ગરુડપુરાણમ્

કામપુત્રોનિરુદ્ધોઽપિ હરેરન્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । સ એવાભૂદ્ધરેઃ સેવાં કર્તું રામાનુજો ભુવિ ॥ ૩,૨૮.

કામપુત્ર અનિરુદ્ધને પણ હરિના બીજા રૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; તે પૃથ્વી પર રામનો નાના ભાઈ બની, હરિની સેવા માટે આવ્યો.

શત્રુઘ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ શત્રૂન્સૂદયતે યતઃ । અનિરુદ્ધઃ કૃષ્ણપુત્રો પ્રદ્યુમ્નાદ્યોઽજનિષ્ટ હ ॥ ૩,૨૮.

શત્રુઘ્ન નામથી પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે એ શત્રુઓનો નાશ કરે છે. અનિરુદ્ધ, જે કૃષ્ણના પુત્ર છે, તેઓ પ્રદ્યુમ્નમાંથી જન્મ્યા હતા.

સંકર્ષણાદિરૂપૈસ્તુ ત્રિભિરાવિષ્ટ એવ સઃ । એવં દ્વિરૂપો વિજ્ઞેયો હ્યનિરુદ્ધો મહામતિઃ ॥ ૩,૨૮.

સંકર્ષણથી શરૂ થતા ત્રણ રૂપોમાં એ વ્યાપક છે; એ રીતે મહાન બુદ્ધિશાળી અનિરુદ્ધને બે રૂપ ધરાવતો સમજવો જોઈએ.

કામભાર્યા રતિર્યા તુ દ્વિરૂપા સંપ્રકીર્તિતા । રુગ્મપુત્રી રુગ્મવતી કામભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૨૮.

કામદેવની પત્ની રતિને બે રૂપ ધરાવતી કહેવાય છે; રુક્માની પુત્રી રુક્મવતીને પણ કામદેવની પત્ની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અતિપ્રકાશયુક્તત્વાત્તસ્માદ્રુગ્મવતી સ્મૃતા । દુર્યોધનસ્ય યા પુત્રી લક્ષણા સા રતિઃ સ્મૃતા ॥ ૩,૨૮.

તેમાં વિશેષ તેજ હોવાથી તેને રુક્મવતી કહેવામાં આવે છે; દુર્યોધનની પુત્રી લક્ષણા પણ રતિ તરીકે ઓળખાય છે.

કાષ્ઠા સાંબસ્ય ભાર્યા સા લક્ષણં સંયુનક્ત્યતઃ । લક્ષણાભિધયા ભૂમૌ દુષ્ટ વીર્યોદ્ભવા હ્યપિ ॥ ૩,૨૮.

લક્ષણા, જે સાંબની પત્ની છે, તે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવાથી એ નામે ઓળખાય છે; ભલે દુષ્ટ વીર્યથી જન્મી હોય, તોયે પૃથ્વી પર લક્ષણા નામે પ્રસિદ્ધ છે.

એવં દ્વિરૂપા વિજ્ઞેયા કામભાર્યા રતિઃ સ્મૃતા । સ્વાયંભુવો બ્રહ્મપુત્રો મનુસ્ત્વાદ્યો ગુરૌ સમઃ । રાજધર્મેણ વિષ્ણોશ્ચ જાતઃ પ્રીણયિતું હરેઃ ॥ ૩,૨૮.

આ રીતે કામદેવની પત્ની રતિને બે રૂપ ધરાવતી માનવી જોઈએ. સ્વાયંભુવ, જે બ્રહ્માના પુત્ર અને પ્રથમ મનુ છે, તેઓ ગુરુ સમાન છે અને વિષ્ણુના રાજધર્મથી હરિની પ્રસન્નતા માટે જન્મ્યા હતા.

બૃહસ્પતિર્દેવગુરુર્મહાત્મા તસ્યાવતારાસ્ત્રય આસન્ ખગેન્દ્ર । રામાવતારે ભરતાખ્યો બભૂવ હ્યંભોજજાવેશયુતો બૃહસ્પતિઃ ॥ ૩,૨૮.

