ગરુડપુરાણમ્

કૃત્વા ત્રિષવણં સ્નાનં પિણ્ડં ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ 105.

દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, પિંડ સાથે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું.

અનાદિષ્ટેષુ પાપેષુ શુદ્ધિશ્ચાન્દ્રાયણેન તુ 105.

જે પાપો માટે નિર્દિષ્ટ વિધિ ન હોય, તેમાં ચાંદ્રાયણ વ્રતે શુદ્ધિ થાય છે.

કૃચ્છ્રકૃદ્ધર્મકામસ્તુ મહતીં શ્રિયમશ્નુતે ॥ 105.

જે ધર્મની ઈચ્છાથી કૃચ્છ્ર વ્રત કરે છે, તે મહાન સમૃદ્ધિ પામે છે.

ઇતિ શ્રાગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે યાજ્ઞવલ્ક્યોક્તપ્રાયશ્ચિત્તવિવેકો નામ પઞ્ચોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રી ગરુડ મહાપુરાણના પૂર્વખંડના આચારકાંડમાં, યાજ્ઞવલ્ક્ય કહે છે તે પ્રાયશ્ચિત્ત વિવેક નામના એકસો પાંચમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ । પ્રેતા (ત) શૌચં પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુધ્વં યતવ્રતાઃ । ઊનદ્વિવર્ષં નિખનેન્ન કુર્યાદુ દકં તતઃ ॥ ૧,૧૦૬.

યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: હવે હું મૃતક માટેની શુદ્ધિ વિધિ કહું છું, એ યથાવ્રત લોકો સાંભળો. બે વર્ષથી ઓછા બાળક માટે દફન વિધિ કે જળ તર્પણ કરવું નહીં.

આ શ્મશાનાદનુવ્રજ્ય ઇતરૈર્જ્ઞાતિભિર્યુતઃ । યમસૂક્તં તથા જપ્યં જપદ્ભિર્લૌકિકાગ્નિના ॥ ૧,૧૦૬.

જ્યારે અન્ય સગાઓ સાથે સ્મશાનથી પાછા આવે, ત્યારે યમ સૂક્તનું પાઠ કરવું, અને સામાન્ય અગ્નિથી વિધિ કરવી.

સ દગ્ધવ્ય ઉપેતશ્ચૈદાહિતાગ્ન્યાવૃતાર્થવત્ । સપ્તમાદ્દશમાદ્વાપિ જ્ઞાતયોઽભ્યુપયાન્ત્યપઃ ॥ ૧,૧૦૬.

તેને દાહ કરવો, અને જો તે ઉપનયન કરાવેલું હોય અથવા અગ્નિ સ્થાપિત કરેલું હોય તો યોગ્ય વિધિથી કરવું. સાતમા કે દસમો દિવસે સગાઓ જળ પાસે જાય છે.

અપનઃ શોશુચદઘમનેન પિતૃદિઙ્મુખાઃ । એવં માતામહાચાર્યપત્નીનાં ચોદકક્રિયાઃ ॥ ૧,૧૦૬.

પિતૃઓ પાપના કારણે દુઃખી થાય છે અને પિતૃદિશામાં મોઢું ફેરવે છે. એ જ રીતે, માતાના પિતા, ગુરુ અને તેમની પત્નીઓ માટે પણ પાણી આપવાની વિધિ કરવી જોઈએ.

કામોદકાઃ પુત્રસખિસ્વસ્ત્રીયશ્વશુરર્ત્વિજઃ । નામગોત્રેણ હ્યુદકં સકૃત્સિઞ્ચન્તિ વાગ્યતાઃ ॥ ૧,૧૦૬.

પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, સસરા અને યજ્ઞકર્મ કરાવનાર પુરોહિત, જો પાણી આપવાની ઇચ્છા રાખે, તો નામ અને કુળ બોલીને, મૌન રહીને એકવાર પાણી અર્પણ કરે છે.

પાષણ્ડપતિતાનાં તુ ન કુર્યુરુદકક્રિયાઃ । નબ્રહ્મચારિણો વ્રાત્યા યોષિતઃ કામગાસ્તથા ॥ ૧,૧૦૬.

પરંતુ પાખંડી અને પતિત લોકો માટે પાણી આપવાની વિધિ કરવી નહીં. જેમણે બ્રહ્મચર્ય ન પાળ્યું હોય, જાતિ બહારના, સ્ત્રીઓ અને કામના વશ થયેલા માટે પણ એ વિધિ નથી.

સુરાપ્યસ્ત્વાત્મઘાતિન્યો નાશૌચોદકભાજનાઃ । તતો ન રોદિતવ્યં હિ ત્વનિત્યા જીવસં સ્થિતિઃ ॥ ૧,૧૦૬.

