ગરુડપુરાણમ્

નાસિકાસુ સ એવોક્તો ભૌતિકસ્તુલ્ય એવ ચ । અતિવાહઃ સ એવોક્તઃ યતો ગમ્યો મુમુક્ષુભિઃ ॥ ૩,૨૮.

એ જ વાયુ નાસિકામાં વસે છે, એ પૃથ્વીજ છે અને અતિવાહ તરીકે ઓળખાય છે; કારણ કે મુક્તિ ઇચ્છનારાઓ એ માર્ગે જ જાય છે.

દક્ષાદિભ્યઃ પઞ્ચગુણાદધમઃ સંપ્રકીર્તિતઃ । ગરુડ ઉવાચ । પ્રવહશ્ચેતિ સંજ્ઞાં સ કિમર્થં પ્રાપ તદ્વદ ॥ ૩,૨૮.

દક્ષ વગેરે પાંચ ગુણોથી એ નીચો ગણાય છે. ગરુડે પૂછ્યું: પ્રભાહ નામ એને કેમ મળ્યું, એનું કારણ કહો.

અર્થઃ કશ્ચાસ્તિ તન્નામ્નઃ પ્રતીતસ્તં વદસ્વ મે । ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ ભગવાન્દેવકીસુતઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતઃ સંસ્તૂય ગરુડં હરિઃ ॥ ૩,૨૮.

આ નામનો કોઈ અર્થ છે કે કેમ, એ મને સમજાવો. ગરુડના આ પ્રશ્ને દેવકીપુત્ર ભગવાન હરિ, ખૂબ પ્રસન્ન થઈ, ગરુડની સ્તુતિ કરીને બોલ્યા.

કૃષ્ણ ઉવાચ । પ્રહર્ષેણ હરેસ્તુલ્યાન્સર્વદા વહતે યતઃ । અતઃ પ્રવહનામાસૌ કીર્તિતઃ પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણ બોલ્યા: હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જે હંમેશા હરિ જેટલા આનંદમાં હોય છે, એમને એ વહેંચે છે, તેથી એનું નામ પ્રભાહ પડ્યું છે.

સર્વોત્તમો વિષ્ણુરેવાસ્તિ નામ્ના બ્રહ્માદયસ્તદધીનાઃ સદાપિ । મયોક્તમેતત્તુ સત્યં ન મિથ્યા ગૃહ્ણામિ હસ્તેનોરગં કોપયુક્તમ્ ॥ ૩,૨૮.

વિષ્ણુ જ સર્વોચ્ચ છે; બ્રહ્મા વગેરે નામે છે પણ હંમેશા એના અધિકાર હેઠળ છે. હું જે કહું છું એ સાચું છે, ખોટું નથી; જો ખોટું હોય તો હું ગુસ્સાવાળું સાપ હાથમાં પકડું છું.

સર્વં નુ સત્યં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુહ્યહીન્દ્રઃ । એવં બ્રુવન્નુરગં કોપયુક્તં સમગ્રહીન્નાદશત્સોપ્યુરઙ્ગઃ ॥ ૩,૨૮.

જો આ બધું સાચું હોય, પણ જો ખોટું નીકળે તો એ સાપરાજ મને દંશે. આમ કહીને તેણે ગુસ્સાવાળું સાપ પકડ્યું, પણ એ સાપે દંશ્યું નહીં.

એતસ્ય સંધારણાદેવ વીન્દ્ર સ વાયુપુત્રઃ પ્રવહેત્યાપ સંજ્ઞામ્ । યો વા લોકે વિષ્ણુમૂર્તિં વિહાય દૈત્યસ્વરૂપા રેણુકાદ્યાઃ કુદેવાઃ ॥ ૩,૨૮.

હે પંખીઓના રાજા, કારણ કે એ જ આ બધું ધારણ કરે છે, વાયુપુત્રને પ્રભાહ નામ મળ્યું છે. જે લોકો વિશ્વમાં વિષ્ણુના સ્વરૂપને છોડીને રેણુકા જેવા દૈત્યસ્વરૂપ કુદેવતાઓની પૂજા કરે છે—

તેષાં તથા મત્પિતૄણાં ચ પૂજા વ્યર્થા સત્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

—અને એમના માતાપિતાની પણ એવી જ રીતે પૂજા કરે છે, એમની પૂજા વ્યર્થ છે. આ સાચું છે, હું સાચું જ કહું છું; જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

પિત્ર્યં નયામિ પ્રવિહાયૈવ યે તુ પિત્રુદ્દેશાત્કેવલં યઃ કરોતિ । સ પાપાત્મા નરકાન્વૈ પ્રયાતીત્યેતદ્વાક્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ ॥ ૩,૨૮.

