્ટસ્ય તુ દર્શનમ્ । વિરોધં સહ મિત્રેણ સંપ્રીતિં શત્રુસેવિના ॥ ૧,૧૦૮.

નાનું-મોટું ફોકટનું વાતચીત, દુષ્ટ માણસને જોવું, મિત્ર સાથે ઝઘડો કરવો અને દુશ્મનના સેવક સાથે મૈત્રી રાખવી — આ બધું ટાળવું જોઈએ.

મૂર્ખશિષ્યોપદેશેન દુષ્ટસ્ત્રીભરણેન ચ । દુષ્ટાનાં સંપ્રયોગેણ પણ્ડિતોઽપ્યવસીદતિ ॥ ૧,૧૦૮.

મૂર્ખ શિષ્યને શીખવવાથી, દુષ્ટ સ્ત્રીને પાળવાથી અને દુષ્ટ લોકોની સંગતથી—even વિદ્વાન પણ બગડી જાય છે.

બ્રાહ્મણં બાલિશં ક્ષત્ત્રમયોદ્ધારં વિશં જડમ્ । શૂદ્રમક્ષરસંયુક્તં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥ ૧,૧૦૮.

નાદાન બ્રાહ્મણ, યુદ્ધમાંથી ભાગે એવો ક્ષત્રિય, મંદ બુદ્ધિ વાણિયો અને અક્ષરજ્ઞાન ધરાવતો શૂદ્ર — આવા લોકોને દૂરથી જ ટાળવા.

કાલેન રિપુણાસન્ધિઃ કાલે મિત્રેણ વિગ્રહઃ । કાર્યકારણમાશ્રિત્ય કાલં ક્ષિપતિ પણ્ડિતઃ ॥ ૧,૧૦૮.

સમય આવે ત્યારે દુશ્મન સાથે સંધિ અને સમય આવે ત્યારે મિત્ર સાથે વિવાદ કરવો. વિદ્વાન માણસ કામ અને કારણને જોઈને યોગ્ય સમયની પસંદગી કરે છે.

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ । કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥ ૧,૧૦૮.

સમય બધા જીવને પકવે છે, સમય બધાને પાછા ખેંચી લે છે. બધા સુઈ જાય ત્યારે પણ સમય જાગતો રહે છે, કારણ કે સમયને કોઈ પાર પાડી શકતો નથી.

કાલેષુ હરતે વીર્યં કાલે ગર્ભે ચ વર્તતે । કાલો જનયતે સૃષ્ટિં પુનઃ કાલોઽપિ સંહરેત્ ॥ ૧,૧૦૮.

સમય આવે ત્યારે બળ ઓછું થઈ જાય છે, સમય આવે ત્યારે ગર્ભમાં રહે છે. સમય સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે અને ફરી સમય જ એને સંહારી લે છે.

કાલઃ સૂક્ષ્મગતિર્નિત્યં દ્વિવિધશ્ચેહ ભાવ્યતે । સ્થૂલસંગ્રહચારેણ સૂક્ષ્મચારાન્તરેણ ચ ॥ ૧,૧૦૮.

સમય હંમેશા સૂક્ષ્મ રીતે ચાલે છે અને અહીં બે પ્રકારનો માનવામાં આવે છે: એક મોટું, એકંદર ચાલ અને બીજું અંદરની સૂક્ષ્મ ગતિ.

નીતિસારં સુરેન્દ્રાય ઇમમૂચ બૃહસ્પતિઃ । સર્વજ્ઞો યેન ચેન્દ્રોઽભૂદ્દૈત્યાન્હત્વાપ્નુયાદ્દિવમ્ ॥ ૧,૧૦૮.

બૃહસ્પતિએ દેવોના રાજા ઇન્દ્રને નીતિનું સારું ઉપદેશ આપ્યો, જેના કારણે ઇન્દ્ર સર્વજ્ઞ બન્યા, દૈત્યોને હરાવીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.

રાજર્ષિબ્રાહ્મણૈઃ કાર્યં દેવવિપ્રાદિપૂજનમ્ । અશ્વમેધેન યષ્ટબ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ॥ ૧,૧૦૮.

રાજાઓ, ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણોએ દેવતાઓ અને વિદ્વાન પુજારીઓની પૂજા કરવી જોઈએ; અને મહાપાપોનો નાશ કરતો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

ઉત્તમૈઃ સહ સાઙ્ગત્યં પણ્ડિતૈઃ સહ સત્કથામ્ । અલુબ્ધૈઃ સહ મિત્રત્વં કુર્વાણો નાવસીદતિ ॥ ૧,૧૦૮.

સારા લોકો સાથે સંગત રાખનાર, વિદ્વાનો સાથે સારા સંવાદ કરનાર અને લોભરહિત લોકો સાથે મિત્રતા કરનાર કદી દુઃખ પામતો નથી.

