ગરુડપુરાણમ્

મયા સાર્ધં સદ્ગુરું પ્રાપ્ય સમ્યગ્વૈરાગ્યપૂર્વં તત્ત્વમાત્રં વિદિત્વા । તેનૈવ મોક્ષં પ્રાપ્નુમો નાર્જવૈર્યત્તાર્યા વિષ્ણોઃ સંપ્રસાદાચ્ચ લક્ષ્મ્યાઃ ॥ ૩,૨૮.

મારા સાથે સાચા ગુરુને પામી, યોગ્ય વૈરાગ્યથી તત્વને જાણી, એ જ દ્વારા મુક્તિ મળે છે—કપટથી નહીં, પણ મહાન વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીજીની કૃપાથી.

ઇત્યાશયં મનસા સન્નિધાય તથા ચોક્તં ભક્તવર્યો મદીયઃ । અતો ભક્તઃ પ્રવહેત્યેવ સંજ્ઞામવાપ વીન્દ્ર પ્રકૃતં તં શૃણુ ત્વમ્ ॥ ૩,૨૮.

આવી ભાવના મનમાં રાખી, જેમ કહ્યું તેમ, મારો ભક્ત શ્રેષ્ઠ ભક્ત બની ગયો. તેથી તેને 'પ્રવહ' નામ મળ્યું; હવે, હે પંખીઓના રાજા, એની વાર્તા સાંભળ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૯ પ્રવહાનન્તરાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ । યો ધર્મો બ્રહ્મણઃ પુત્રો હ્યાદિસૃષ્ટૌ ત્વગુદ્ભવઃ

હવે હું પ્રવહ પછીના વંશજોની વાત કહું છું, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ રાજા, સાંભળ. બ્રહ્માજીના પુત્ર ધર્મ, જે સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં તેમના શરીરથી પ્રગટ થયા.

સજ્જનાન્સૌમ્યરૂપેણ ધારણાદ્ધર્મનામકઃ । સ એવ સૂર્યપુત્રોભૂદ્યમસંજ્ઞામવાપ સઃ । પાપિનાં શિક્ષકત્ત્વાત્સ યમ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

સજ્જનોને સૌમ્ય સ્વરૂપે ધારણ કરવાથી તેને 'ધર્મ' કહેવાયો. એ જ ધર્મ પછી સૂર્યપુત્ર બની 'યમ' નામે ઓળખાયો. પાપીઓને શીખ આપતો હોવાથી જ્ઞાની લોકો તેને 'યમ' કહે છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પ્રહ્લાદાનન્તરં ગઙ્ગા ભાર્યા વૈ વરુણસ્ય ચ । પ્રહ્લાદાદધમા જ્ઞેયા મહિમ્ના વરુણાધિકા

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પ્રહલાદ પછી ગંગા આવે છે, જે વરુણદેવની પત્ની પણ છે. જન્મથી પ્રહલાદ કરતાં નીચી હોવા છતાં, મહિમામાં વરુણ કરતાં વધુ છે.

સ્વરૂપાદધમા જ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા । જ્ઞાનસ્વરૂપદં વિષ્ણું યમો જાનાતિ સર્વદા

સ્વરૂપથી ગંગા નીચી માનવામાં આવે છે—આમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. યમ હંમેશા જ્ઞાનમય વિષ્ણુને ઓળખે છે.

અતો ગઙ્ગેતિ સા જ્ઞેયા સર્વદા લોકપાવની । ભક્ત્યા વિષ્ણુપદીત્યેવ કીર્તિતા નાત્ર સંશયઃ

આથી, ગંગા હંમેશા લોકપાવન તરીકે જાણીતી છે. ભક્તિથી તેને 'વિષ્ણુપદી' કહેવામાં આવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

યા પૂર્વકાલે યજ્ઞલિઙ્ગસ્ય વિષ્ણોઃ સાક્ષાદ્ધરેર્વિક્રમતઃ ખગેન્દ્ર । વામસ્ય પાદસ્ય નખાગ્રતશ્ચ નિર્ભિદ્ય ચોર્ધ્વાણ્ડકટાહખણ્ડમ્

પહેલાના સમયમાં, હે પંખીઓના રાજા, યજ્ઞરૂપ વિષ્ણુના ડાબા પગના નખના ટોચેથી ગંગા ફાટી નીકળી, અને વિશ્વના અંડાના ઉપરના આવરણને ભેદી, બહાર આવી.

