ગરુડપુરાણમ્

ઉષ્ણે સલવણે સ્નેહે નિશાં તદ્વાસયેજ્જલે 69.

રાતે, તેને ગરમ, ખારું અને તેલવાળું પાણીમાં ભીંજવવું જોઈએ.

યત્તુ નાયાતિ વૈવર્ણ્યં વિજ્ઞેયં તદકૃત્રિમમ્ 69.

જે મોતીનો રંગ બદલાતો નથી, તે સાચો અને કુદરતી છે એમ સમજવું.

તેજોઽધિકં સુવૃત્તં ચ મૌક્તિકં ગુણવત્સ્મૃતમ્ ॥ 69.

જે મોતી ખૂબ તેજસ્વી અને ગોળ હોય, તેને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

પ્રમાણવદ્ગૌરવરશ્મિયુક્તં સિતં સુવૃત્તં સમસૂક્ષ્મવેધમ્ 69.

જે મોતી યોગ્ય માપનું, ભારે, તેજવાળું, સફેદ, ગોળ અને સરખા સૂક્ષ્મ છિદ્રવાળું હોય—

એવં સમસ્તેન ગુણોદયેન યન્મૌક્તિકં યોગમુપાગતં સ્યાત્ 69.

આ બધા ગુણો એકસાથે હોય, તો એવો મોતી સંપૂર્ણ ગણાય છે.

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે મુક્તાફલપ્રમાણાદિવર્ણનં નામ મુક્તાફલપરીક્ષા નામૈકોનસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે શ્રી ગરુડ મહાપુરાણના પૂર્વખંડના આચારકાંડમાં મોતીના માપ અને ગુણોની વિગતવાળી 'મોતીની પરીક્ષા' નામની ઉગણસિત્તેરમી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

દિવાકરસ્તસ્ય મહામહિમ્નો મહાસુરસ્યોત્તમરત્નબીજમ્ 70.

સૂર્યદેવ, જે મહાન મહિમાવાળા છે, તે મહાદેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ રત્નોના મૂળરૂપ છે.

જેત્ત્રા સુરાણાં સમરેષ્વજસ્રં વીર્ય્યાવલેપોદ્ધતમાનસેન 70.

જે દેવતાઓને યુદ્ધમાં હંમેશા જીતે છે અને પોતાની શક્તિના ગર્વથી મનમાં ઉન્નતિ પામે છે—

તત્સિંહલીચારુનિતમ્બબિમ્બવિક્ષો ભિતાગાધમહાહ્રદાયામ્ 70.

તે સિંહલ દેશની સ્ત્રીના કમરની સુંદરતા જોઈને ભયભીત થઈ, મહાસરોબરના ઊંડાણમાં પ્રવેશી ગયો.

તતઃ પ્રભૃતિ સા ગઙ્ગા તુલ્યપુણ્યફલોદયા 70.

ત્યાંથી એ નદી ગંગા જેટલી પવિત્ર ફળ આપનારી બની.

તતઃ પ્રભૃત્યેવ ચ શર્વરીષુ કૂલાનિ રત્નૈર્નિચિતાનિ તસ્યાઃ 70.

અને ત્યારથી, રાત્રીના સમયે, એ નદીના કાંઠા રત્નોથી ભરાઈ ગયા.

તસ્યાસ્તટેપૂજ્જ્વચારુરાગા ભવન્તિ તોયેષુ ચ પદ્મરાગાઃ 70.

એ નદીના કિનારે સુંદર મણિ દેખાય છે અને તેના પાણીમાં પદ્મરાગ રત્નો મળે છે.

બન્ધૂ કગુંજાસકલેન્દ્રગોપજવાસમાસૃક્સમવર્ણશોભાઃ 70.

આ રત્નો બંધૂક, ગુંજ, ઇન્દ્રગોપ અને જવા ફૂલો જેવી સરખી અને તેજસ્વી લાલાઈ ધરાવે છે.

સિન્દુરપદ્મોત્પલકુંકુમાનાં લાક્ષારસસ્યાપિ સમાનવર્ણઃ 70.

એ રત્નોનું રંગ સિંધીૂર, કમળ, નિલોત્પલ, કુંકુમ અને લાખના રસ જેવું જ હોય છે.

