ગરુડપુરાણમ્

તયોઃ સ્વરૂપં પ્રવિદિત્વૈવ પૂર્વં પુનઃ પુનઃ સ્વીકરોત્યેવ મૂઢઃ । શિશ્નં મૌર્ખ્યાચ્ચૈવ કુત્રાપિ યોનૌ પ્રવેશયેત્સર્વદા હ્યાદરેણ ॥ ૩,૨૮.

આ બંનેનું સાચું સ્વરૂપ જાણી લીધા પછી પણ, મૂર્ખ માણસ વારંવાર એમાં જ ફસાઈ જાય છે; અજ્ઞાનતાથી, તે હંમેશા ઉત્સાહપૂર્વક પોતાની ઇન્દ્રિયને કોઈક યોનિમાં મૂકે છે.

ભયં ચ લજ્જા નૈવ ચાસ્તે વધૂનાં તથા નૃણાં વનિતાનાં યતીનામ્ । સ્વસારં તે હ્યવિદિત્વા દિનેપિ સુવામ યજ્ઞેન સ્વાભાવશ્ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૨૮.

સ્ત્રીઓમાં, પુરુષોમાં કે યતિઓમાં પણ સ્ત્રીઓ વિષે કોઈ ભય કે શરમ રહેતી નથી; પોતાની બહેનોને ઓળખ્યા વિના પણ, દિવસના સમયે પણ, યજ્ઞ સમજીને એમની સાથે ભોગ કરે છે—એમ તેમનું સ્વભાવ છે, હે પંખીના રાજા.

રસાસ્વભાવો ભક્ષણે સર્વદાપિ હ્યનર્પિતસ્યાન્નભક્ષ્યસ્ય વિષ્ણોઃ । તથોપહારસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ અભક્ષ્યાણાં ભક્ષણે તત્સ્વભાવઃ ॥ ૩,૨૮.

રસનું સ્વભાવ એ છે કે હંમેશા વિષ્ણુને અર્પણ ન કરેલું અન્ન કે ભોજન ખાય છે; offerings પણ એ જ રીતે ભોગવે છે; અને જે ખાવું નહીં જોઈએ એ પણ ખાઈ લે છે—એ જ તેનો સ્વભાવ છે.

અલેહ્યલેહસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ પાતું ત્વપેયસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ । દ્વયોઃ સ્વરૂપં ચ વિહાય મૂઢઃ પુનઃ પુનઃ સ્વીકરોત્યેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૮.

એ જ રીતે, જે ચાખવું નહીં જોઈએ એ ચાખવામાં અને જે પીવું નહીં જોઈએ એ પીવામાં પણ એનું સ્વભાવ છે; બંનેનું સાચું સ્વરૂપ છોડી, મૂર્ખ માણસ વારંવાર એમાં જ ફસાઈ જાય છે.

તસ્ય સ્નાનં વ્યર્થમાહુશ્ચ યસ્માત્તસ્માત્ત્યાજ્યં ન દ્વયોઃ કાર્યમેવ । અભિપ્રાયં હ્યેતમેવં ખગેન્દ્ર જાનીહિ ત્વં પ્રહસ્યૈવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૮.

આવા માણસ માટે સ્નાન વ્યર્થ ગણાય છે, એટલે બંને પ્રમાણે વર્તવું નહીં જોઈએ; હે પંખીના રાજા, મારા આ ભાવને હંમેશા સમજ અને હસીને ધ્યાનમાં રાખ.

ભાર્યાદ્વયં હ્યવિદિત્વા સ્વરૂપં સ્વીકૃત્ય ચૈકાં પ્રવિહાયૈવ ચૈકામ્ । સ્નાનાદિકં કુરુતે મૂઢબૂદ્ધિઃ વ્યર્થં ચાહુર્મોક્ષભોગૌ ચ નૈવ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

બે પત્નીઓનું સાચું સ્વરૂપ જાણ્યા વિના, એકને અપનાવીને બીજીને છોડી, મૂર્ખ માણસ સ્નાન વગેરે કરે છે, જે વ્યર્થ કહેવાય છે; તેને મુક્તિ કે ભોગ્ય કંઈ મળતું નથી. જો આ બધું ખોટું હોય તો, હે નાગોના રાજા, મને દંશ આપજે.