તદુદરમતિવેગાત્સમ્પ્રવિશ્યાવહન્તીં જગદઘતતિહન્તુઃ પાદકિઞ્જલ્કશુદ્ધામ્ । નિખિલમલનિહન્ત્રીં દર્શનાત્સ્પર્શનાચ્ચ સકૃદવગહનાદ્વા ભક્તિદાં વિષ્ણુપાદે । શશિકરવરગૌરાં મીનનેત્રાં સુપૂજ્યાં સ્મરતિ હરિપદોત્થાં મોક્ષમેતિ ક્રમેણ

તે છિદ્રમાં ઝડપથી પ્રવેશી, ગંગા જગતને વહેંચી લઈ ગઈ; વિષ્ણુના પગની ધૂળથી પવિત્ર થઈ, તે સર્વ દુષિતતાઓને નાશ કરે છે. તેને જોવાથી, સ્પર્શથી કે એકવાર સ્નાનથી પણ, ભક્તિ મળે છે. જે ગંગાને ચંદ્ર જેવી કાંતિ, મીન જેવા નેત્ર અને પૂજ્ય સ્વરૂપ છે, અને જે હરિના પગમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે, તેને સ્મરણ કરવાથી ધીમે ધીમે મોક્ષ મળે છે.

ઇન્દ્રોપિ વાયુકરમર્દિતવાયુકૂટબિન્દું ચ પ્રાશ્ય શિરસિ હ્યસહિષ્ણુમાનઃ । ભાગીરથી હરિપદાઙ્કમિતિ સ્મ નિત્યં જાનન્મહાપરમભાગવતપ્રધાનઃ । ભક્ત્યા ચ ખિન્નહૃદયઃ પરમાદરેણ ધૃત્વા સ્વમૂર્ધ્નિ પરમો હ્યશિવઃ શિવોઽભૂત્

ઇન્દ્રે પણ, વાયુથી અથડાયેલી ગંગાજળની એક બિંદુ પોતાના માથા પર ધારણ કરી, તેને સહન કરી શક્યો નહીં. ભગીરથીને હંમેશા હરિના પગના નિશાનવાળી જાણીને, મહાન ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ, ભક્તિથી ભીની હૃદયથી અને પરમ શ્રદ્ધાથી તેને પોતાના માથા પર ધારણ કરી, અશુભ પણ શુભ બની ગયો.

ભાગીરથ્યાશ્ચ ચત્વારિ રૂપાણ્યાસન્ખગેશ્વર । મહાભિષગ્જનેન્દ્રસ્ય ભાર્યા તુ હ્યભિષેચની

હે પંખીઓના રાજા, ભગીરથીના ચાર સ્વરૂપ છે: અભિષેચની તરીકે તે મહાન વૈદ્યોના રાજાની પત્ની છે.

દ્વિતીયેનૈવ રૂપેણ ગઙ્ગા ભાર્યા ચ શન્તનોઃ । સુષેણા વૈ સુષેણસ્ય ભાર્યા સા વાનરી સ્મૃતા

બીજા સ્વરૂપે ગંગા શાંતનુની પત્ની છે; સુષેણા તરીકે તે સુષેણની પત્ની છે અને વાનર સ્ત્રી તરીકે ઓળખાય છે.

મણ્ડૂકભાર્યા ગઙ્ગા તુ સૈવ મણ્ડૂકિની સ્મૃતા । એવં ચત્વારિ રૂપાણિ ગઙ્ગાયા ઇતિ કીર્તિતમ્

મંડૂકની પત્ની તરીકે ગંગાને 'મંડૂકીની' કહે છે. આ રીતે ગંગાના ચાર સ્વરૂપ વર્ણવાયા છે.

આદિત્યાચ્ચૈવ ગઙ્ગાતઃ પર્જન્યઃ સમુદાહૃતઃ । પ્રવર્ષતિ સુવૈરાગ્યં હ્યતઃ પર્જન્યનામકમ્

સૂર્ય અને ગંગાથી 'પર્જન્ય' ઉત્પન્ન થયા, જેને એ માટે પર્જન્ય કહે છે કે તે શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્ય વરસાવે છે.

