ગરુડપુરાણમ્

આસાં જ્ઞાનત્પુણ્યમાપ્નોતિ નિત્યં સદા હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલમ્ । ગઙ્ગાદિભ્યો હ્યવરાહ્યગ્નિજાયા સ્વાહાસંજ્ઞાધિગુણા નૈવ હીના

આ બધાનું જ્ઞાન મેળવવાથી હંમેશા પુણ્ય મળે છે અને હરી કેશવથી પ્રસન્ન થાય છે; ગંગા વગેરેમાં અગ્નિની પત્ની સ્વાહા ગુણોમાં કદી પણ ઓછી નથી.

સ્વાહાકારો મન્ત્રરૂપાભિમાની સ્વાહેતિ સંજ્ઞામાપ સદૈવ વીન્દ્ર । અગ્નેર્ભાર્યાતો બુદ્ધિમાન્ સંબભૂવ બ્રહ્માભિમાની ચન્દ્રપુત્રો બુધશ્ચ

મંત્રરૂપ સ્વાહા હંમેશા સ્વાહા નામથી જાણીતી છે, હે ઇન્દ્ર; અગ્નિની પત્નીથી બુદ્ધિમાન જન્મ્યો, જે બ્રહ્માના અધિપતિ છે અને ચંદ્રપુત્ર બુધ છે.

બુદ્ધ્યાહરદ્વૈ રાષ્ટ્રજાતં ચ સર્વં ધૃતં ત્વતો બુધસંજ્ઞામવાપ । એવં ચાભૂદભિમન્યુર્મહાત્મા સુભદ્રાયા જઠરે હ્યર્જુનાચ્ચ

તે બુદ્ધિથી સમગ્ર રાજ્યમાં જન્મેલા બધું મેળવ્યું, તેથી તેનું નામ બુધ પડ્યું; એ રીતે મહાન આત્માવાળા અભિમન્યુનું જન્મ સુભદ્રાના ગર્ભમાંથી અર્જુનથી થયું.

કૃષ્ણસ્ય ચન્દ્રસ્ય યમસ્ય ચાંશૈઃ સ સંયુતસ્ત્વશ્વિનોર્વૈ હરસ્ય । સ્વાહાધમશ્ચન્દ્રપુત્રો બુધસ્તુ પાદારવિન્દે વિષ્ણુદેવસ્ય ભક્તઃ

તે કૃષ્ણ, ચંદ્ર, યમ, અશ્વિનીકુમાર અને શિવના અંશો સાથે યુક્ત હતો; ચંદ્રપુત્ર બુધ, સ્વાહાથી નાનો, ભગવાન વિષ્ણુના પદપદ્મમાં ભક્ત છે.

નામાત્મિકા ત્વશ્વિભાર્યા ઉષા નામ પ્રકીર્તિતા । બુધાધમા સા વિજ્ઞેયા સ્વાહા દશગુણાધમા

અશ્વિનીકુમારોની પત્ની ઉષા નામે પ્રસિદ્ધ છે, જે નામરૂપથી યુક્ત છે; તે બુધથી ઓછી છે અને સ્વાહા તો દસગણી ઓછી છે.

નકુલસ્ય ભાર્યા માગધસ્યૈવ પુત્રી શલ્યાત્મજા સહદેવસ્ય ભાર્યા । ઉભે હ્યેતે અશ્વિભાર્યા હ્યુષાપિ ઉપાસતે ષડ્ગુણં વિષ્ણુમાદ્યમ્ । અતોઽપ્યુષાસંજ્ઞકા સા ખગેન્દ્ર અનન્તરાઞ્છૃણુ વક્ષ્યે મહાત્મન્

નકુલની પત્ની માગધની દીકરી હતી અને શલ્યની દીકરી સહદેવની પત્ની બની. આ બન્ને સ્ત્રીઓ અશ્વિનીકુમારોની પત્નીઓ ગણાય છે. ઉષા પણ છ ગુણવાળા પ્રાચીન વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે. હવે, ખગરાજ, 'ઉષા' નામે ઓળખાતા બીજા લોકો વિશે પણ હું તને કહું છું, મહાત્મા, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