મદિરા પીવનાર અને આત્મહત્યા કરનાર માટે શુદ્ધિ કે પાણી આપવાની વિધિ યોગ્ય નથી. તેથી શોક કરવો નહીં, કારણ કે જીવવાનું સદા રહેતું નથી.

ક્રિયા કાર્યા યથાશક્તિ તતો ગચ્છેદ્ગૃહાન્પ્રતિ । વિદશ્ય નિમ્બપત્રાણિ નિયતા દ્વારિ વેશ્મનઃ ॥ ૧,૧૦૬.

જેટલી શક્તિ હોય એ પ્રમાણે વિધિ પૂરી કરીને પછી ઘેર જવું. ઘરના દ્વાર પર નિયમ પ્રમાણે લીમડાના પાંદડા મૂકવા.

આચમ્યાથાગ્નિમુદકં ગોમયં ગૌરસર્ષપાન્ । પ્રવિશેયુઃ સમાલભ્ય કૃત્વાશ્મનિ પદં શનૈઃ ॥ ૧,૧૦૬.

મોઢું ધોઈ, પછી અગ્નિ, પાણી, ગાયનું લોટ, ગાયનું મૂત્ર અને રાયના દાણા સ્પર્શ કર્યા પછી, પથ્થર પર પગ મૂકી ધીમે ધીમે ઘરમાં પ્રવેશવું.

પ્રવેશનાદિકં કર્મ પ્રેતસંસ્પર્શનાદપિ । ઈક્ષતાં તત્ક્ષણાચ્છુદ્ધિઃ પરેષાં સ્નાનસંયમાત્ ॥ ૧,૧૦૬.

મૃતદેહને સ્પર્શ કર્યા પછી ઘરમાં પ્રવેશવું અને સંબંધિત ક્રિયાઓ કરવાથી, બીજા લોકો માટે તરત જ સ્નાન અને સંયમથી શુદ્ધિ થાય છે.

ક્રીતલબ્ધાશના ભૂમૌ સ્વપેયુસ્તે પૃથક્પૃથક્ । પિણ્ડયજ્ઞકૃતા દેયં પ્રેતાયાન્નં દિનત્રયમ્ ॥ ૧,૧૦૬.

જે ભોજન ખરીદી લાવે છે, તેમણે જમીન પર અલગ અલગ સુવું. પિંડદાન માટે તૈયાર કરેલું ભોજન ત્રણ દિવસ સુધી મૃતને અર્પણ કરવું.

જલમેકાહમાકાશે સ્થાપ્યં ક્ષીરં તુ મૃન્મયે । વૈતાનોપાસનાઃ કાર્યાઃ ક્રિયાશ્ચ શ્રુતિચોદિતાઃ ॥ ૧,૧૦૬.

પાણી એક દિવસ ખુલ્લામાં રાખવું, અને દૂધ માટલામાં મૂકવું. વૈતાન પૂજા અને શાસ્ત્રોમાં જણાવેલી વિધિઓ કરવી.

આદન્તજન્મનઃ સદ્યઃ આચૂડં નૈશિકી સ્મૃતા । ત્રિરાત્રમા વ્રતાદેશાદ્દશરાત્રમતઃ પરમ્ ॥ ૧,૧૦૬.

દાંત લઈને જન્મેલા માટે તરત શુદ્ધિ કહેવાય છે. મુંડન માટે રાત્રીભર અશુદ્ધિ ગણાય છે. નિયમ પ્રમાણે ત્રણ રાત, પછી દસ રાત સુધી.

ત્રિરાત્રં દશરાત્રં વા શાવમાશૌચમુચ્યતે । ઊનદ્વિવર્ષ ઉભયોઃ સૂતકં માતુરેવ હિ ॥ ૧,૧૦૬.

મૃત્યુ માટે ત્રણ કે દસ રાત સુધી અશુદ્ધિ કહેવાય છે. બે વર્ષથી નાના બાળક માટે જન્મ અને મૃત્યુ બંનેની અશુદ્ધિ માત્ર માતાને જ હોય છે.

અન્તરા જન્મમરણે શેષાહોભિર્વિશુધ્યતિ । દશ દ્વાદશ વર્ણાનાં તથા પઞ્ચદશૈવ ચ ॥ ૧,૧૦૬.

જન્મ અને મૃત્યુ વચ્ચે, બાકી રહેલા દિવસોમાં શુદ્ધિ થાય છે. વિવિધ વર્ણો માટે દસ, બાર અને પંદર દિવસ સુધી.

ત્રિંશદ્દિનાનિ ચ તથા ભવતિ પ્રેતસૂતકમ્ । અહસ્ત્વદત્તકન્યાસુ બાલેષુ ચ વિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૦૬.

નાનાં બાળકોના મૃત્યુ માટે ત્રીસ દિવસ સુધી અશુદ્ધિ ગણાય છે. વિધિવિહિન લગ્ન થયેલી છોકરીઓ અને બાળકો માટે પણ શુદ્ધિ કરવી.