બૃહસ્પતિ, દેવતાઓના મહાન ગુરુ, તેમના ત્રણ અવતાર થયા હતા, હે ખગરાજ! રામ અવતારમાં કમળમાંથી ઉત્પન્ન તત્વથી યુક્ત બૃહસ્પતિ ભરત નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

દેવાવતારાન્વાનરાંસ્તારયિત્વા શ્રીરામદિવ્યાઽચરિતાન્યવાદીત્ । અતો હ્યસૌ નારનામા બભૂવ હ્યઙ્ગત્વમાપ્તું રામદેવસ્ય ભૂમ્યામ્ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીરામના દિવ્ય કાર્યો દ્વારા વાનરોને તારો પછી, તેઓ નર નામે ઓળખાયા, જેથી રામદેવના સાથમાં પૃથ્વી પર રહી શકે.

કૃષ્ણાવતારે દ્રોણનામા બભૂવ અંભોજજાવેશયુતો બૃહસ્પતિઃ । યસ્માદ્દોણાત્સંબભૂવ ગુરુશ્ચ તસ્માદસૌ દ્રોણસંજ્ઞો બભૂવ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણ અવતારમાં કમળજ તત્વથી યુક્ત બૃહસ્પતિ દ્રોણ નામે પ્રસિદ્ધ થયા; કારણ કે તેઓ દ્રોણમાંથી જન્મ્યા, તેથી તેમને દ્રોણ કહેવામાં આવ્યા.

ભૂભારભૂતાદ્યુદ્ધૃતૌ હ્યઙ્ગભૂતો વિષ્ણોઃ સેવાં કર્તુમેવાસ ભૂમૌ । બૃહસ્પતિઃ પવનાવેશયુક્તા સ ઉદ્ધવશ્ચેત્યમિધાનમાપ ॥ ૩,૨૮.

પૃથ્વીનો ભાર હલકું કરવા અને વિષ્ણુની સેવા માટે પવન તત્વથી યુક્ત બૃહસ્પતિ પૃથ્વી પર ઉદ્ધવ નામે ઓળખાયા.

યસ્માદુત્કૃષ્ટો હરિરત્ર સમ્યગતો હ્યસૌ બુધવન્નામ ચાપ । સખા હ્યભૂત્કૃષ્ણદેવસ્ય નિત્યં મહામતિઃ સર્વલોકેષુ પૂજ્યઃ ॥ ૩,૨૮.

હરિ તેમાં સર્વોપરી હોવાથી તેમને બુધવન નામ મળ્યું; તેઓ કૃષ્ણદેવના હંમેશા વિદ્વાન અને સર્વ લોકમાં પૂજ્ય મિત્ર રહ્યા.

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠજો દક્ષો બ્રહ્મપુત્રો મહામતિઃ । કન્યાં સૃષ્ટ્વા હરેઃ પ્રીણન્નાસ ભૂમા પ્રજાપતિઃ । પુત્રાનુદપાદયદ્દક્ષસ્ત્વતો દક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૨૮.

દક્ષ, જે જમણા અંગૂઠાથી જન્મેલા અને બ્રહ્માના બુદ્ધિશાળી પુત્ર છે, તેમણે પુત્રીનું સર્જન કર્યું અને હરિને પ્રસન્ન કરીને પૃથ્વી પર પ્રજાપતિ બન્યા; દક્ષ પુત્રોના જનક તરીકે ઓળખાય છે.

શચીં ભાર્યાં દેવરાજસ્ય વિદ્ધિ તસ્યા હ્યવતારં શૃણુ સમ્યક્ ખગેન્દ્ર । રામાવતારે નામ તારા બભૂવ સા વાલિપત્ની શચીસંજ્ઞકા ચ ॥ ૩,૨૮.

દેવરાજની પત્ની શચીનું આ અવતાર જાણ અને સાંભળ, હે ખગરાજ! રામ અવતારમાં તે તારા નામે, વાલીપત્ની અને શચી તરીકે ઓળખાય છે.

રામાન્મૃતે વાલિસંજ્ઞે પતૌ હિ સુગ્રીવસંગં સા ચકારાથ તારા । અતો નાગાત્સ્વર્ગલોકં ચ તારા ક્વ વા યાયાદન્તરિક્ષે ચ પાપા ॥ ૩,૨૮.