જે પોતાના પિતૃકર્મો છોડીને માત્ર પિતૃઓ માટે જ કરે છે, એ પાપી આત્મા ચોક્કસ નરકમાં જાય છે; આ વાક્ય સાચું છે, હું કહું છું.

ન શ્રીઃ સ્વતન્ત્રા નાપિ વિધિઃ સ્વતન્ત્રો ન વાયુદેવો નાપિ શિવઃ સ્વતન્ત્રઃ । તદન્યે નો ગૌરિપુલોમજાદ્યાઃ કિં વક્તવ્યં નાત્ર લોકે સ્વતન્ત્રઃ ॥ ૩,૨૮.

લક્ષ્મી સ્વતંત્ર નથી, વિધિ (બ્રહ્મા) પણ સ્વતંત્ર નથી, વાયુદેવ કે શિવ પણ સ્વતંત્ર નથી. તો ગૌરી કે પુલોમજાદિ અન્ય દેવતાઓની તો વાત જ શું? આ લોકમાં કોઈ સ્વતંત્ર નથી.

બ્રવીમિ સત્યં પુરુષો વિષ્ણુરેવ સત્યં સત્યં ભુજમુદ્ધૃત્ય સત્યમ્ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્ર ॥ ૩,૨૮.

હું સાચું કહું છું: પરમપુરુષ માત્ર વિષ્ણુ જ છે—સાચું, સાચું, હું હાથ ઊંચો કરીને કહું છું. જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

જીવશ્ચ સત્યઃ પરમાત્મા ચ સત્યસ્તયોર્ભેદઃ સત્યે એતત્સદાપિ । જડશ્ચસત્યો જીવજડયોશ્ચ ભેદો ભેદઃ સત્યઃ કિં ચ જડૈશયોર્ભિદા ॥ ૩,૨૮.

જીવ પણ સાચો છે અને પરમાત્મા પણ સાચા છે; એમની વચ્ચેનો ભેદ પણ હંમેશા સાચો છે. જડ પણ સાચું છે અને જીવ-જડનો ભેદ પણ સાચો છે; તો જડ અને જડના સ્વામી વચ્ચેનો ભેદ કેમ ન હોય?

ભેદઃ સત્યઃ સર્વજીવેષુ નિત્યં સત્યા જડાનાં ચ ભેદા સદાપિ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ દશતુ માં હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

બધા જીવોમાં ભેદ હંમેશા સાચો છે અને જડ વસ્તુઓમાં પણ ભેદ હંમેશા સાચો છે. જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

એવં બ્રુવન્નુરગં કોપયુક્તં સમગ્રહીન્નાદશત્સોપ્યુરઙ્ગઃ । એતસ્ય સંધારણાદેવવીદ્રે સા વાયુપુત્રઃ પ્રવહેત્યાપ સંજ્ઞામ્ ॥ ૩,૨૮.

આમ કહીને તેણે ગુસ્સાવાળું સાપ પકડ્યું, પણ એ સાપે દંશ્યું નહીં. કારણ કે એ જ આ બધું ધારણ કરે છે, વાયુપુત્રને પ્રભાહ નામ મળ્યું છે.

દ્વયં સ્વરૂપં પ્રવિદિત્વૈવ પૂર્વં ત્વં સ્વીકુરુષ્વ દ્વયમેવ નિત્યમ્ । સ્નાનાદિકં ચ પ્રકરોતિ નિત્યં પાપી સ આત્મા નૈવ મોક્ષં પ્રયાતિ ॥ ૩,૨૮.

પ્રારંભથી જ બંને સ્વરૂપને સમજીને, તું હંમેશા બંનેને સ્વીકારજે. જો કોઈ રોજ સ્નાન વગેરે કરતો હોય, પણ પાપી હોય, તો એ આત્માને મુક્તિ મળતી નથી.

તસ્માદ્દ્વયં પ્રવિચાર્યૈવ નિત્યં સુખી ભવેન્નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

આથી, હંમેશા બંને સ્વરૂપનું વિવેચન કરીને મનુષ્ય સુખી થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

ગરુડ ઉવાચ । કિં તદ્દ્વયં દેવદેવેશ કિં વા તત્કારણં કીદૃશં મે વદસ્વ । દ્વયોસ્ત્યાગં કીદૃશં મે વદસ્વ ત્યાગાત્સુખં કીદૃશં મે વદસ્વ ॥ ૩,૨૮.