શરંવરાય પઞ્ચજન્યાચ્ચ પઞ્ચ હિત્વા જગ્ધ્વા ગર્વકં ષટ્ક્રમેણ । સ્વબાણસ્ય સ્વહૃદિ સંસ્થિતસ્ય ભજેત્સદા નૈવ ભક્તિં વિષં ચ

શરંવર માટે, પંચજન્યમાંથી પાંચ ત્યજી અને ગર્વને છ પગલાંમાં ભક્ષી, પોતાના હૃદયમાં સ્થિત તીરમાં હંમેશા ભક્તિ કરવી, ભક્તિ કે વિષમાં નહીં.

લિઙ્ગં પુષ્ટં નૈવ કાર્યં સદૈવ લિઙ્ગં પુષ્ટં કાર્યમેવં સદાપિ । યોનૌ સક્તિર્નૈવ કાર્યા સદાપિ યોનૌ મુક્તેઽસંગતો યાતિ મુક્તિમ્

મજબૂત લિંગ કદી બનાવવું નહીં, છતાં હંમેશા મજબૂત લિંગ બનાવવું જોઈએ. યોનિમાં આસક્તિ કદી રાખવી નહીં; પણ જે આસક્તિ છોડે છે, તે મુક્તિ પામે છે.

વૈરાગ્યમેવં પ્રકારોત્યેવ નિત્યમતઃ પર્જન્યસ્ત્વન્તકઃ પક્ષિવર્ય । એતાવતા શરભાખ્યો મહાત્મા સ ચાન્તરો સ તુ પર્જન્ય એવ

વૈરાગ્યનું સ્વરૂપ આવું છે, હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ; તેથી પર્જન્યને અંતક પણ કહે છે. આ રીતે, 'શરભ' નામે મહાન આત્મા પણ પર્જન્ય જ છે.

શશ્વત્કેશા યસ્ય ગાત્રે ખગેન્દ્ર પ્રભાસ્યન્તે શરભાખ્યો પયોતઃ । યમસ્ય ભાર્યા શ્યામલા યા ખગેન્દ્ર યસ્માત્સદા કલિભાર્યાપિયા ચ

હે પંખીઓના રાજા, જેના શરીર પર હંમેશા વાળ શોભે છે, જેને શરભા કહે છે, તે યમરાજની પત્ની છે; તે શ્યામવર્ણની છે અને કળીના પ્રિય પદાર્થને હંમેશા પીતી હોવાથી કળિની પત્ની તરીકે ઓળખાય છે.

મત્વા સમ્યક્માનસં યા કરોતિ હ્યતશ્ચ સા શ્યામલાસંજ્ઞકાભૂત્ । મલં વક્ષ્યે હરિભક્તેર્વિરોધી સુલોહપાત્રે સન્નિધાનં ચ તસ્ય

જે પોતાના મનમાં યોગ્ય રીતે વિચારે છે અને તેમ જ વર્તે છે, તેથી તેને શ્યામલા નામ મળ્યું. હવે હું એ અશુદ્ધિ વિશે કહું છું જે હરિની ભક્તિને વિરુદ્ધ છે અને જે નીચા ધાતુના વાસણોમાં રહે છે.

તદ્વૈષ્ણવૈસ્ત્યાજ્યમેવં સદૈવ વસ્ત્રં દગ્ધં સન્ધિજં ચૈવ જન્યમ્

વૈષ્ણવોમાં હંમેશા બળેલા, ટાંકેલા કે અશુદ્ધ સ્ત્રોતમાંથી બનેલા કપડાંનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

નોચ્ચાશ્ચ તે હરિભક્તેર્વિહીનાસ્તેષાં સંગો નૈવ કાર્યઃ સદાપિ । પુરાણસંપર્કવિસર્જિનં ચ પુરાણતાલં ચ પુરાણવસ્ત્રમ્

જે લોકો હરિની ભક્તિથી વંચિત છે, તેમના સંગથી હંમેશા દૂર રહેવું; જે પુરાણના સંપર્કને છોડે છે, જૂના તોલ અને જૂના કપડાંનો પણ ત્યાગ કરવો.

સુજીર્ણકન્થાજિનમેખલં ચ યજ્ઞોપવીતં ચ કલિપ્રિયં ચ । પ્રિયં ગૃહં ચોર્ણવિતાનકં ચ સમિત્કુશૈઃ પૂરિતં કુત્સિતં ચ

ઘસાઈ ગયેલું કપડું, પશુઓની ચામડી, કમરપટ્ટા, યજ્ઞોપવીત અને કળીના પ્રિય વસ્તુઓ, મનગમતું ઘર, ચૂર્ણવાળું છાપરું અને કુશાથી ભરેલા સમિદ્ધ—all આ બધું નિંદનીય ગણાય છે.