તતઃ શક્તિઃ પૃથિવ્યાત્મા શનૈશ્ચરતિ સર્વદા । અતઃ શનૈશ્ચરો નામ ઉષાયાશ્ચ દશાધમાઃ

પછી શક્તિ, જે પૃથ્વીનું સ્વરૂપ છે, હંમેશા ધીમે ધીમે ચાલે છે. તેથી તેને 'શનૈશ્ચર' કહેવામાં આવે છે અને તે ઉષાઓમાં દસમા અને સૌથી નીચા ગણાય છે.

કર્માત્મા પુષ્કરો જ્ઞેયઃ શનેરથ યમો મતઃ । નયાભિમાની પુરુષઃ કિઞ્ચિન્નમ્રો દશાવરઃ

પુષ્કર કર્મનો સ્વરૂપ છે અને યમને શનિનો રથચાલક માનવામાં આવે છે. જે માણસ પોતાના સદાચાર પર ગર્વ કરે છે અને થોડો નમ્ર હોય છે, તે દસમા સ્થાન પર આવે છે.

હરિપ્રીતિકરો નિત્યં પુષ્કરે ક્રીડતે યતઃ । અતસ્તુ પુષ્કલો નામ લોકે સ પરિકીર્તિતઃ

હંમેશા હરિને પ્રસન્ન કરનાર અને પુષ્કરમાં રમનાર હોવાથી, તેને દુનિયામાં 'પુષ્કલ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.

હરિ પ્રીતિકરાન્ધર્માન્વક્ષ્યે શૃણુ ખગાધિપ । પ્રાતઃ કાલે સમુત્થાય સ્મરેન્નારાયણં હરિમ્

હવે, ખગાધિપતિ, હું તને એવા ધર્મો વિશે કહું છું જે હરિને પ્રસન્ન કરે છે. સવારે વહેલા ઊઠીને નારાયણ, હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

તુલસીવન્દનં કુર્યાચ્છ્રીવિષ્ણું સંસ્મરેત્ખગ । વિણ્મૂત્રોત્સર્ગકાલે ચ હ્યપાનાત્મકકેશવમ્

તુલસીનું વંદન કરવું અને શ્રીવિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું, ખગરાજ. અને જ્યારે શૌચક્રિયા થાય ત્યારે પણ, આપાનવાયુના સ્વામી કેશવનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ત્રિવિક્રમં શૌચકાલે ગઙ્ગાપાનકરં હરિમ્ । દન્તધાવનકાલે તુ ચન્દ્રાન્તર્યામિણં હરિમ્

શૌચ સમયે ત્રિવિક્રમનું, ગંગાજળ પીવનાર હરિનું સ્મરણ કરવું. દાંત ઘસતી વખતે ચંદ્રમાં રહેલા અંતર્યામી હરિનું સ્મરણ કરવું.

મુખપ્રક્ષાલને કાલે માધવં સંસ્મરેત્ખગ । ગવાં કણ્ડૂયને ચૈવ સ્મરેદ્ગોવર્ધનં હરિમ્

મુખ ધોતા સમયે માધવનું સ્મરણ કરવું, ખગરાજ. ગાયને ખંજવાળતી વખતે ગોવર્ધનધારી હરિનું સ્મરણ કરવું.

સદા ગોદોહને કાલે સ્મરેદ્ગોપાલવલ્લભમ્ । અનન્તપુણ્યાર્જિતજન્મકર્મણાં સુપક્વકાલે ચ ખગેન્દ્રસત્તમ

ગાય દોહતી વખતે હંમેશા ગોપીઓના પ્રિયતમનું સ્મરણ કરવું. અને, ખગેન્દ્ર, અસંખ્ય પુણ્યથી પ્રાપ્ત થયેલા જન્મના ફળ પકતી વખતે પણ તેમનું સ્મરણ કરવું.