ગરુડ ઉવાચ । ભાર્યાદ્વયં કિં વદ ત્વં મમાપિ તયોઃ સ્વરૂપં કિં વદ ત્વં મુરારે । તયોર્મધ્યે ગ્રાહ્યભાર્યાં વદ ત્વમગ્રાહ્યભાર્યાં ચાપિ સમ્યગ્વદ ત્વમ્ ॥ ૩,૨૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: એ બે પત્ની કઈ છે, એ મને કહો; તેમનું સાચું સ્વરૂપ પણ કહો, હે મુરારિ. એ બંનેમાં કઈ અપનાવાની અને કઈ ન અપનાવાની, એ પણ સાચી રીતે કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બુદ્ધિઃ પત્ની સા દ્વિરૂપા ખગેન્દ્ર દુષ્ટા ચૈકા ત્વપરા સુષ્ઠુરૂપા । તયોર્મધ્યે દુષ્ટરૂપા કનિષ્ઠા જ્યેષ્ઠા તુ યા સુષ્ઠુબુદ્ધિસ્વરૂપા ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: બુદ્ધિ એ પત્ની છે, હે પંખીના રાજા, અને એ બે પ્રકારની છે—એક દુષ્ટ છે અને બીજી સારી સ્વભાવની છે. એમાં દુષ્ટ સ્વભાવવાળી કનિષ્ઠા છે અને સારી બુદ્ધિવાળી જ્યેષ્ઠા છે.

કનિષ્ઠયા નષ્ટતાં યાતિ જીવઃ સુતિષ્ઠન્ત્યા યાતિ યોગ્યાં પ્રતિષ્ઠામ્ । કનિષ્ઠાયાઃ શૃણુ વક્ષ્યે સ્વરૂપં શ્રુત્વા તસ્યાસ્ત્યાગબુદ્ધિં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

કનિષ્ઠા દ્વારા જીવનો નાશ થાય છે; અને સ્થિર બુદ્ધિ દ્વારા યોગ્ય સ્થાન મળે છે. હવે કનિષ્ઠાનું સ્વરૂપ સાંભળ, અને સાંભળીને તેને છોડવાની બુદ્ધિ રાખ.

જીવં યં વૈ પ્રેરયન્તી કનિષ્ઠા કામ્યં ધર્મં કુરુતે સર્વદાપિ । ક્વ બ્રાહ્મણાઃ ક્વ ચ વિષ્ણુર્મહાત્મા ક્વ વૈ કથા ક્વ ચ યજ્ઞાઃ ક્વ ગાવઃ ॥ ૩,૨૮.

કનિષ્ઠા હંમેશા જીવને ઇચ્છિત કર્મો કરાવે છે; ત્યારે બ્રાહ્મણો ક્યાં, મહાન વિષ્ણુ ક્યાં, શાસ્ત્રો ક્યાં, યજ્ઞો ક્યાં, ગાયો ક્યાં?

ક્વ ચાશ્વત્થઃ ક્વ ચ સ્નાનં ક્વ શૌચમેતત્સર્વં નામ નાશં કરોતિ । મૂઢં પતિં રેણુકાં પૂજયસ્વ માયાદેવ્યા દીપદાનં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

અશ્વત્થ ક્યાં, સ્નાન ક્યાં, શુદ્ધિ ક્યાં? આ બધું એ નાશ પામાડે છે. મૂર્ખ પતિની પૂજા કર, રેણુકાની પૂજા કર, માયાદેવીને દીવો અર્પણ કર.

