ગરુડપુરાણમ્

તુલસીવન્દનં કુર્યાચ્છ્રીવિષ્ણું સંસ્મરેત્ખગ । વિણ્મૂત્રોત્સર્ગકાલે ચ હ્યપાનાત્મકકેશવમ્

તુલસીનું વંદન કરવું અને શ્રીવિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું, ખગરાજ. અને જ્યારે શૌચક્રિયા થાય ત્યારે પણ, આપાનવાયુના સ્વામી કેશવનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ત્રિવિક્રમં શૌચકાલે ગઙ્ગાપાનકરં હરિમ્ । દન્તધાવનકાલે તુ ચન્દ્રાન્તર્યામિણં હરિમ્

શૌચ સમયે ત્રિવિક્રમનું, ગંગાજળ પીવનાર હરિનું સ્મરણ કરવું. દાંત ઘસતી વખતે ચંદ્રમાં રહેલા અંતર્યામી હરિનું સ્મરણ કરવું.

મુખપ્રક્ષાલને કાલે માધવં સંસ્મરેત્ખગ । ગવાં કણ્ડૂયને ચૈવ સ્મરેદ્ગોવર્ધનં હરિમ્

મુખ ધોતા સમયે માધવનું સ્મરણ કરવું, ખગરાજ. ગાયને ખંજવાળતી વખતે ગોવર્ધનધારી હરિનું સ્મરણ કરવું.

સદા ગોદોહને કાલે સ્મરેદ્ગોપાલવલ્લભમ્ । અનન્તપુણ્યાર્જિતજન્મકર્મણાં સુપક્વકાલે ચ ખગેન્દ્રસત્તમ

ગાય દોહતી વખતે હંમેશા ગોપીઓના પ્રિયતમનું સ્મરણ કરવું. અને, ખગેન્દ્ર, અસંખ્ય પુણ્યથી પ્રાપ્ત થયેલા જન્મના ફળ પકતી વખતે પણ તેમનું સ્મરણ કરવું.

સ્પર્શે ગવાં ચૈવ સદા નૃણાં વૈ ભવત્યતો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । યસ્મિન્ ગૃહે નાસ્તિ સદોત્તમા ચ ગૌર્યઙ્ગણે શ્રીતુલસી ચ નાસ્તિ

ગાય અને માણસનો સ્પર્શ હંમેશા લાભદાયક છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. એ ઘર, જ્યાં આંગણે ઉત્તમ ગાય નથી અને શ્રી તુલસી પણ નથી,

યસ્મિન્ ગૃહે દેવમહોત્સવશ્ચ યસ્મિન્ ગૃહે શ્રવણં નાસ્તિ વિષ્ણોઃ । તત્સંસર્ગાદ્યાતિ દુઃખાદિકં ચ તસ્ય સ્પર્શો નૈવ કાર્યઃ કદાપિ

જે ઘરમાં દેવોના મહોત્સવ થતા નથી અને જ્યાં વિષ્ણુના ગુણગાન સાંભળાતા નથી, એવા ઘરની સંગતિ દુઃખ આપે છે; એ ઘરનાં વસ્તુઓનો સ્પર્શ ક્યારેય કરવો નહીં.

ગોસ્પર્શનવિહીનસ્ય ગોદોહનમજાનતઃ । ગોપોષણવિહીનસ્ય પ્રાહુર્જન્મ નિરર્થકમ્

જે માણસ ગાયને સ્પર્શતો નથી, દોહવું આવડતું નથી અને ગાયની સંભાળ લેતો નથી, તેના જીવનને નિષ્ફળ ગણવામાં આવે છે.

ગોગ્રાસમપ્રદાતુશ્ચ ગોપુષ્ટિં ચાપ્યકુર્વતઃ । ગતિર્નાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવ ગ્રામચાણ્ડાલવત્સ્મૃતઃ

જે ગાયને ઘાસ આપતો નથી અને તેની પરવાહ રાખતો નથી, તેને કોઈ મુક્તિ મળતી નથી; એ ગામમાં ચાંદાળ સમાન ગણાય છે.

વત્સ્યસ્ય સ્તનપાને ચ બાલકૃષ્ણં તુ સંસ્મરેત્ । દધિનિર્મન્થને ચૈવ મન્થાધારં સ્મરેદ્ધરિમ્

વાછડી દૂધ પીતી હોય ત્યારે બાળકૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું. દહીં મથતી વખતે મથાણને આધાર આપનારા હરિનું સ્મરણ કરવું.

મૃત્તિકાસ્નાન કાલે તુ વરાહં સંસ્મરેદ્ધરિમ્ । પુણ્ડ્રાણાં ધારણે ચૈવ કેશવાદીંશ્ચ દ્વાદશ

માટીથી સ્નાન કરતી વખતે હરિને વરાહરૂપે સ્મરણ કરવું. અને પુણ્ડ્રો ધારણ કરતી વખતે કેશવ અને બીજા અગિયારનું સ્મરણ કરવું.

