ગરુડપુરાણમ્

બ્રવીમિ સત્યં પુરુષો વિષ્ણુરેવ સત્યં સત્યં ભુજમુદ્ધૃત્ય સત્યમ્ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્ર ॥ ૩,૨૮.

હું સાચું કહું છું: પરમપુરુષ માત્ર વિષ્ણુ જ છે—સાચું, સાચું, હું હાથ ઊંચો કરીને કહું છું. જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

જીવશ્ચ સત્યઃ પરમાત્મા ચ સત્યસ્તયોર્ભેદઃ સત્યે એતત્સદાપિ । જડશ્ચસત્યો જીવજડયોશ્ચ ભેદો ભેદઃ સત્યઃ કિં ચ જડૈશયોર્ભિદા ॥ ૩,૨૮.

જીવ પણ સાચો છે અને પરમાત્મા પણ સાચા છે; એમની વચ્ચેનો ભેદ પણ હંમેશા સાચો છે. જડ પણ સાચું છે અને જીવ-જડનો ભેદ પણ સાચો છે; તો જડ અને જડના સ્વામી વચ્ચેનો ભેદ કેમ ન હોય?

ભેદઃ સત્યઃ સર્વજીવેષુ નિત્યં સત્યા જડાનાં ચ ભેદા સદાપિ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ દશતુ માં હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

બધા જીવોમાં ભેદ હંમેશા સાચો છે અને જડ વસ્તુઓમાં પણ ભેદ હંમેશા સાચો છે. જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

એવં બ્રુવન્નુરગં કોપયુક્તં સમગ્રહીન્નાદશત્સોપ્યુરઙ્ગઃ । એતસ્ય સંધારણાદેવવીદ્રે સા વાયુપુત્રઃ પ્રવહેત્યાપ સંજ્ઞામ્ ॥ ૩,૨૮.

આમ કહીને તેણે ગુસ્સાવાળું સાપ પકડ્યું, પણ એ સાપે દંશ્યું નહીં. કારણ કે એ જ આ બધું ધારણ કરે છે, વાયુપુત્રને પ્રભાહ નામ મળ્યું છે.

દ્વયં સ્વરૂપં પ્રવિદિત્વૈવ પૂર્વં ત્વં સ્વીકુરુષ્વ દ્વયમેવ નિત્યમ્ । સ્નાનાદિકં ચ પ્રકરોતિ નિત્યં પાપી સ આત્મા નૈવ મોક્ષં પ્રયાતિ ॥ ૩,૨૮.

પ્રારંભથી જ બંને સ્વરૂપને સમજીને, તું હંમેશા બંનેને સ્વીકારજે. જો કોઈ રોજ સ્નાન વગેરે કરતો હોય, પણ પાપી હોય, તો એ આત્માને મુક્તિ મળતી નથી.

તસ્માદ્દ્વયં પ્રવિચાર્યૈવ નિત્યં સુખી ભવેન્નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

આથી, હંમેશા બંને સ્વરૂપનું વિવેચન કરીને મનુષ્ય સુખી થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

ગરુડ ઉવાચ । કિં તદ્દ્વયં દેવદેવેશ કિં વા તત્કારણં કીદૃશં મે વદસ્વ । દ્વયોસ્ત્યાગં કીદૃશં મે વદસ્વ ત્યાગાત્સુખં કીદૃશં મે વદસ્વ ॥ ૩,૨૮.

ગરુડ બોલ્યા: હે દેવદેવ, એ બંને સ્વરૂપ શું છે? એનું કારણ શું છે અને એવું સ્વરૂપ કેવું છે, મને કહો. બંને સ્વરૂપનો ત્યાગ કેવો છે અને એ ત્યાગથી કેવું સુખ મળે છે, એ પણ મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । દ્વયં ચાહુસ્ત્વિન્દ્રિયે દ્વે બલિષ્ઠે દેહે હ્યસ્મિઞ્શ્રોત્રનેત્રે સુસૃષ્ટે । અવાન્તરે શ્રોત્રનેત્રે ખગેન્દ્ર દ્વયં ચાહુસ્તત્સ્વરૂપં ચ વક્ષ્યે ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: આ શરીરમાં બે ઇન્દ્રિયો સૌથી શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે—કાન અને આંખ, બંને સુંદર રીતે રચાયેલા છે. હે પંખીઓના રાજા, કાન અને આંખની અંદર પણ બે પ્રકાર છે; હવે હું એનો સ્વરૂપ સમજાવું છું.

શ્રોત્રસ્વભાવો લોક વાર્તાશ્રુતૌ ચ હ્યતીવ મોદસ્ત્વાદરાસ્વાદનેન । હરેર્વાર્તાશ્રવણે દુઃખજાલં શ્રોત્રસ્વભાવો જડતા દમશ્ચ ॥ ૩,૨૮.