ગુર્વન્તેવાસ્યનૂચાનમાતુલશ્રોત્રિયેષુ ચ । અનૌરસેષુ પુત્રેષુ ભાર્યાસ્વન્યગતાસુ ચ ॥ ૧,૧૦૬.

ગુરુ, શિષ્ય, મામા, શાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણ, પત્નીથી ન જન્મેલા પુત્રો અને ઘર છોડીને ગયેલી પત્ની માટે પણ.

નિવાસરાજનિ તથા તદહઃ શુદ્ધિકાર(ણ)મ્ । હતાનાં નૃપગોવિપ્રૈરન્વક્ષં ચાત્મઘાતિનામ્ ॥ ૧,૧૦૬.

રહેઠાણ કે રાજપદના દિવસે જ શુદ્ધિ થાય છે. રાજા, ગાય કે બ્રાહ્મણ દ્વારા મારાયેલા અને આત્મહત્યાના કિસ્સામાં તરત જ શુદ્ધિ થાય છે.

વિષાદ્યૈશ્ચ હતાનાં ચ નાશૌચં પૃથિવીપતેઃ । સત્રિવ્રતિબ્રહ્મચારિદાતૃબ્રહ્મવિદાં તથા ॥ ૧,૧૦૬.

વિષ વગેરેથી મૃત્યુ પામેલા માટે અશુદ્ધિ નથી, હે પૃથ્વીના રાજા. યજ્ઞકર્તા, વ્રતધારી, બ્રહ્મચારી, દાન આપનાર અને બ્રહ્મજ્ઞાની માટે પણ અશુદ્ધિ નથી.

દાને વિવાહે યજ્ઞે ચ સંગ્રામે દેશવિપ્લવે । આપદ્યપિ ચ કષ્ટાયાં સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે ॥ ૧,૧૦૬.

દાન, લગ્ન, યજ્ઞ, યુદ્ધ કે દેશમાં અશાંતિના સમયે અને ભારે મુશ્કેલીમાં પણ તરત જ શુદ્ધિ કહેવાય છે.

કાલોઽગ્નિઃ કર્મમૃદ્વાયુર્મનો જ્ઞાનં તપો જપઃ (લમ્) । પશ્ચાત્તાષો નિરાહારઃ સર્વેષાં શુદ્ધિહેતવઃ ॥ ૧,૧૦૬.

સમય, અગ્નિ, વિધિ, પૃથ્વી, વાયુ, મન, જ્ઞાન, તપ, જપ, પશ્ચાતાપ અને ઉપવાસ — આ બધું સર્વ માટે શુદ્ધિનું કારણ બને છે.

અકાર્યકારિણાં દાનં વેગો નદ્યાસ્તુ શુદ્ધિકૃત્ । ક્ષાત્ત્રેણ કર્મણા જીવેદ્વિશાં વાપ્યાપદિ દ્વિજઃ ॥ ૧,૧૦૬.

અયોગ્ય કાર્ય કરનારા વ્યક્તિનું દાન પણ, અને નદીનો પ્રવાહ, શુદ્ધિ લાવે છે. દ્વિજને મુશ્કેલીમાં ક્ષત્રિય કે વૈશ્યનું કામ કરીને જીવન ગુજારવું યોગ્ય છે.

ફલસોમક્ષૌમવીરુદ્દધિ ક્ષીરં ઘૃતં જલમ્ । તિલોદનરસક્ષારમધુ લાક્ષા શૃતં હવિઃ ॥ ૧,૧૦૬.

ફળ, સોમરસ, વસ્ત્ર, શાકભાજી, દહીં, દૂધ, ઘી, પાણી, તલના ભાત, રસ, મીઠું, મધ, લાખ, રસોઈનું ખોરાક અને હવનના પદાર્થો—

વસ્ત્રોપલાસવં પુષ્પં શાકમૃચ્ચર્મપાદુકમ્ । એણત્વચં ચ કૌશેયં લવણં માસમેવ ચ ॥ ૧,૧૦૬.

વસ્ત્ર, પથ્થર, મદિરા, ફૂલ, શાકભાજી, માટી, ચામડાની પાદુકા, કૃત્ના ચામડી, રેશમ, મીઠું અને દાળ—

પિણ્યાકમૂલગન્ધાંશ્ચ વૈશ્યવૃત્તો ન વિક્રયેત્ । ધર્માર્થં વિક્રયં નેયાસ્તિલા ધાન્યેન તત્સમાઃ ॥ ૧,૧૦૬.

વૈશ્યએ પિંડ, મૂળ અને સુગંધિત વસ્તુઓ વેચવી નહીં. તલ અને અનાજ પણ માત્ર ધર્મ કે જીવન નિર્વાહ માટે જ વેચવા જોઈએ.