ગરુડ બોલ્યા: હે દેવદેવ, એ બંને સ્વરૂપ શું છે? એનું કારણ શું છે અને એવું સ્વરૂપ કેવું છે, મને કહો. બંને સ્વરૂપનો ત્યાગ કેવો છે અને એ ત્યાગથી કેવું સુખ મળે છે, એ પણ મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । દ્વયં ચાહુસ્ત્વિન્દ્રિયે દ્વે બલિષ્ઠે દેહે હ્યસ્મિઞ્શ્રોત્રનેત્રે સુસૃષ્ટે । અવાન્તરે શ્રોત્રનેત્રે ખગેન્દ્ર દ્વયં ચાહુસ્તત્સ્વરૂપં ચ વક્ષ્યે ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: આ શરીરમાં બે ઇન્દ્રિયો સૌથી શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે—કાન અને આંખ, બંને સુંદર રીતે રચાયેલા છે. હે પંખીઓના રાજા, કાન અને આંખની અંદર પણ બે પ્રકાર છે; હવે હું એનો સ્વરૂપ સમજાવું છું.

શ્રોત્રસ્વભાવો લોક વાર્તાશ્રુતૌ ચ હ્યતીવ મોદસ્ત્વાદરાસ્વાદનેન । હરેર્વાર્તાશ્રવણે દુઃખજાલં શ્રોત્રસ્વભાવો જડતા દમશ્ચ ॥ ૩,૨૮.

કાનનું સ્વભાવ એ છે કે દુનિયાની વાતો સાંભળવામાં તેને બહુ આનંદ આવે છે, પ્રેમથી એનો સ્વાદ લે છે; પણ હરિની વાતો સાંભળવામાં તેને દુઃખનો જાળ અનુભવાય છે—કાનનું સ્વભાવ મૂર્ખાઈ અને સંયમ છે.

નેત્રસ્વભાવો દર્શને સ્ત્રીનરાણાં હ્યત્યાદરાન્નાસ્તિ નિદ્રાદિકં ચ । હરેર્ભક્તાનાં દર્શને દુઃખરૂપો વિષ્ણોઃ પૂજાદર્શને દુઃખજાલમ્ ॥ ૩,૨૮.

આંખનું સ્વભાવ એ છે કે પુરુષો અને સ્ત્રીઓની દેખમાં તેને એટલો આનંદ આવે છે કે ઊંઘ પણ ભૂલી જાય છે; પણ હરિના ભક્તોને જોવામાં તેને દુઃખ થાય છે અને વિષ્ણુની પૂજા જોવામાં પણ દુઃખનો અનુભવ થાય છે.

તયોઃ સ્વરૂપં પ્રવિદિત્વૈવ પૂર્વં પુનઃ પુનઃ સ્વીકરોત્યેવ મૂઢઃ । શિશ્નં મૌર્ખ્યાચ્ચૈવ કુત્રાપિ યોનૌ પ્રવેશયેત્સર્વદા હ્યાદરેણ ॥ ૩,૨૮.

આ બંનેનું સાચું સ્વરૂપ જાણી લીધા પછી પણ, મૂર્ખ માણસ વારંવાર એમાં જ ફસાઈ જાય છે; અજ્ઞાનતાથી, તે હંમેશા ઉત્સાહપૂર્વક પોતાની ઇન્દ્રિયને કોઈક યોનિમાં મૂકે છે.

ભયં ચ લજ્જા નૈવ ચાસ્તે વધૂનાં તથા નૃણાં વનિતાનાં યતીનામ્ । સ્વસારં તે હ્યવિદિત્વા દિનેપિ સુવામ યજ્ઞેન સ્વાભાવશ્ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૨૮.

સ્ત્રીઓમાં, પુરુષોમાં કે યતિઓમાં પણ સ્ત્રીઓ વિષે કોઈ ભય કે શરમ રહેતી નથી; પોતાની બહેનોને ઓળખ્યા વિના પણ, દિવસના સમયે પણ, યજ્ઞ સમજીને એમની સાથે ભોગ કરે છે—એમ તેમનું સ્વભાવ છે, હે પંખીના રાજા.

રસાસ્વભાવો ભક્ષણે સર્વદાપિ હ્યનર્પિતસ્યાન્નભક્ષ્યસ્ય વિષ્ણોઃ । તથોપહારસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ અભક્ષ્યાણાં ભક્ષણે તત્સ્વભાવઃ ॥ ૩,૨૮.