રામે વાલીનો સંહાર કર્યા પછી, તારા સુગ્રીવ સાથે રહી; તેથી, નાગલોક છોડ્યા પછી, પાપી તારા આકાશમાં ક્યાં જઈ શકે?

કૃષ્ણાવતારે સૈવ તારા ચ વીન્દ્ર બભૂવ ભૂમૌ વિજયસ્ય પત્ની । પિશઙ્ગદેતિ હ્યભિધા સ્યાચ્ચ તસ્યાઃ સામીપ્યમસ્યાસ્ત્વર્જુનેનૈવ ચાસીત્ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણ અવતારમાં એ જ તારા પૃથ્વી પર વિન્દ્રા બની, જે વિજયાની પત્ની હતી; તેને પિષંગદિ પણ કહેવામાં આવે છે અને તેનો સ્નેહ અર્જુન સાથે હતો.

ઉત્પાદયિત્વા બભ્રુવાહં ચ પુત્રં તસ્યાં ત્યક્ત્વા હ્યર્જુનો વૈ મહાત્મા । અતશ્ચોભે વારચિત્રાઙ્ગદે ચ શચીરૂપે નાત્ર વિવાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૨૮.

અર્જુને તેમાં બભ્રુ નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો અને પછી તેને છોડી દીધા; તેથી વારા અને ચિત્રાંગદા બંને શચીરૂપ છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

પુલોમજા મન્ત્રદ્યુમ્નસ્ય ભાર્યા યા કાશિકા ગાધિરાજસ્ય ભાર્યા । વિકુક્ષિભાર્યા સુમતિશ્ચેતિ સંજ્ઞા કુશસ્ય પત્ની કાન્તિમતીતિ સંજ્ઞા ॥ ૩,૨૮.

પુલોમજા, મંત્રદ્યુમ્નની પત્ની; કાશિકા, ગાધિ રાજાની પત્ની; સુમતિ, વિકુક્ષીની પત્ની; અને કાંતિમતી, કુશાની પત્ની—આ બધાની એ જ ઓળખ છે.

એતા હિ સપ્ત હ્યવરાશ્ચ શચ્યા જાનીહિ વૈ નાસ્તિ વિચારણાત્ર । શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધો મનુર્દક્ષો બૃહસ્પતિઃ । ષડન્યોન્યસમાઃ પ્રોક્તા અહઙ્કારાદ્દશાધમાઃ ॥ ૩,૨૮.

આ સાત અને શચી સાથે મળીને, એ બધા નીચલા ગણાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. શચી, રતિ, અનિરુદ્ધ, મનુ, દક્ષ અને બૃહસ્પતિ—આ છ એકબીજા સમાન કહેવાયા છે, પણ અહંકારથી એ દસમાંથી નીચલા ગણાય છે.

અથ યઃ પ્રવહો વાયુર્મુખ્યવાયોઃ સુતો બલી । સ વાયુષુ મહાનદ્ય સ વૈ કોણાધિપસ્તથા ॥ ૩,૨૮.

હવે, મુખ્ય વાયુના પુત્ર પ્રભાહ નામનો પવન, પવનોમાં મહાન નદી સમાન છે અને દિશાઓનો પણ સ્વામી છે.

નાસિકાસુ સ એવોક્તો ભૌતિકસ્તુલ્ય એવ ચ । અતિવાહઃ સ એવોક્તઃ યતો ગમ્યો મુમુક્ષુભિઃ ॥ ૩,૨૮.

એ જ વાયુ નાસિકામાં વસે છે, એ પૃથ્વીજ છે અને અતિવાહ તરીકે ઓળખાય છે; કારણ કે મુક્તિ ઇચ્છનારાઓ એ માર્ગે જ જાય છે.

દક્ષાદિભ્યઃ પઞ્ચગુણાદધમઃ સંપ્રકીર્તિતઃ । ગરુડ ઉવાચ । પ્રવહશ્ચેતિ સંજ્ઞાં સ કિમર્થં પ્રાપ તદ્વદ ॥ ૩,૨૮.

દક્ષ વગેરે પાંચ ગુણોથી એ નીચો ગણાય છે. ગરુડે પૂછ્યું: પ્રભાહ નામ એને કેમ મળ્યું, એનું કારણ કહો.