સર્વં ચેત્કલિભાર્યાપ્રિયં ચ નૈવ પ્રિયં શાર્ઙ્ગપાણેઃ કદાચિત્ । કાંસ્યે સુપક્વં યાવનાલસ્ય ચાન્નં તુષઃ પિણ્યાકં તુમ્બબિલ્વે પલાણ્ડુઃ

કળીની પત્નીને જે કંઈ પ્રિય છે, તે કદી પણ શારંગધારી ભગવાનને પ્રિય નથી; કાંસ્યમાં સારી રીતે રાંધેલું ભોજન, જૌ, છોડ, તેલની ખલ, દુધી, ડુંગળી—

દીર્ઘં તક્રં સ્વાદુહીનં કટૂષ્ણમેતે સર્વે કલિભાર્યાપ્રિયાશ્ચ । સુદુર્મુખં નિન્દનં ચાર્યજાનાં સતોવમત્યાત્મજાનાં પ્રસહ્ય

લાંબા સમય સુધી રાખેલું છાશ, સ્વાદ વિનાનું, તીખું અને ગરમ—all આ બધું કળીની પત્નીને પ્રિય છે; ખૂબ જ દુર્ગંધયુક્ત, નિંદનીય અને સારા લોકો દ્વારા ત્યજાયેલું, પોતાના સંતાનો પણ તેને દુર કરે છે.

સુપીડનં સર્વદા ભર્તૃવર્ગે ગૃહસ્થિતવ્રીહિવસ્ત્રાદિચૌર્યાત્ । પ્રકીર્ણભૂતાન્મૂર્ધજાન્સંદધાનં કરૈર્યુતં દેવકલિપ્રિયં ચ

હંમેશા પતિઓમાં કલહ ઊપજાવવું, ઘરમાંથી ચોખા, કપડાં અને સામાનની ચોરી કરવી; વાળ છૂટા કરીને હાથથી ગૂંથવું—આ બધું દેવતાઓ અને કળીના પ્રિય ગણાય છે.

ઇત્યાદિ સર્વં કલિભાર્યાપ્રિયઞ્ચ સુનિર્મલં પ્રકરોત્યેવ સર્વમ્ । અતશ્ચ સા શ્યામલેતિ સ્વસંજ્ઞામવાપ સા દેવકી સંબભૂવ

આવી બધી કળીની પત્નીને પ્રિય વસ્તુઓ, આખરે સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ બની જાય છે; તેથી તેને શ્યામલા નામ મળ્યું અને તે દેવકી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

યુધિષ્ઠિરસ્યૈવ બભૂવ પત્નીસંભાવિતા તત્ર ચ દેવકી સા । ચન્દ્રસ્ય ભાર્યા રોહિણી વૈ તદેયમશ્વિન્યાદિભ્યોઽહ્યધિકા સર્વદૈવ

તે યુધિષ્ઠિરની માન્ય પત્ની બની અને ત્યાં દેવકી હાજર હતી; ચંદ્રની પત્ની રોહિણી છે અને તે હંમેશા અશ્વિની વગેરે કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

રોણીં ધૃત્વા રોહતિ યોગ્યસ્થાનં તસ્માચ્ચ સા રોહિણીતિ પ્રસિદ્ધા । આદિત્યભાર્યા નામ સંજ્ઞા ખગેન્દ્ર જ્ઞેયા સા નારાયણસ્ય સ્વરૂપા

જ્યારે તે ગર્ભ ધારણ કરે છે ત્યારે યોગ્ય સ્થાન પર જાય છે, તેથી તેને રોહિણી નામ મળ્યું; હે પંખીઓના રાજા, સૂર્યની પત્નીનું નામ સંજ્ઞા છે અને તે નારાયણનું સ્વરૂપ છે.

સંજાનાતીત્યેવ સંજ્ઞામવાપ સંજ્ઞેતિ લોકે સૂર્ય ભાર્યા ખગેન્દ્ર । બ્રહ્માણ્ડસ્ય હ્યભિમાની તુ દેવો વિરાડિતિ હ્યભિધામાપ તેન

કારણ કે તે ઓળખે છે, તેથી તેને સંજ્ઞા નામ મળ્યું; દુનિયામાં સૂર્યની પત્નીને સંજ્ઞા કહે છે, હે પંખીઓના રાજા; બ્રહ્માંડના અધિપતિ દેવને વિરાટ કહે છે.