મુદ્રાણાં ધારણે ચૈવ શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ । પદ્મં નારાયણીં મુદ્રાં ક્રુદ્ધોલ્કાદીંશ્ચ સંસ્મરેત્

મુદ્રા ધારણ કરતી વખતે શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારનું સ્મરણ કરવું. કમળ, નારાયણી મુદ્રા અને ક્રુદ્ધોલ્કા જેવી ભયાનક મુદ્રાઓનું પણ સ્મરણ કરવું.

શ્રીરામસંસ્મૃતિં ચૈવ સંધ્યાકાલે ખગોત્તમ । અચ્યુતાનન્તગોવિન્દાઞ્છ્રાદ્ધકાલે ચ સંસ્મરેત્

સાંજના સમયે શ્રીરામનું સ્મરણ કરવું, ખગોત્તમ. શ્રાદ્ધકાળે અચ્યૂત, અનંત અને ગોવિંદનું સ્મરણ કરવું.

પ્રાણાદિકપઞ્ચહોમેચાનિરૂદ્ધાદીંશ્ચ સંસ્મરેત્ । અન્નાદ્યર્પણકાલે તુ વાસુદેવં ચ સંસ્મરેત્

પ્રાણાદિ પાંચ યજ્ઞ સમયે અનિરુદ્ધ અને અન્ય દેવોનું સ્મરણ કરવું. અને ભોજન અર્પણ કરતી વખતે વાસુદેવનું સ્મરણ કરવું.

અપોશનસ્ય કાલે તુ વાયોરન્તર્ગતં હરિમ્ । વસ્ત્રધારણકાલે તુ ઉપેન્દ્રં સંસ્મરેદ્ધરિમ્

પાણી પીવાના સમયે, વાયુમાં રહેલા હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને કપડા પહેરતી વખતે ઉપેન્દ્ર, એટલે કે હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

યજ્ઞોપવીતસ્ય ચ ધારણે તુ નારાયણં વામનાખ્યં સ્મરેત્તુ । આર્તિક્યકાલે ચ તથૈવ વિષ્ણોઃ સમ્યક્સ્મરેત્પર્શુરામાખ્યવિષ્ણુમ્

યજ્ઞોપવીત ધારણ કરતી વખતે વામન નામે જાણીતા નારાયણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને મુશ્કેલીના સમયે પરશુરામ રૂપે વિષ્ણુનું યોગ્ય રીતે સ્મરણ કરવું જોઈએ.

અપોશનેવૈશ્વદેવસ્ય કાલે તદન્યહોમાદિષુ ભસ્મધારણે । સ્મરેત્તુ ભક્ત્યા પરમાદરેણ નારાયણં જામદગ્ન્યાખ્યરામમ્

વૈશ્વદેવ માટે પાણી પીતા, અન્ય હવન વગેરે સમયે અથવા ભસ્મ લગાવતા, ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી નારાયણ, એટલે કે જામદગ્ન્ય રામનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ત્રિવારતીર્થગ્રહણસ્ય કાલે કૃષ્ણં રામં વ્યાસદેવં ક્રમેણ । શઙ્ખોદકસ્યોદ્ધરણે ચૈવ કાલે મુકુન્દરૂપં સંસ્મરેત્સર્વદૈવ

ત્રણ વાર તીર્થ પાણી લેતી વખતે ક્રમશઃ કૃષ્ણ, રામ અને વ્યાસદેવનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને શંખમાંથી પાણી ઉઠાવતી વખતે હંમેશા મુકુંદ રૂપે ભગવાનનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ગ્રાસેગ્રાસે સ્મરણં ચૈવ કાર્યં ગોવિન્દસંજ્ઞસ્ય વિશુદ્ધમન્નમ્ । એકૈકભક્ષ્યગ્રહણસ્ય કાલે સમ્યક્સ્મરેદચ્યુતં વૈ ખગેન્દ્ર

શુદ્ધ અન્નનો દરેક ગ્રાસ લેતી વખતે ગોવિંદનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને દરેક અલગ ભોજન લેતી વખતે, ખગરાજ, યોગ્ય રીતે અચ્યુતનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

શાકાદીનાં ભક્ષણે ચૈવ કાલે ધન્વન્તરિં સ્મરેચ્ચૈવ નિત્યમ્ । તથા પરાન્નસ્ય ચ ભોગકાલે સ્મરેચ્ચ સમ્યક્પાણ્ડુરઙ્ગં ચ વિષ્ણુમ્

શાકભાજી વગેરે ખાવાની વખતે હંમેશા ધન્વંતરીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને બીજાના ઘરમાં બનાવેલા ભોજનનો સ્વાદ લેતી વખતે યોગ્ય રીતે પાંડુરંગ રૂપે વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

હૈયઙ્ગવીનસ્ય ચ ભક્ષણે વૈ સમ્યક્સ્મરેત્તાણ્ડવાખ્યં ચ કૃષ્ણમ્ । દધ્યન્નભક્ષે પરમં પુરાણં ગોપાલકૃષ્ણં સંસ્મરેચ્ચૈવ નિત્યમ્

ઘી ખાતા સમયે યોગ્ય રીતે તાંડવ નામે જાણીતા કૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને દહીં-ભાત ખાતા હંમેશા પ્રાચીન ગોપાળ કૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

