ગરુડપુરાણમ્

ભાગીરથ્યાશ્ચ ચત્વારિ રૂપાણ્યાસન્ખગેશ્વર । મહાભિષગ્જનેન્દ્રસ્ય ભાર્યા તુ હ્યભિષેચની

હે પંખીઓના રાજા, ભગીરથીના ચાર સ્વરૂપ છે: અભિષેચની તરીકે તે મહાન વૈદ્યોના રાજાની પત્ની છે.

દ્વિતીયેનૈવ રૂપેણ ગઙ્ગા ભાર્યા ચ શન્તનોઃ । સુષેણા વૈ સુષેણસ્ય ભાર્યા સા વાનરી સ્મૃતા

બીજા સ્વરૂપે ગંગા શાંતનુની પત્ની છે; સુષેણા તરીકે તે સુષેણની પત્ની છે અને વાનર સ્ત્રી તરીકે ઓળખાય છે.

મણ્ડૂકભાર્યા ગઙ્ગા તુ સૈવ મણ્ડૂકિની સ્મૃતા । એવં ચત્વારિ રૂપાણિ ગઙ્ગાયા ઇતિ કીર્તિતમ્

મંડૂકની પત્ની તરીકે ગંગાને 'મંડૂકીની' કહે છે. આ રીતે ગંગાના ચાર સ્વરૂપ વર્ણવાયા છે.

આદિત્યાચ્ચૈવ ગઙ્ગાતઃ પર્જન્યઃ સમુદાહૃતઃ । પ્રવર્ષતિ સુવૈરાગ્યં હ્યતઃ પર્જન્યનામકમ્

સૂર્ય અને ગંગાથી 'પર્જન્ય' ઉત્પન્ન થયા, જેને એ માટે પર્જન્ય કહે છે કે તે શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્ય વરસાવે છે.

શરંવરાય પઞ્ચજન્યાચ્ચ પઞ્ચ હિત્વા જગ્ધ્વા ગર્વકં ષટ્ક્રમેણ । સ્વબાણસ્ય સ્વહૃદિ સંસ્થિતસ્ય ભજેત્સદા નૈવ ભક્તિં વિષં ચ

શરંવર માટે, પંચજન્યમાંથી પાંચ ત્યજી અને ગર્વને છ પગલાંમાં ભક્ષી, પોતાના હૃદયમાં સ્થિત તીરમાં હંમેશા ભક્તિ કરવી, ભક્તિ કે વિષમાં નહીં.

લિઙ્ગં પુષ્ટં નૈવ કાર્યં સદૈવ લિઙ્ગં પુષ્ટં કાર્યમેવં સદાપિ । યોનૌ સક્તિર્નૈવ કાર્યા સદાપિ યોનૌ મુક્તેઽસંગતો યાતિ મુક્તિમ્

મજબૂત લિંગ કદી બનાવવું નહીં, છતાં હંમેશા મજબૂત લિંગ બનાવવું જોઈએ. યોનિમાં આસક્તિ કદી રાખવી નહીં; પણ જે આસક્તિ છોડે છે, તે મુક્તિ પામે છે.

વૈરાગ્યમેવં પ્રકારોત્યેવ નિત્યમતઃ પર્જન્યસ્ત્વન્તકઃ પક્ષિવર્ય । એતાવતા શરભાખ્યો મહાત્મા સ ચાન્તરો સ તુ પર્જન્ય એવ

વૈરાગ્યનું સ્વરૂપ આવું છે, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ; તેથી પર્જન્યને અંતક પણ કહે છે. આ રીતે, 'શરભ' નામે મહાન આત્મા પણ પર્જન્ય જ છે.

શશ્વત્કેશા યસ્ય ગાત્રે ખગેન્દ્ર પ્રભાસ્યન્તે શરભાખ્યો પયોતઃ । યમસ્ય ભાર્યા શ્યામલા યા ખગેન્દ્ર યસ્માત્સદા કલિભાર્યાપિયા ચ

હે પંખીઓના રાજા, જેના શરીર પર હંમેશા વાળ શોભે છે, જેને શરભા કહે છે, તે યમરાજની પત્ની છે; તે શ્યામવર્ણની છે અને કળીના પ્રિય પદાર્થને હંમેશા પીતી હોવાથી કળિની પત્ની તરીકે ઓળખાય છે.