રસનું સ્વભાવ એ છે કે હંમેશા વિષ્ણુને અર્પણ ન કરેલું અન્ન કે ભોજન ખાય છે; offerings પણ એ જ રીતે ભોગવે છે; અને જે ખાવું નહીં જોઈએ એ પણ ખાઈ લે છે—એ જ તેનો સ્વભાવ છે.

અલેહ્યલેહસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ પાતું ત્વપેયસ્ય ચ તત્સ્વભાવઃ । દ્વયોઃ સ્વરૂપં ચ વિહાય મૂઢઃ પુનઃ પુનઃ સ્વીકરોત્યેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૮.

એ જ રીતે, જે ચાખવું નહીં જોઈએ એ ચાખવામાં અને જે પીવું નહીં જોઈએ એ પીવામાં પણ એનું સ્વભાવ છે; બંનેનું સાચું સ્વરૂપ છોડી, મૂર્ખ માણસ વારંવાર એમાં જ ફસાઈ જાય છે.

તસ્ય સ્નાનં વ્યર્થમાહુશ્ચ યસ્માત્તસ્માત્ત્યાજ્યં ન દ્વયોઃ કાર્યમેવ । અભિપ્રાયં હ્યેતમેવં ખગેન્દ્ર જાનીહિ ત્વં પ્રહસ્યૈવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૮.

આવા માણસ માટે સ્નાન વ્યર્થ ગણાય છે, એટલે બંને પ્રમાણે વર્તવું નહીં જોઈએ; હે પંખીના રાજા, મારા આ ભાવને હંમેશા સમજ અને હસીને ધ્યાનમાં રાખ.

ભાર્યાદ્વયં હ્યવિદિત્વા સ્વરૂપં સ્વીકૃત્ય ચૈકાં પ્રવિહાયૈવ ચૈકામ્ । સ્નાનાદિકં કુરુતે મૂઢબૂદ્ધિઃ વ્યર્થં ચાહુર્મોક્ષભોગૌ ચ નૈવ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

બે પત્નીઓનું સાચું સ્વરૂપ જાણ્યા વિના, એકને અપનાવીને બીજીને છોડી, મૂર્ખ માણસ સ્નાન વગેરે કરે છે, જે વ્યર્થ કહેવાય છે; તેને મુક્તિ કે ભોગ્ય કંઈ મળતું નથી. જો આ બધું ખોટું હોય તો, હે નાગોના રાજા, મને દંશ આપજે.

ગરુડ ઉવાચ । ભાર્યાદ્વયં કિં વદ ત્વં મમાપિ તયોઃ સ્વરૂપં કિં વદ ત્વં મુરારે । તયોર્મધ્યે ગ્રાહ્યભાર્યાં વદ ત્વમગ્રાહ્યભાર્યાં ચાપિ સમ્યગ્વદ ત્વમ્ ॥ ૩,૨૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: એ બે પત્ની કઈ છે, એ મને કહો; તેમનું સાચું સ્વરૂપ પણ કહો, હે મુરારિ. એ બંનેમાં કઈ અપનાવાની અને કઈ ન અપનાવાની, એ પણ સાચી રીતે કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બુદ્ધિઃ પત્ની સા દ્વિરૂપા ખગેન્દ્ર દુષ્ટા ચૈકા ત્વપરા સુષ્ઠુરૂપા । તયોર્મધ્યે દુષ્ટરૂપા કનિષ્ઠા જ્યેષ્ઠા તુ યા સુષ્ઠુબુદ્ધિસ્વરૂપા ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: બુદ્ધિ એ પત્ની છે, હે પંખીના રાજા, અને એ બે પ્રકારની છે—એક દુષ્ટ છે અને બીજી સારી સ્વભાવની છે. એમાં દુષ્ટ સ્વભાવવાળી કનિષ્ઠા છે અને સારી બુદ્ધિવાળી જ્યેષ્ઠા છે.

કનિષ્ઠયા નષ્ટતાં યાતિ જીવઃ સુતિષ્ઠન્ત્યા યાતિ યોગ્યાં પ્રતિષ્ઠામ્ । કનિષ્ઠાયાઃ શૃણુ વક્ષ્યે સ્વરૂપં શ્રુત્વા તસ્યાસ્ત્યાગબુદ્ધિં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૮.

કનિષ્ઠા દ્વારા જીવનો નાશ થાય છે; અને સ્થિર બુદ્ધિ દ્વારા યોગ્ય સ્થાન મળે છે. હવે કનિષ્ઠાનું સ્વરૂપ સાંભળ, અને સાંભળીને તેને છોડવાની બુદ્ધિ રાખ.