દુગ્ધાન્નભોગે ચ તથૈવ કાલે સમ્યક્સ્મરેચ્છ્રીનિવાસં હરિં ચ । સુતૈલસર્પિઃષુ વિપક્વભક્ષસંભોજને સંસ્મરેદ્વ્યઙ્કટેશમ્

દૂધ-ભાત ખાતા સમયે યોગ્ય રીતે શ્રીનિવાસ અને હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને શુદ્ધ તેલ કે ઘીમાં બનેલા ભોજનનો સ્વાદ લેતી વખતે વ્યંકટેશનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

દ્રાક્ષાસુજમ્બૂકદલીરસાલનારિઙ્ગદાડિમ્બફલાનિ ચારુ । સ્મરેત્તુ રમ્ભોત્તમનારિકેલધાત્રીસુભોગે ખલુ બાલકૃષ્ણમ્

દ્રાક્ષ, જામફળ, કેળા, લીંબુ, દાડમ અને અન્ય મીઠાં ફળો, તેમજ કેળા, નાળિયેર અને આમળા ખાતા સમયે ખરેખર બાલકૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

સુપાનકસ્યૈવ ચ પાનકાલે સમ્યક્સ્મરેન્નારસિંહાખ્યવિષ્ણુમ્ । ગઙ્ગામૃતસ્યૈવ ચ પાનકાલે ગઙ્ગાતાતં સંસ્મરેદ્વિષ્ણુમેવ

સારા પીણાં પીતી વખતે યોગ્ય રીતે નરસિંહ રૂપે વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને ગંગાજળ પીતી વખતે ગંગાના પિતા એવા વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

પ્રયાણકાલે સંસ્મરેત્તાર્ક્ષ્યવાહં નારાયણં નિર્ગુણં વિશ્વમૂર્તિમ્ । પુત્રાદીનાં ચુંબને ચૈવ કાલે સુવેણુહસ્તં સંસ્મરેત્કૃષ્ણમેવ

પ્રયાણ સમયે ગરુડ પર સવાર, નિર્ગુણ, સર્વવ્યાપી નારાયણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને સંતાન વગેરેને ચુંબન કરતી વખતે સુંદર વાંસળી ધરાવનારા કૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

સુખઙ્ગકાલે સ્વસ્ત્રિયશ્ચૈવ નિત્યં ગોપિ કુચદ્વન્દ્વવિલાસિનં હરિમ્ । તાંબૂલકાલે સંસ્મરૈચ્ચૈવ નિત્યં પ્રદ્યુમ્નાખ્યં વાસુદેવં હરિં ચ

પોતાની પત્ની સાથે શારીરિક આનંદ લેતી વખતે હંમેશા ગોપીઓના સ્તનસંગ્રહમાં રમતા હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને પાન ખાતા હંમેશા પ્રદ્યુમ્ન નામે વાસુદેવ, એટલે કે હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

શય્યાકાલે સંસ્મરેચ્ચૈવ નિત્યં સંકર્ષણાખ્યં વિષ્ણુરૂપં હરિં ચ । નિદ્રાકાલે સંસ્મરેત્પદ્મનામં કથાકાલે વ્યાસરૂપં હરિં ચ

શય્યા પર જતાં હંમેશા સંકર્ષણ રૂપે વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; ઊંઘતી વખતે પદ્મનાભનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને વાર્તા કહેતી વખતે વ્યાસ રૂપે હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

સુગાનકાલે સંસ્મરેદ્વેણુગીતં હરિં હરિં પ્રવદેત્સર્વદૈવ । શ્રીમત્તુલસ્યાશ્છેદને ચૈવ કાલે શ્રીરામરામેતિ ચ સંસ્મરેત્તુ

મીઠા ગીતો ગાતા વેળાએ વાંસળી વગાડતા હરિનું સ્મરણ કરવું અને હંમેશા 'હરિ, હરિ' ઉચ્ચારવું જોઈએ; અને પવિત્ર તુલસી કાપતી વખતે 'શ્રી રામ રામ'નું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

પુષ્પાદીનાં છેદને ચૈવ કાલે સમ્યક્ સ્મરેદેત્કપિલાખ્યં હરિં ચ । પ્રદક્ષિણે ગારુડાન્તર્ગતં ચ હરિં સ્મરેત્સર્વદા વૈ ખગેન્દ્ર

પુષ્પ વગેરે કાપતી વખતે યોગ્ય રીતે કપિલ નામે જાણીતા હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને પ્રદક્ષિણ કરતી વખતે, ખગરાજ, હંમેશા ગરુડમાં રહેલા હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

પ્રણામકાલે દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ શેષાન્તસ્થં સંસ્મરેચ્ચૈવ વિષ્ણુમ્ । સુનીતિકાલે સંસ્મરેન્નારસિંહં નારાયણં સંસ્મરેત્સર્વદાપિ

દેવોના દેવ એવા વિષ્ણુને પ્રણામ કરતી વખતે, શેષમાં રહેલા વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને સારા આચરણ વખતે નરસિંહનું અને હંમેશા નારાયણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.