મત્વા સમ્યક્માનસં યા કરોતિ હ્યતશ્ચ સા શ્યામલાસંજ્ઞકાભૂત્ । મલં વક્ષ્યે હરિભક્તેર્વિરોધી સુલોહપાત્રે સન્નિધાનં ચ તસ્ય

જે પોતાના મનમાં યોગ્ય રીતે વિચારે છે અને તેમ જ વર્તે છે, તેથી તેને શ્યામલા નામ મળ્યું. હવે હું એ અશુદ્ધિ વિશે કહું છું જે હરિની ભક્તિને વિરુદ્ધ છે અને જે નીચા ધાતુના વાસણોમાં રહે છે.

તદ્વૈષ્ણવૈસ્ત્યાજ્યમેવં સદૈવ વસ્ત્રં દગ્ધં સન્ધિજં ચૈવ જન્યમ્

વૈષ્ણવોમાં હંમેશા બળેલા, ટાંકેલા કે અશુદ્ધ સ્ત્રોતમાંથી બનેલા કપડાંનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

નોચ્ચાશ્ચ તે હરિભક્તેર્વિહીનાસ્તેષાં સંગો નૈવ કાર્યઃ સદાપિ । પુરાણસંપર્કવિસર્જિનં ચ પુરાણતાલં ચ પુરાણવસ્ત્રમ્

જે લોકો હરિની ભક્તિથી વંચિત છે, તેમના સંગથી હંમેશા દૂર રહેવું; જે પુરાણના સંપર્કને છોડે છે, જૂના તોલ અને જૂના કપડાંનો પણ ત્યાગ કરવો.

સુજીર્ણકન્થાજિનમેખલં ચ યજ્ઞોપવીતં ચ કલિપ્રિયં ચ । પ્રિયં ગૃહં ચોર્ણવિતાનકં ચ સમિત્કુશૈઃ પૂરિતં કુત્સિતં ચ

ઘસાઈ ગયેલું કપડું, પશુઓની ચામડી, કમરપટ્ટા, યજ્ઞોપવીત અને કળીના પ્રિય વસ્તુઓ, મનગમતું ઘર, ચૂર્ણવાળું છાપરું અને કુશાથી ભરેલા સમિદ્ધ—all આ બધું નિંદનીય ગણાય છે.

સર્વં ચેત્કલિભાર્યાપ્રિયં ચ નૈવ પ્રિયં શાર્ઙ્ગપાણેઃ કદાચિત્ । કાંસ્યે સુપક્વં યાવનાલસ્ય ચાન્નં તુષઃ પિણ્યાકં તુમ્બબિલ્વે પલાણ્ડુઃ

કળીની પત્નીને જે કંઈ પ્રિય છે, તે કદી પણ શારંગધારી ભગવાનને પ્રિય નથી; કાંસ્યમાં સારી રીતે રાંધેલું ભોજન, જૌ, છોડ, તેલની ખલ, દુધી, ડુંગળી—

દીર્ઘં તક્રં સ્વાદુહીનં કટૂષ્ણમેતે સર્વે કલિભાર્યાપ્રિયાશ્ચ । સુદુર્મુખં નિન્દનં ચાર્યજાનાં સતોવમત્યાત્મજાનાં પ્રસહ્ય

લાંબા સમય સુધી રાખેલું છાશ, સ્વાદ વિનાનું, તીખું અને ગરમ—all આ બધું કળીની પત્નીને પ્રિય છે; ખૂબ જ દુર્ગંધયુક્ત, નિંદનીય અને સારા લોકો દ્વારા ત્યજાયેલું, પોતાના સંતાનો પણ તેને દુર કરે છે.

સુપીડનં સર્વદા ભર્તૃવર્ગે ગૃહસ્થિતવ્રીહિવસ્ત્રાદિચૌર્યાત્ । પ્રકીર્ણભૂતાન્મૂર્ધજાન્સંદધાનં કરૈર્યુતં દેવકલિપ્રિયં ચ

હંમેશા પતિઓમાં કલહ ઊપજાવવું, ઘરમાંથી ચોખા, કપડાં અને સામાનની ચોરી કરવી; વાળ છૂટા કરીને હાથથી ગૂંથવું—આ બધું દેવતાઓ અને કળીના પ્રિય ગણાય છે.