ભાનોશ્ચ ભાસામનુવેધયોગામાસાદ્ય રશમિ પ્રકરેણ દૂરમ્ 70.

સૂર્યના કિરણોનું સ્પર્શ મળતાં, એ રત્નો દૂર સુધી ઝળહળતા તેજ પામે છે.

કુસુમ્ભનીલવ્યતિમિશ્રરાગપ્રત્યુગ્રરક્તાબુજતુલ્યભાસઃ 70.

એનું રંગ કુંસુંબી લાલ અને ઘાટો વાદળી એમ મિશ્રિત છે, જે તીવ્ર લાલ કમળની જેમ દેખાય છે.

ચકોરપુંસ્કોકિલસારસાનાં નેત્રાવભાસશ્ચ ભવન્તિ કેચિત્ 70.

કેટલાંયના નેત્રો ચકોર અને કોયલના રસ જેવી ઝાંખી આપે છે.

પ્રભાવકાઠિન્યગુરુત્વયોગૈઃ પ્રાયઃ સમાનાઃ સ્ફટિકોદ્ભવાનામ્ 70.

તે ચમક, કઠિનતા અને વજનમાં સામાન્ય રીતે સ્ફટિકમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાં રત્નો જેવી જ હોય છે.

કામં તુ રાગઃ કુરુવિન્દજેષુ સ નૈવ યાદૃક્ સ્ફટિકોદ્ભવેષુ 70.

કુરુવિંદ પથ્થરોમાં લાલપણ તો હોય છે, પણ એ સ્ફટિકમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાં જેવું નથી.

યે તુ રાવણગઙ્ગાયાં જાયન્તે કુરુવિન્દકાઃ 70.

રાવણગંગા નદીમાં જે કુરુવિંદ રત્નો થાય છે—

વર્ણાનુયાયિનસ્તેષા માન્ધ્રદેશે તથા પરે 70.

માંધ્ર પ્રદેશ અને બીજા વિસ્તારોમાં પણ એના રંગ પ્રમાણે જ હોય છે.

તથૈવ સ્ફાટિકોત્થાનાં દેશે તુમ્બુરુસંજ્ઞકે 70.

એ જ રીતે, સ્ફટિકમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાં રત્નો તુમ્બુરુ નામના પ્રદેશમાં મળે છે.

વર્ણાધિક્યં ગુરુત્વં ચ સ્નિગ્ધતા સમતાચ્છતા 70.

વધારે રંગ, ભારેપણું, ચીકાશ અને સંપૂર્ણ પારદર્શકતા—

યે કર્કરચ્છિદ્રમલોપદિગ્ધાઃ પ્રભાવિમુક્તાઃ પરુષા વિવર્ણાઃ 70.

જેમાં ફાટ, છિદ્ર, માટી, ચમકનો અભાવ, ખડબચીતરાશ કે રંગ ઊંડો ન હોય—

દોષોપસૃષ્ટં મણિમપ્રબોધાદ્વિભર્ત્તિ યઃ કશ્ચન કઞ્ચિદેવ 70.

જે રત્નમાં દોષ હોવાને કારણે તેની મૂળ ચમક થોડું જ દેખાય—

કામં ચારુતરાઃ પંચ જાતીના પ્રતિરૂપકાઃ 70.

કેટલાંક ખૂબ જ સુંદર હોવા છતાં, પાંચ જાતના નકલી પણ હોય છે.

કલશપુરોદ્ભવસિંહલતુમ્બુરુદેશોત્થમુક્તપાણીયાઃ 70.

કલશ, પુરોદ્ભવ, સિંહલ, તુમ્બુરુ અને મુક્તાપાણી પ્રદેશમાં ઉત્પન્ન થયેલાં રત્નો—

તુષોપસર્ગાત્કલશાભિધાનમાતામ્રભાવાદપિ તુમ્બુરૂત્થમ્ 70.

કઠોળના કારણે તેને કલશ કહે છે; તાંબાની ઝાંખી હોવાને કારણે તેને તુમ્બુરુ કહે છે.

શ્રીપૂર્ણકં દીપ્તિવિનાકૃતત્વાદ્વિજાતિલિઙ્ગાશ્રય એવ ભેદઃ 70.

શ્રીપૂર્ણક નામ ચમકના અભાવથી પડ્યું છે; જાતિની ઓળખ તેના લક્ષણથી થાય છે.