કાનનું સ્વભાવ એ છે કે દુનિયાની વાતો સાંભળવામાં તેને બહુ આનંદ આવે છે, પ્રેમથી એનો સ્વાદ લે છે; પણ હરિની વાતો સાંભળવામાં તેને દુઃખનો જાળ અનુભવાય છે—કાનનું સ્વભાવ મૂર્ખાઈ અને સંયમ છે.

નેત્રસ્વભાવો દર્શને સ્ત્રીનરાણાં હ્યત્યાદરાન્નાસ્તિ નિદ્રાદિકં ચ । હરેર્ભક્તાનાં દર્શને દુઃખરૂપો વિષ્ણોઃ પૂજાદર્શને દુઃખજાલમ્ ॥ ૩,૨૮.

આંખનું સ્વભાવ એ છે કે પુરુષો અને સ્ત્રીઓની દેખમાં તેને એટલો આનંદ આવે છે કે ઊંઘ પણ ભૂલી જાય છે; પણ હરિના ભક્તોને જોવામાં તેને દુઃખ થાય છે અને વિષ્ણુની પૂજા જોવામાં પણ દુઃખનો અનુભવ થાય છે.

તયોઃ સ્વરૂપં પ્રવિદિત્વૈવ પૂર્વં પુનઃ પુનઃ સ્વીકરોત્યેવ મૂઢઃ । શિશ્નં મૌર્ખ્યાચ્ચૈવ કુત્રાપિ યોનૌ પ્રવેશયેત્સર્વદા હ્યાદરેણ ॥ ૩,૨૮.

આ બંનેનું સાચું સ્વરૂપ જાણી લીધા પછી પણ, મૂર્ખ માણસ વારંવાર એમાં જ ફસાઈ જાય છે; અજ્ઞાનતાથી, તે હંમેશા ઉત્સાહપૂર્વક પોતાની ઇન્દ્રિયને કોઈક યોનિમાં મૂકે છે.

ભયં ચ લજ્જા નૈવ ચાસ્તે વધૂનાં તથા નૃણાં વનિતાનાં યતીનામ્ । સ્વસારં તે હ્યવિદિત્વા દિનેપિ સુવામ યજ્ઞેન સ્વાભાવશ્ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૨૮.

સ્ત્રીઓમાં, પુરુષોમાં કે યતિઓમાં પણ સ્ત્રીઓ વિષે કોઈ ભય કે શરમ રહેતી નથી; પોતાની બહેનોને ઓળખ્યા વિના પણ, દિવસના સમયે પણ, યજ્ઞ સમજીને એમની સાથે ભોગ કરે છે—એમ તેમનું સ્વભાવ છે, હે પંખીના રાજા.

રસાસ્વભાવો ભક્ષણે સર્વદાપિ હ્યનર્પિતસ્યાન્નભક્ષ્યસ્ય વિષ્ણોઃ । તથોપહારસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ અભક્ષ્યાણાં ભક્ષણે તત્સ્વભાવઃ ॥ ૩,૨૮.

રસનું સ્વભાવ એ છે કે હંમેશા વિષ્ણુને અર્પણ ન કરેલું અન્ન કે ભોજન ખાય છે; offerings પણ એ જ રીતે ભોગવે છે; અને જે ખાવું નહીં જોઈએ એ પણ ખાઈ લે છે—એ જ તેનો સ્વભાવ છે.

અલેહ્યલેહસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ પાતું ત્વપેયસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ । દ્વયોઃ સ્વરૂપં ચ વિહાય મૂઢઃ પુનઃ પુનઃ સ્વીકરોત્યેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૮.

એ જ રીતે, જે ચાખવું નહીં જોઈએ એ ચાખવામાં અને જે પીવું નહીં જોઈએ એ પીવામાં પણ એનું સ્વભાવ છે; બંનેનું સાચું સ્વરૂપ છોડી, મૂર્ખ માણસ વારંવાર એમાં જ ફસાઈ જાય છે.

તસ્ય સ્નાનં વ્યર્થમાહુશ્ચ યસ્માત્તસ્માત્ત્યાજ્યં ન દ્વયોઃ કાર્યમેવ । અભિપ્રાયં હ્યેતમેવં ખગેન્દ્ર જાનીહિ ત્વં પ્રહસ્યૈવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૮.

આવા માણસ માટે સ્નાન વ્યર્થ ગણાય છે, એટલે બંને પ્રમાણે વર્તવું નહીં જોઈએ; હે પંખીના રાજા, મારા આ ભાવને હંમેશા સમજ અને હસીને ધ્યાનમાં રાખ.