ઇત્યાદિ સર્વં કલિભાર્યાપ્રિયઞ્ચ સુનિર્મલં પ્રકરોત્યેવ સર્વમ્ । અતશ્ચ સા શ્યામલેતિ સ્વસંજ્ઞામવાપ સા દેવકી સંબભૂવ

આવી બધી કળીની પત્નીને પ્રિય વસ્તુઓ, આખરે સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ બની જાય છે; તેથી તેને શ્યામલા નામ મળ્યું અને તે દેવકી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

યુધિષ્ઠિરસ્યૈવ બભૂવ પત્નીસંભાવિતા તત્ર ચ દેવકી સા । ચન્દ્રસ્ય ભાર્યા રોહિણી વૈ તદેયમશ્વિન્યાદિભ્યોઽહ્યધિકા સર્વદૈવ

તે યુધિષ્ઠિરની માન્ય પત્ની બની અને ત્યાં દેવકી હાજર હતી; ચંદ્રની પત્ની રોહિણી છે અને તે હંમેશા અશ્વિની વગેરે કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

રોણીં ધૃત્વા રોહતિ યોગ્યસ્થાનં તસ્માચ્ચ સા રોહિણીતિ પ્રસિદ્ધા । આદિત્યભાર્યા નામ સંજ્ઞા ખગેન્દ્ર જ્ઞેયા સા નારાયણસ્ય સ્વરૂપા

જ્યારે તે ગર્ભ ધારણ કરે છે ત્યારે યોગ્ય સ્થાન પર જાય છે, તેથી તેને રોહિણી નામ મળ્યું; હે પંખીઓના રાજા, સૂર્યની પત્નીનું નામ સંજ્ઞા છે અને તે નારાયણનું સ્વરૂપ છે.

સંજાનાતીત્યેવ સંજ્ઞામવાપ સંજ્ઞેતિ લોકે સૂર્ય ભાર્યા ખગેન્દ્ર । બ્રહ્માણ્ડસ્ય હ્યભિમાની તુ દેવો વિરાડિતિ હ્યભિધામાપ તેન

કારણ કે તે ઓળખે છે, તેથી તેને સંજ્ઞા નામ મળ્યું; દુનિયામાં સૂર્યની પત્નીને સંજ્ઞા કહે છે, હે પંખીઓના રાજા; બ્રહ્માંડના અધિપતિ દેવને વિરાટ કહે છે.

ગઙ્ગાદિષટ્કં સમમેવ નિત્યં પરસ્પરં નોત્તમં નાધમં ચ । પ્રધાનાગ્નેઃ પાવિકાન્યૈવ ગઙ્ગા સદા શુભા નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ

ગંગા સહિતની છ નદીઓ હંમેશા એકસમાન છે; કોઈ મોટી કે નાની નથી; મુખ્ય અગ્નિની પત્ની પાવિકા છે અને ગંગા હંમેશા શુભ છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

આસાં જ્ઞાનત્પુણ્યમાપ્નોતિ નિત્યં સદા હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલમ્ । ગઙ્ગાદિભ્યો હ્યવરાહ્યગ્નિજાયા સ્વાહાસંજ્ઞાધિગુણા નૈવ હીના

આ બધાનું જ્ઞાન મેળવવાથી હંમેશા પુણ્ય મળે છે અને હરી કેશવથી પ્રસન્ન થાય છે; ગંગા વગેરેમાં અગ્નિની પત્ની સ્વાહા ગુણોમાં કદી પણ ઓછી નથી.

સ્વાહાકારો મન્ત્રરૂપાભિમાની સ્વાહેતિ સંજ્ઞામાપ સદૈવ વીન્દ્ર । અગ્નેર્ભાર્યાતો બુદ્ધિમાન્ સંબભૂવ બ્રહ્માભિમાની ચન્દ્રપુત્રો બુધશ્ચ

મંત્રરૂપ સ્વાહા હંમેશા સ્વાહા નામથી જાણીતી છે, હે ઇન્દ્ર; અગ્નિની પત્નીથી બુદ્ધિમાન જન્મ્યો, જે બ્રહ્માના અધિપતિ છે અને ચંદ્રપુત્ર બુધ છે.