સુભૈરવાદીન્ ભજ મૂઢ ત્વમન્ધ હારિદ્રચૂર્ણન્ધારયેઃ સર્વદાપિ । જ્યેષ્ઠાષ્ટમ્યાં જ્યેષ્ઠદેવીં ભજસ્વ ભક્ત્યા સૂત્રં ગલબન્ધં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

હે મૂર્ખ, સુભૈરવ અને બીજા દેવતાઓની પૂજા કર, હંમેશા હળદરનો લોટ પહેર; જ્યેષ્ઠ માસની અષ્ટમીના દિવસે જ્યેષ્ઠાદેવીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર અને ગળામાં સૂત્ર બાંધ.

મરિગન્ધાષ્ટમ્યાં મરિગન્ધં ભજસ્વ તથા સૂત્રં સ્વગલે ધારયસ્વ । દીપસ્તંભં સુદિને પૂજયસ્વ તત્સૂત્રમેવ સ્વગલે ધારયસ્વ ॥ ૩,૨૮.

માર્ગશીર્ષ મહિનાની અષ્ટમીના દિવસે મરિગંધાની પૂજા કર અને એ જ રીતે ગળામાં સૂત્ર પહેર; શુભ દિવસે દીપસ્તંભની પૂજા કર અને એ સૂત્ર પણ ગળામાં પહેર.

મહાલક્ષ્મીં ચાદ્યલક્ષ્મીં ચ સમ્યક્પૂજાં કુરુ ત્વં હિ ભક્ત્યાથ જીવ । લક્ષ્મીસૂત્રં સ્વાગલે ધારયસ્વ મહાલક્ષ્મીવાન્ ભવસીત્યુત્તરત્ર ॥ ૩,૨૮.

મહાલક્ષ્મી અને અલક્ષ્મીની યોગ્ય રીતે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર, હે જીવ; ગળામાં લક્ષ્મીનું સૂત્ર પહેર, પછી તું મહાલક્ષ્મીવાળો બનશે.

વિહાય મૌઞ્જીદિવસે ભાગ્યકામઃ સુગુગ્ગુલાન્ધારયસ્વાતિભક્ત્યા । સુવાસિનીઃ પૂજયસ્વાશુ ભક્ત્યા ગન્ધૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપદીપૈઃ પ્રતોષ્ય ॥ ૩,૨૮.

મૌંજિ વિધિના દિવસે, શુભકામનાથી, શ્રદ્ધાપૂર્વક સુગંધિત ગુગ્ગળ પહેર; તરત જ ભક્તિપૂર્વક સુવાસિની સ્ત્રીઓની પૂજા કર, સુગંધ, ફૂલ, ધૂપ અને દીવાઓથી તેમને પ્રસન્ન કર.

વરાર્તિક્યં કાંસ્યપાત્રે નિધાય કુર્વાર્તિક્યં દેવતાદેવતાનામ્ । પિચુમન્દપત્રાણિ વિતત્ય ભૂમૌ નમસ્વ ત્વં ક્ષમ્યતાં ચેતિ ચોક્ત્વા ॥ ૩,૨૮.

દેવતાઓ માટેનું દીપક કાંસ્યના વાસણમાં મૂકો, પિચુમંદના પાન જમીન પર વિછાવો, અને નમન કરીને કહો: 'માફ કરો.'

મહાદેવીં પૂજયસ્વાદ્ય ભક્ત્યા સદ્વૈષ્ણવાનાં મા દદસ્વાપ્યથાન્નમ્ । સદ્વૈષ્ણવાનાં યદિ વાન્નં દદાસિ ભાગ્યં ચ તે પશ્યતો નાશમેતિ ॥ ૩,૨૮.

હવે મહાદેવીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરો; સાચા વૈષ્ણવ સિવાય બીજાને ક્યારેય ભોજન આપશો નહીં. જો તમે સાચા વૈષ્ણવને ભોજન આપશો તો તમારું ભાગ્ય તમારી આંખો સામે ક્યારેય નાશ પામશે નહીં.