પરીવાદં પરાર્થં ચ પરિહાસં પરસ્ત્રિયમ્ । પરવેશ્મનિ વાસં ચ ન કુર્વીત કદાચન ॥ ૧,૧૦૮.

ક્યારેય પરનિંદા, પરહિત માટે કામ, મજાક, પરસ્ત્રીની ઈચ્છા કે પરઘરમાં રહેવું જોઈએ નહીં.

પરોઽપિ હિતવાબન્ધુર્બન્ધુરપ્યહિતઃ પરઃ । અહિતો દેહજો વ્યાધિર્હિતમારણ્યમૌષધમ્ ॥ ૧,૧૦૮.

પરાયે પણ જો ઉપયોગી હોય તો મિત્ર છે અને પોતાનો જ હોય પણ નુકસાન કરે તો પરાયો છે; શરીરમાંથી ઉદ્ભવતી બીમારી દુશ્મન છે અને જંગલની દવા મિત્ર છે.

સ બન્ધુર્યો હિતે યુક્તઃ સ પિતા યસ્તુ પોષકઃ । તન્મિત્રં યત્ર વિશ્વાસઃ સ દેશો યત્ર જીવ્યતે ॥ ૧,૧૦૮.

જે હંમેશા હિત કરે એ જ સાચો મિત્ર છે, જે પોષણ આપે એ જ પિતા છે, જેમાં વિશ્વાસ હોય એ જ સાચો મિત્ર છે અને જ્યાં જીવવું શક્ય હોય એ જ દેશ છે.

સ ભૃત્યો યો વિધેયસ્તુ તદ્બીજં યત્પ્રરોહતિ । સા ભાર્યા યા પ્રિયં બ્રૂતે સ પુત્રો યસ્તુ જીવતિ ॥ ૧,૧૦૮.

જે આજ્ઞાકારી હોય એ જ ભૃત્ય છે, જે બીજ ઉગે એ જ સાચું બીજ છે, જે પ્રેમથી બોલે એ જ પત્ની છે અને જે જીવતો હોય એ જ પુત્ર છે.

સ જીવતિ ગુણા યસ્ય ધર્મો યસ્ય સ જીવતિ । ગુણધર્મવિહીનો યો નિષ્ફલ તસ્ય જીવનમ્ ॥ ૧,૧૦૮.

જેમાં ગુણ હોય એ જ જીવતો કહેવાય, જેમાં ધર્મ હોય એ જ જીવતો કહેવાય; પણ જે ગુણ અને ધર્મ વિહોણો હોય, તેનું જીવન નિષ્ફળ છે.

સા ભાર્યા યા ગૃહે દક્ષા સા ભાર્યાયા પ્રિયંવદા । સા ભાર્યા યા પતિપ્રાણા સા ભાર્યા યા પતિવ્રતા ॥ ૧,૧૦૮.

જે ઘરકામમાં કુશળ છે, પ્રેમથી બોલે છે, પતિને જીવન સમજે છે અને પતિવ્રતા છે, એ જ સાચી પત્ની છે.

નિત્ય સ્નાતા સુગન્ધા ચ નિત્યં ચ પ્રિયવાદિની । અલ્પભુક્તાલ્પભાષી ચ સતતં મઙ્ગલૈર્યુતા ॥ ૧,૧૦૮.

જે હંમેશા સ્નાન કરે છે, સુગંધિત રહે છે, પ્રેમથી બોલે છે, ઓછી ખાય છે, ઓછી બોલે છે અને સદા શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે.

સતતં ધર્મબહુલા સતતં ચ પતિપ્રિયા । સતતં પ્રિયવક્રી ચ સતતં ત્વૃતુકામિની ॥ ૧,૧૦૮.

જે હંમેશા ધર્મમાં પ્રચુર છે, પતિપ્રેમી છે, મીઠા વચન બોલે છે અને યોગ્ય સમયે સંયોગ ઈચ્છે છે, એવી સ્ત્રી શ્રેષ્ઠ છે.

એતદાદિક્રિયાયુક્તા સર્વસૌ ભાગ્યવર્ધિની । યસ્યેદૃશી ભવેદ્ભાય્યા સ દેવેન્દ્રોન માનુષઃ ॥ ૧,૧૦૮.

આવી ગુણોવાળી પત્ની ઘરનું સૌભાગ્ય વધારતી હોય છે; જેને આવી પત્ની મળે, એ મનુષ્યોમાં ઈન્દ્ર સમાન ગણાય છે.

યસ્ય ભાર્યા વિરૂપાક્ષી કશ્મલા કલહપ્રિયા । ઉત્તરોત્તરવાદા સ્યા સા જરા ન જરા જરા ॥ ૧,૧૦૮.