બુદ્ધ્યાહરદ્વૈ રાષ્ટ્રજાતં ચ સર્વં ધૃતં ત્વતો બુધસંજ્ઞામવાપ । એવં ચાભૂદભિમન્યુર્મહાત્મા સુભદ્રાયા જઠરે હ્યર્જુનાચ્ચ

તે બુદ્ધિથી સમગ્ર રાજ્યમાં જન્મેલા બધું મેળવ્યું, તેથી તેનું નામ બુધ પડ્યું; એ રીતે મહાન આત્માવાળા અભિમન્યુનું જન્મ સુભદ્રાના ગર્ભમાંથી અર્જુનથી થયું.

કૃષ્ણસ્ય ચન્દ્રસ્ય યમસ્ય ચાંશૈઃ સ સંયુતસ્ત્વશ્વિનોર્વૈ હરસ્ય । સ્વાહાધમશ્ચન્દ્રપુત્રો બુધસ્તુ પાદારવિન્દે વિષ્ણુદેવસ્ય ભક્તઃ

તે કૃષ્ણ, ચંદ્ર, યમ, અશ્વિનીકુમાર અને શિવના અંશો સાથે યુક્ત હતો; ચંદ્રપુત્ર બુધ, સ્વાહાથી નાનો, ભગવાન વિષ્ણુના પદપદ્મમાં ભક્ત છે.

નામાત્મિકા ત્વશ્વિભાર્યા ઉષા નામ પ્રકીર્તિતા । બુધાધમા સા વિજ્ઞેયા સ્વાહા દશગુણાધમા

અશ્વિનીકુમારોની પત્ની ઉષા નામે પ્રસિદ્ધ છે, જે નામરૂપથી યુક્ત છે; તે બુધથી ઓછી છે અને સ્વાહા તો દસગણી ઓછી છે.

નકુલસ્ય ભાર્યા માગધસ્યૈવ પુત્રી શલ્યાત્મજા સહદેવસ્ય ભાર્યા । ઉભે હ્યેતે અશ્વિભાર્યા હ્યુષાપિ ઉપાસતે ષડ્ગુણં વિષ્ણુમાદ્યમ્ । અતોઽપ્યુષાસંજ્ઞકા સા ખગેન્દ્ર અનન્તરાઞ્છૃણુ વક્ષ્યે મહાત્મન્

નકુલની પત્ની માગધની દીકરી હતી અને શલ્યની દીકરી સહદેવની પત્ની બની. આ બન્ને સ્ત્રીઓ અશ્વિનીકુમારોની પત્નીઓ ગણાય છે. ઉષા પણ છ ગુણવાળા પ્રાચીન વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે. હવે, ખગરાજ, 'ઉષા' નામે ઓળખાતા બીજા લોકો વિશે પણ હું તને કહું છું, મહાત્મા, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

તતઃ શક્તિઃ પૃથિવ્યાત્મા શનૈશ્ચરતિ સર્વદા । અતઃ શનૈશ્ચરો નામ ઉષાયાશ્ચ દશાધમાઃ

પછી શક્તિ, જે પૃથ્વીનું સ્વરૂપ છે, હંમેશા ધીમે ધીમે ચાલે છે. તેથી તેને 'શનૈશ્ચર' કહેવામાં આવે છે અને તે ઉષાઓમાં દસમા અને સૌથી નીચા ગણાય છે.

કર્માત્મા પુષ્કરો જ્ઞેયઃ શનેરથ યમો મતઃ । નયાભિમાની પુરુષઃ કિઞ્ચિન્નમ્રો દશાવરઃ

પુષ્કર કર્મનો સ્વરૂપ છે અને યમને શનિનો રથચાલક માનવામાં આવે છે. જે માણસ પોતાના સદાચાર પર ગર્વ કરે છે અને થોડો નમ્ર હોય છે, તે દસમા સ્થાન પર આવે છે.

હરિપ્રીતિકરો નિત્યં પુષ્કરે ક્રીડતે યતઃ । અતસ્તુ પુષ્કલો નામ લોકે સ પરિકીર્તિતઃ

હંમેશા હરિને પ્રસન્ન કરનાર અને પુષ્કરમાં રમનાર હોવાથી, તેને દુનિયામાં 'પુષ્કલ' નામે ઓળખવામાં આવે છે.