સ્વવામહસ્તે વેણુપાત્રે નિધાય દીપં ધૃત્વા સવ્યહસ્તે પતે ત્વમ્ । ઉત્તિષ્ઠ ભોઃ પઞ્ચગૃહેષુ ભિક્ષાં કુરુષ્વ સમ્યક્પ્રવિહાયૈવ લજ્જામ્ ॥ ૩,૨૮.

તમારા ડાબા હાથમાં વાંસની વાટકીમાં દીવો રાખો, જમણા હાથથી પકડીને કહો: 'ઉઠો, પતિ, પાંચ ઘરમાં ભિક્ષા માંગો, અને દરેક સંકોચ છોડો.'

આદૌ ગૃહે ષડ્રસાન્નં ચ કુત્વા જગદ્ગોપ્યં ભોજનં ત્વં કુરુષ્વ । તચ્છેષાન્નં ભોજયિત્વા પતે ત્વં તાસાં ચ રે શરણં ત્વં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

સૌપ્રથમ ઘરમાં છ રસવાળું ભોજન જગતની રક્ષક દેવીઓ માટે બનાવો; પછી તેમને ભોજન આપ્યા પછી જે બચ્યું છે, એ પતિ, તમે સ્વીકારો અને તેમનો આશરો લો.

તાસાં હસ્તં પુસ્તકે સ્તાપયિત્વા ત્રાહીત્યેવં તન્મુખૈર્વાચયસ્વ । ત્વં ખડ્ગદેવં પૂજયસ્વાદ્યભર્તસ્તત્સેવકાન્પૂજયસ્વાદ્ય સમ્યક્ ॥ ૩,૨૮.

તેમના હાથ પુસ્તક પર રાખી તેમને પોતે જ 'અમને બચાવો' એમ બોલાવો; પછી, પતિ, ખડગદેવની પૂજા કરો અને તેના સેવકોનું પણ યોગ્ય સન્માન કરો.

તૈઃ સાર્ધં ત્વં શ્વાનશબ્દં કુરુષ્વ હરિદ્રાચૂર્ણં સર્વદા ત્વં દધસ્વ । કુરુષ્વ ત્વં ભીમસેનસ્ય પૂજાં પઞ્ચામૃતૈઃ ષોડશભિશ્ચોપચારૈઃ ॥ ૩,૨૮.

તેમની સાથે મળીને કૂતરાની જેમ અવાજ કરો; હંમેશા હળદરનો છાંટો કરો; ભીમસેનની પાંચ પ્રકારના અમૃત અને સોળ ઉપચારોથી પૂજા કરો.

તત્કૌપીનં રૌપ્યજં કારયિત્વા સમર્પયિત્વા દીપમાલાં કુરુષ્વ । તદ્દાસવર્યાન્ ભોજયસ્વાદ્ય ભક્ત્યા ગર્જસ્વ ત્વં ભીમભીમેતિ સુષ્ઠુ ॥ ૩,૨૮.

ચાંદીનું કૌપીન બનાવડાવી અર્પણ કરો અને દીપમાળ ગોઠવો; પછી તેના શ્રેષ્ઠ સેવકોને ભક્તિપૂર્વક ભોજન કરાવો અને ઉંચે અવાજે કહો: 'હે ભીમ, હે ભયાનક!'

તદ્દાસવર્યાન્મોદયસ્વ સ્વવસ્ત્રૈર્મદ્યૈર્માંસદ્રવ્યજાલેન નિત્યમ્ । મહાદેવં પૂજયસ્વાદ્ય સમ્યગ્મહારુદ્રૈરતિરુદ્રૈશ્ચ સમ્યક્ ॥ ૩,૨૮.

તે શ્રેષ્ઠ સેવકોને તમારા પોતાના કપડાં, દારૂ અને ઘણાં માંસથી પ્રસન્ન કરો; હવે મહાદેવની મહારુદ્રો અને અનેક રુદ્રો સાથે યોગ્ય રીતે પૂજા કરો.