ભાર્યાદ્વયં હ્યવિદિત્વા સ્વરૂપં સ્વીકૃત્ય ચૈકાં પ્રવિહાયૈવ ચૈકામ્ । સ્નાનાદિકં કુરુતે મૂઢબૂદ્ધિઃ વ્યર્થં ચાહુર્મોક્ષભોગૌ ચ નૈવ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

બે પત્નીઓનું સાચું સ્વરૂપ જાણ્યા વિના, એકને અપનાવીને બીજીને છોડી, મૂર્ખ માણસ સ્નાન વગેરે કરે છે, જે વ્યર્થ કહેવાય છે; તેને મુક્તિ કે ભોગ્ય કંઈ મળતું નથી. જો આ બધું ખોટું હોય તો, હે નાગોના રાજા, મને દંશ આપજે.

ગરુડ ઉવાચ । ભાર્યાદ્વયં કિં વદ ત્વં મમાપિ તયોઃ સ્વરૂપં કિં વદ ત્વં મુરારે । તયોર્મધ્યે ગ્રાહ્યભાર્યાં વદ ત્વમગ્રાહ્યભાર્યાં ચાપિ સમ્યગ્વદ ત્વમ્ ॥ ૩,૨૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: એ બે પત્ની કઈ છે, એ મને કહો; તેમનું સાચું સ્વરૂપ પણ કહો, હે મુરારિ. એ બંનેમાં કઈ અપનાવાની અને કઈ ન અપનાવાની, એ પણ સાચી રીતે કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બુદ્ધિઃ પત્ની સા દ્વિરૂપા ખગેન્દ્ર દુષ્ટા ચૈકા ત્વપરા સુષ્ઠુરૂપા । તયોર્મધ્યે દુષ્ટરૂપા કનિષ્ઠા જ્યેષ્ઠા તુ યા સુષ્ઠુબુદ્ધિસ્વરૂપા ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: બુદ્ધિ એ પત્ની છે, હે પંખીના રાજા, અને એ બે પ્રકારની છે—એક દુષ્ટ છે અને બીજી સારી સ્વભાવની છે. એમાં દુષ્ટ સ્વભાવવાળી કનિષ્ઠા છે અને સારી બુદ્ધિવાળી જ્યેષ્ઠા છે.

કનિષ્ઠયા નષ્ટતાં યાતિ જીવઃ સુતિષ્ઠન્ત્યા યાતિ યોગ્યાં પ્રતિષ્ઠામ્ । કનિષ્ઠાયાઃ શૃણુ વક્ષ્યે સ્વરૂપં શ્રુત્વા તસ્યાસ્ત્યાગબુદ્ધિં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

કનિષ્ઠા દ્વારા જીવનો નાશ થાય છે; અને સ્થિર બુદ્ધિ દ્વારા યોગ્ય સ્થાન મળે છે. હવે કનિષ્ઠાનું સ્વરૂપ સાંભળ, અને સાંભળીને તેને છોડવાની બુદ્ધિ રાખ.

જીવં યં વૈ પ્રેરયન્તી કનિષ્ઠા કામ્યં ધર્મં કુરુતે સર્વદાપિ । ક્વ બ્રાહ્મણાઃ ક્વ ચ વિષ્ણુર્મહાત્મા ક્વ વૈ કથા ક્વ ચ યજ્ઞાઃ ક્વ ગાવઃ ॥ ૩,૨૮.

કનિષ્ઠા હંમેશા જીવને ઇચ્છિત કર્મો કરાવે છે; ત્યારે બ્રાહ્મણો ક્યાં, મહાન વિષ્ણુ ક્યાં, શાસ્ત્રો ક્યાં, યજ્ઞો ક્યાં, ગાયો ક્યાં?

ક્વ ચાશ્વત્થઃ ક્વ ચ સ્નાનં ક્વ શૌચમેતત્સર્વં નામ નાશં કરોતિ । મૂઢં પતિં રેણુકાં પૂજયસ્વ માયાદેવ્યા દીપદાનં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

અશ્વત્થ ક્યાં, સ્નાન ક્યાં, શુદ્ધિ ક્યાં? આ બધું એ નાશ પામાડે છે. મૂર્ખ પતિની પૂજા કર, રેણુકાની પૂજા કર, માયાદેવીને દીવો અર્પણ કર.

સુભૈરવાદીન્ ભજ મૂઢ ત્વમન્ધ હારિદ્રચૂર્ણન્ધારયેઃ સર્વદાપિ । જ્યેષ્ઠાષ્ટમ્યાં જ્યેષ્ઠદેવીં ભજસ્વ ભક્ત્યા સૂત્રં ગલબન્ધં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

હે મૂર્ખ, સુભૈરવ અને બીજા દેવતાઓની પૂજા કર, હંમેશા હળદરનો લોટ પહેર; જ્યેષ્ઠ માસની અષ્ટમીના દિવસે જ્યેષ્ઠાદેવીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર અને ગળામાં સૂત્ર બાંધ.