જે પત્ની કુરુપ આંખોવાળી, અશુદ્ધ, ઝઘડાળુ અને હંમેશા વાદવિવાદ કરતી હોય, એ વૃદ્ધાવસ્થા છે, ખરેખર એ જ વૃદ્ધાવસ્થા છે.

યસ્ય ભાર્યા શ્રિતાન્યઞ્ચ પરવેશ્માભિકાઙ્ક્ષિણી । કુક્રિયા ત્યક્તલજ્જા ચ સા જરા ન જરા જરા ॥ ૧,૧૦૮.

જે પત્ની બીજાને આશ્રય આપે, પરઘરમાં જવાનું ઇચ્છે, દુષ્કર્મ કરે અને શરમ છોડે, એ વૃદ્ધાવસ્થા છે, ખરેખર એ જ વૃદ્ધાવસ્થા છે.

યસ્ય ભાર્યા ગુણજ્ઞા ચ ભર્તારમનુગામિની । અલ્પાલ્પેન તુ સન્તુષ્ટા સા પ્રિયા ન પ્રિયા પ્રિયા ॥ ૧,૧૦૮.

જે પત્ની ગુણને ઓળખે, પતિની સાથે ચાલે અને ઓછી વસ્તુમાં સંતોષ માનતી હોય, એ પ્રિય છે, ખરેખર એ જ સાચી પ્રિય છે.

દુષ્ટા ભાર્યા શઠં મિત્રં ભૃત્યશ્ચોત્તરદાયકઃ । સસર્પે ચ ગૃહે વાસોમૃત્યુરેવ ન સંશયઃ ॥ ૧,૧૦૮.

દુષ્ટ પત્ની, કપટી મિત્ર, જવાબ આપતો ભૃત્ય અને ઘરમાં સાપ—આ બધું નિશ્ચિતપણે મૃત્યુ સમાન છે.

ત્યજ દુર્જનસંસર્ગં ભજ સાધુસમાગમમ્ । કુરુ પુણ્યમહોરાત્ર સ્મર નિત્યમનિત્યતામ્ ॥ ૧,૧૦૮.

દુષ્ટ લોકોની સંગત છોડો, સારા લોકોની સાથે રહો, દિવસ-રાત પુણ્યકર્મ કરો અને હંમેશા અસ્થાયિત્વનું સ્મરણ કરો.

વ્યાલીકણ્ઠપ્રદેશાહ્યપિ ચ ફણભૃદ્ભાષણા યા ચ રૌદ્રી યા કૃષ્ણા વ્યાકુલાગી રુધિરનયનસંવ્યાકુલા વ્યાઘ્રકલ્પા । ક્રોધે યૈવોગ્રવક્ત્રા સ્ફુરદનલશિખા કાકજિહ્વા કરાલા સેવ્યા ન સ્ત્રી વિદગ્ધા પરપુરગમના ભ્રાન્તચિત્તા વિરાક્ત ॥ ૧,૧૦૮.

જે સ્ત્રી સાપ જેવી ભયાનક, કાળી, ચિંતિત, લોહિયાળ આંખોવાળી, વાઘ જેવી, ગુસ્સામાં ભયાનક ચહેરાવાળી, કાગડાની જેમ તીખી જીભવાળી અને ક્રૂર હોય—એવી ચતુર, પરપુરુષગામી, ચંચળ અને પ્રેમવિહોણી સ્ત્રીની સેવા કદી કરવી નહીં.

સક્તિઃ સુતોકે સુકૃતં કૃતઘ્ને શતિં ચ વહ્નૌ (સીતાપહૌ હ્યતપયૈવ)?હૈમે । ઉત્પદ્યતે દૈવવશાત્કદાચિદ્વેશ્યાસુ રાગો ન ભવેત્કદાચિત્ ॥ ૧,૧૦૮.

ક્યારેક નાનાં બાળકમાં પણ શક્તિ દેખાય છે, ક્યારેક નાશુક્ર માણસમાં પણ સારા ગુણો દેખાય છે, અને ક્યારેક સોનામાં પણ અગ્નિ જેવી તીવ્રતા આવે છે; પણ ક્યારેક તો દૈવના પ્રભાવથી વેશ્યામાં રાગ ઊપજે છે, અને ક્યારેક એ પણ નથી થતું.

ભુજઙ્ગમે વેશ્મનિ દૃષ્ટિદૃષ્ટે વ્યાધૌ ચિકિત્સાવિનિવર્તિતે ચ । દેહે ચ બાલ્યાદિવયોઽન્વિતે ચ કાલા વૃતોઽસૌ લભતે ધૃતિં કઃ ॥ ૧,૧૦૮.

જ્યારે ઘરમાં સાપ દેખાય, રોગ દવા લેતાં પણ ન જાય, કે શરીર બાળપણ કે વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાય ત્યારે, એ સમયે કોણ સ્થિર રહી શકે?