હરેત્યુક્ત્વા જઙ્ગમાન્પૂજયસ્વ શૈવાગમે નિપુણાઞ્છૂદ્રજાતાન્ । શાકંભરીં વિવશઃ સર્વશાકાન્સુપાચયિત્વા ચ ગૃહે ગૃહે ચ ॥ ૩,૨૮.

'હરિ' કહીને, શૈવાગમમાં નિપુણ એવા શૂદ્ર જાતિના ભટકતા શૈવોની પૂજા કરો; દરેક ઘરમાં બધાં શાક સારી રીતે રાંધીને આપો.

દદસ્વ ભક્ત્યા પરમાદરેણ સ્વલઙ્કૃત્ય પ્રાસ્તુવંસ્તદ્ગુણાંશ્ચ । કુલાદેવં પૂજયસ્વાદ્ય ભક્ત્યા ત્વં દૃગ્ભ્યાં વૈ તદ્દિને શંભુબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨૮.

ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી, પોતાને શણગારીને, તેમને દાન આપો અને તેમના ગુણોનું સ્તુતિ કરો; હવે કુળદેવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરો અને એ દિવસે તેમને પોતાની આંખે શિવ સમજીને જુઓ.

તદ્ભક્તવર્યાન્પૂજયસ્વાદ્ય સમ્યક્તત્પાદમૂલે વન્દનં ત્વં કુરુષ્વ । સુપઞ્ચમ્યાં મૃન્મયીં શેષમૂર્તિં પૂજાં કુરુષ્વ ક્ષીરલાજાદિકૈશ્ચ ॥ ૩,૨૮.

હવે એ દેવના ચરણોમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તોની પૂજા કરો અને વંદન કરો; શુભ પંચમીના દિવસે માટીની મૂર્તિની દૂધ, લાજ અને અન્ય પદાર્થોથી પૂજા કરો.

સુનાગપાશં હિ ગલે ચ બદ્ધ્વા તચ્છેષાન્નં ભોજયેર્ભોઃ પુનસ્ત્વમ્ । દિને ચતુર્થે ભોજયસ્વાદ્ય ભક્ત્યા નૈવેદ્યાન્નં ભોજયસ્વાદ્ય સુષ્ઠુ ॥ ૩,૨૮.

સુંદર નાગપાશ ગળામાં બાંધો, પછી બચેલું ભોજન ખવડાવો; ચોથા દિવસે ભક્તિપૂર્વક પ્રસાદનું ભોજન આપો અને એ યોગ્ય રીતે કરો.

ઇત્યાદિકં પ્રેરયિત્વા પતિં સા જીવેન નષ્ટં પ્રકરોત્યેવ નિત્યમ્ । તસ્યાઃ સંગાજ્જીવરૂપઃ પતિસ્ત્વાં સમ્યગ્દષ્ટામિહલોકે પરત્ર ॥ ૩,૨૮.

આ રીતે પતિને આ બધું કરાવવા માટે પ્રેરણા આપીને, એ સ્ત્રી હંમેશા ગુમાવેલું જીવન પાછું લાવે છે; તેની સંગતથી પતિને આ લોક અને પરલોકમાં સાચું જીવન મળે છે.

તસ્યાઃ સંગં સુવિદૂરં વિસૃજ્ય ચેષ્ટ્વા સમગ્રં કુરુ સર્વદા ત્વમ્ । સુબુદ્ધિરૂપા ત્વીરયન્તી જગાદ ભજસ્વ વિષ્ણું પરમાદરેણ ॥ ૩,૨૮.

તેની સંગતને દૂરથી છોડી, હંમેશા સર્વ રીતે યોગ્ય વર્તન કરો; જે સુબુદ્ધિરૂપા છે, એ કહે છે: 'વિષ્ણુની પરમ શ્રદ્ધાથી પૂજા કરો.'