મરિગન્ધાષ્ટમ્યાં મરિગન્ધં ભજસ્વ તથા સૂત્રં સ્વગલે ધારયસ્વ । દીપસ્તંભં સુદિને પૂજયસ્વ તત્સૂત્રમેવ સ્વગલે ધારયસ્વ ॥ ૩,૨૮.

માર્ગશીર્ષ મહિનાની અષ્ટમીના દિવસે મરિગંધાની પૂજા કર અને એ જ રીતે ગળામાં સૂત્ર પહેર; શુભ દિવસે દીપસ્તંભની પૂજા કર અને એ સૂત્ર પણ ગળામાં પહેર.

મહાલક્ષ્મીં ચાદ્યલક્ષ્મીં ચ સમ્યક્પૂજાં કુરુ ત્વં હિ ભક્ત્યાથ જીવ । લક્ષ્મીસૂત્રં સ્વાગલે ધારયસ્વ મહાલક્ષ્મીવાન્ ભવસીત્યુત્તરત્ર ॥ ૩,૨૮.

મહાલક્ષ્મી અને અલક્ષ્મીની યોગ્ય રીતે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર, હે જીવ; ગળામાં લક્ષ્મીનું સૂત્ર પહેર, પછી તું મહાલક્ષ્મીવાળો બનશે.

વિહાય મૌઞ્જીદિવસે ભાગ્યકામઃ સુગુગ્ગુલાન્ધારયસ્વાતિભક્ત્યા । સુવાસિનીઃ પૂજયસ્વાશુ ભક્ત્યા ગન્ધૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપદીપૈઃ પ્રતોષ્ય ॥ ૩,૨૮.

મૌંજિ વિધિના દિવસે, શુભકામનાથી, શ્રદ્ધાપૂર્વક સુગંધિત ગુગ્ગળ પહેર; તરત જ ભક્તિપૂર્વક સુવાસિની સ્ત્રીઓની પૂજા કર, સુગંધ, ફૂલ, ધૂપ અને દીવાઓથી તેમને પ્રસન્ન કર.

વરાર્તિક્યં કાંસ્યપાત્રે નિધાય કુર્વાર્તિક્યં દેવતાદેવતાનામ્ । પિચુમન્દપત્રાણિ વિતત્ય ભૂમૌ નમસ્વ ત્વં ક્ષમ્યતાં ચેતિ ચોક્ત્વા ॥ ૩,૨૮.

દેવતાઓ માટેનું દીપક કાંસ્યના વાસણમાં મૂકો, પિચુમંદના પાન જમીન પર વિછાવો, અને નમન કરીને કહો: 'માફ કરો.'

મહાદેવીં પૂજયસ્વાદ્ય ભક્ત્યા સદ્વૈષ્ણવાનાં મા દદસ્વાપ્યથાન્નમ્ । સદ્વૈષ્ણવાનાં યદિ વાન્નં દદાસિ ભાગ્યં ચ તે પશ્યતો નાશમેતિ ॥ ૩,૨૮.

હવે મહાદેવીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરો; સાચા વૈષ્ણવ સિવાય બીજાને ક્યારેય ભોજન આપશો નહીં. જો તમે સાચા વૈષ્ણવને ભોજન આપશો તો તમારું ભાગ્ય તમારી આંખો સામે ક્યારેય નાશ પામશે નહીં.

સ્વવામહસ્તે વેણુપાત્રે નિધાય દીપં ધૃત્વા સવ્યહસ્તે પતે ત્વમ્ । ઉત્તિષ્ઠ ભોઃ પઞ્ચગૃહેષુ ભિક્ષાં કુરુષ્વ સમ્યક્પ્રવિહાયૈવ લજ્જામ્ ॥ ૩,૨૮.

તમારા ડાબા હાથમાં વાંસની વાટકીમાં દીવો રાખો, જમણા હાથથી પકડીને કહો: 'ઉઠો, પતિ, પાંચ ઘરમાં ભિક્ષા માંગો, અને દરેક સંકોચ છોડો.'

આદૌ ગૃહે ષડ્રસાન્નં ચ કુત્વા જગદ્ગોપ્યં ભોજનં ત્વં કુરુષ્વ । તચ્છેષાન્નં ભોજયિત્વા પતે ત્વં તાસાં ચ રે શરણં ત્વં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

સૌપ્રથમ ઘરમાં છ રસવાળું ભોજન જગતની રક્ષક દેવીઓ માટે બનાવો; પછી તેમને ભોજન આપ્યા પછી જે બચ્યું છે, એ પતિ, તમે સ્વીકારો અને તેમનો આશરો લો.