સ્પર્શે ગવાં ચૈવ સદા નૃણાં વૈ ભવત્યતો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । યસ્મિન્ ગૃહે નાસ્તિ સદોત્તમા ચ ગૌર્યઙ્ગણે શ્રીતુલસી ચ નાસ્તિ

ગાય અને માણસનો સ્પર્શ હંમેશા લાભદાયક છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. એ ઘર, જ્યાં આંગણે ઉત્તમ ગાય નથી અને શ્રી તુલસી પણ નથી,

યસ્મિન્ ગૃહે દેવમહોત્સવશ્ચ યસ્મિન્ ગૃહે શ્રવણં નાસ્તિ વિષ્ણોઃ । તત્સંસર્ગાદ્યાતિ દુઃખાદિકં ચ તસ્ય સ્પર્શો નૈવ કાર્યઃ કદાપિ

જે ઘરમાં દેવોના મહોત્સવ થતા નથી અને જ્યાં વિષ્ણુના ગુણગાન સાંભળાતા નથી, એવા ઘરની સંગતિ દુઃખ આપે છે; એ ઘરનાં વસ્તુઓનો સ્પર્શ ક્યારેય કરવો નહીં.

ગોસ્પર્શનવિહીનસ્ય ગોદોહનમજાનતઃ । ગોપોષણવિહીનસ્ય પ્રાહુર્જન્મ નિરર્થકમ્

જે માણસ ગાયને સ્પર્શતો નથી, દોહવું આવડતું નથી અને ગાયની સંભાળ લેતો નથી, તેના જીવનને નિષ્ફળ ગણવામાં આવે છે.

ગોગ્રાસમપ્રદાતુશ્ચ ગોપુષ્ટિં ચાપ્યકુર્વતઃ । ગતિર્નાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવ ગ્રામચાણ્ડાલવત્સ્મૃતઃ

જે ગાયને ઘાસ આપતો નથી અને તેની પરવાહ રાખતો નથી, તેને કોઈ મુક્તિ મળતી નથી; એ ગામમાં ચાંદાળ સમાન ગણાય છે.

વત્સ્યસ્ય સ્તનપાને ચ બાલકૃષ્ણં તુ સંસ્મરેત્ । દધિનિર્મન્થને ચૈવ મન્થાધારં સ્મરેદ્ધરિમ્

વાછડી દૂધ પીતી હોય ત્યારે બાળકૃષ્ણનું સ્મરણ કરવું. દહીં મથતી વખતે મથાણને આધાર આપનારા હરિનું સ્મરણ કરવું.

મૃત્તિકાસ્નાન કાલે તુ વરાહં સંસ્મરેદ્ધરિમ્ । પુણ્ડ્રાણાં ધારણે ચૈવ કેશવાદીંશ્ચ દ્વાદશ

માટીથી સ્નાન કરતી વખતે હરિને વરાહરૂપે સ્મરણ કરવું. અને પુણ્ડ્રો ધારણ કરતી વખતે કેશવ અને બીજા અગિયારનું સ્મરણ કરવું.

મુદ્રાણાં ધારણે ચૈવ શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ । પદ્મં નારાયણીં મુદ્રાં ક્રુદ્ધોલ્કાદીંશ્ચ સંસ્મરેત્

મુદ્રા ધારણ કરતી વખતે શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારનું સ્મરણ કરવું. કમળ, નારાયણી મુદ્રા અને ક્રુદ્ધોલ્કા જેવી ભયાનક મુદ્રાઓનું પણ સ્મરણ કરવું.

શ્રીરામસંસ્મૃતિં ચૈવ સંધ્યાકાલે ખગોત્તમ । અચ્યુતાનન્તગોવિન્દાઞ્છ્રાદ્ધકાલે ચ સંસ્મરેત્

સાંજના સમયે શ્રીરામનું સ્મરણ કરવું, ખગોત્તમ. શ્રાદ્ધકાળે અચ્યૂત, અનંત અને ગોવિંદનું સ્મરણ કરવું.