અર્થઃ કશ્ચાસ્તિ તન્નામ્નઃ પ્રતીતસ્તં વદસ્વ મે । ગરુડેનૈવમુક્તસ્તુ ભગવાન્દેવકીસુતઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતઃ સંસ્તૂય ગરુડં હરિઃ ॥ ૩,૨૮.

આ નામનો કોઈ અર્થ છે કે કેમ, એ મને સમજાવો. ગરુડના આ પ્રશ્ને દેવકીપુત્ર ભગવાન હરિ, ખૂબ પ્રસન્ન થઈ, ગરુડની સ્તુતિ કરીને બોલ્યા.

કૃષ્ણ ઉવાચ । પ્રહર્ષેણ હરેસ્તુલ્યાન્સર્વદા વહતે યતઃ । અતઃ પ્રવહનામાસૌ કીર્તિતઃ પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણ બોલ્યા: હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જે હંમેશા હરિ જેટલા આનંદમાં હોય છે, એમને એ વહેંચે છે, તેથી એનું નામ પ્રભાહ પડ્યું છે.

સર્વોત્તમો વિષ્ણુરેવાસ્તિ નામ્ના બ્રહ્માદયસ્તદધીનાઃ સદાપિ । મયોક્તમેતત્તુ સત્યં ન મિથ્યા ગૃહ્ણામિ હસ્તેનોરગં કોપયુક્તમ્ ॥ ૩,૨૮.

વિષ્ણુ જ સર્વોચ્ચ છે; બ્રહ્મા વગેરે નામે છે પણ હંમેશા એના અધિકાર હેઠળ છે. હું જે કહું છું એ સાચું છે, ખોટું નથી; જો ખોટું હોય તો હું ગુસ્સાવાળું સાપ હાથમાં પકડું છું.

સર્વં નુ સત્યં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુહ્યહીન્દ્રઃ । એવં બ્રુવન્નુરગં કોપયુક્તં સમગ્રહીન્નાદશત્સોપ્યુરઙ્ગઃ ॥ ૩,૨૮.

જો આ બધું સાચું હોય, પણ જો ખોટું નીકળે તો એ સાપરાજ મને દંશે. આમ કહીને તેણે ગુસ્સાવાળું સાપ પકડ્યું, પણ એ સાપે દંશ્યું નહીં.

એતસ્ય સંધારણાદેવ વીન્દ્ર સ વાયુપુત્રઃ પ્રવહેત્યાપ સંજ્ઞામ્ । યો વા લોકે વિષ્ણુમૂર્તિં વિહાય દૈત્યસ્વરૂપા રેણુકાદ્યાઃ કુદેવાઃ ॥ ૩,૨૮.

હે પંખીઓના રાજા, કારણ કે એ જ આ બધું ધારણ કરે છે, વાયુપુત્રને પ્રભાહ નામ મળ્યું છે. જે લોકો વિશ્વમાં વિષ્ણુના સ્વરૂપને છોડીને રેણુકા જેવા દૈત્યસ્વરૂપ કુદેવતાઓની પૂજા કરે છે—

તેષાં તથા મત્પિતૄણાં ચ પૂજા વ્યર્થા સત્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ । એતત્સર્વં યદિ મિથ્યા ભવેત્તુ તદા ત્વસૌ માં દશતુ હ્યહીન્દ્રઃ ॥ ૩,૨૮.

—અને એમના માતાપિતાની પણ એવી જ રીતે પૂજા કરે છે, એમની પૂજા વ્યર્થ છે. આ સાચું છે, હું સાચું જ કહું છું; જો આ બધું ખોટું હોય તો એ સાપરાજ મને દંશે.

પિત્ર્યં નયામિ પ્રવિહાયૈવ યે તુ પિત્રુદ્દેશાત્કેવલં યઃ કરોતિ । સ પાપાત્મા નરકાન્વૈ પ્રયાતીત્યેતદ્વાક્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ ॥ ૩,૨૮.

જે પોતાના પિતૃકર્મો છોડીને માત્ર પિતૃઓ માટે જ કરે છે, એ પાપી આત્મા ચોક્કસ નરકમાં જાય છે; આ વાક્ય સાચું છે, હું કહું છું.