પ્રાણાદિકપઞ્ચહોમેચાનિરૂદ્ધાદીંશ્ચ સંસ્મરેત્ । અન્નાદ્યર્પણકાલે તુ વાસુદેવં ચ સંસ્મરેત્

પ્રાણાદિ પાંચ યજ્ઞ સમયે અનિરુદ્ધ અને અન્ય દેવોનું સ્મરણ કરવું. અને ભોજન અર્પણ કરતી વખતે વાસુદેવનું સ્મરણ કરવું.

અપોશનસ્ય કાલે તુ વાયોરન્તર્ગતં હરિમ્ । વસ્ત્રધારણકાલે તુ ઉપેન્દ્રં સંસ્મરેદ્ધરિમ્

પાણી પીવાના સમયે, વાયુમાં રહેલા હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને કપડા પહેરતી વખતે ઉપેન્દ્ર, એટલે કે હરિનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

યજ્ઞોપવીતસ્ય ચ ધારણે તુ નારાયણં વામનાખ્યં સ્મરેત્તુ । આર્તિક્યકાલે ચ તથૈવ વિષ્ણોઃ સમ્યક્સ્મરેત્પર્શુરામાખ્યવિષ્ણુમ્

યજ્ઞોપવીત ધારણ કરતી વખતે વામન નામે જાણીતા નારાયણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને મુશ્કેલીના સમયે પરશુરામ રૂપે વિષ્ણુનું યોગ્ય રીતે સ્મરણ કરવું જોઈએ.

અપોશનેવૈશ્વદેવસ્ય કાલે તદન્યહોમાદિષુ ભસ્મધારણે । સ્મરેત્તુ ભક્ત્યા પરમાદરેણ નારાયણં જામદગ્ન્યાખ્યરામમ્

વૈશ્વદેવ માટે પાણી પીતા, અન્ય હવન વગેરે સમયે અથવા ભસ્મ લગાવતા, ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી નારાયણ, એટલે કે જામદગ્ન્ય રામનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ત્રિવારતીર્થગ્રહણસ્ય કાલે કૃષ્ણં રામં વ્યાસદેવં ક્રમેણ । શઙ્ખોદકસ્યોદ્ધરણે ચૈવ કાલે મુકુન્દરૂપં સંસ્મરેત્સર્વદૈવ

ત્રણ વાર તીર્થ પાણી લેતી વખતે ક્રમશઃ કૃષ્ણ, રામ અને વ્યાસદેવનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને શંખમાંથી પાણી ઉઠાવતી વખતે હંમેશા મુકુંદ રૂપે ભગવાનનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ગ્રાસેગ્રાસે સ્મરણં ચૈવ કાર્યં ગોવિન્દસંજ્ઞસ્ય વિશુદ્ધમન્નમ્ । એકૈકભક્ષ્યગ્રહણસ્ય કાલે સમ્યક્સ્મરેદચ્યુતં વૈ ખગેન્દ્ર

શુદ્ધ અન્નનો દરેક ગ્રાસ લેતી વખતે ગોવિંદનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને દરેક અલગ ભોજન લેતી વખતે, ખગરાજ, યોગ્ય રીતે અચ્યુતનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

શાકાદીનાં ભક્ષણે ચૈવ કાલે ધન્વન્તરિં સ્મરેચ્ચૈવ નિત્યમ્ । તથા પરાન્નસ્ય ચ ભોગકાલે સ્મરેચ્ચ સમ્યક્પાણ્ડુરઙ્ગં ચ વિષ્ણુમ્

શાકભાજી વગેરે ખાવાની વખતે હંમેશા ધન્વંતરીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; અને બીજાના ઘરમાં બનાવેલા ભોજનનો સ્વાદ લેતી વખતે યોગ્ય રીતે પાંડુરંગ રૂપે વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.