ગરુડપુરાણમ્

ઇન્દ્રદ્યુમ્નઃ પુરેંદ્રસ્તુ ગાધી વાલી તથાર્જુનઃ । વિકુક્ષિઃ કુશ એવૈતે સપ્ત ચેન્દ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૨૮.

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, પુરેન્દ્ર, ગાધિ, વાલી, અર્જુન, વિકુક્ષિ અને કુશ—આ સાતેને ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

યઃ કૃષ્ણપુત્ત્રઃ પ્રદ્યુમ્નઃ કામ એવ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રકૃષ્ટપ્રકાશરૂપત્વાત્પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ નામવાન્ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણપુત્ર પ્રદ્યુમ્નને કામ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; તેની અત્યંત તેજસ્વી રૂપના કારણે તેનું નામ પ્રદ્યુમ્ન છે.

યો રામભ્રાતા ભરતઃ કામ એવાભવદ્ભુવિ । રામાજ્ઞાં ભરતે યસ્માત્તસ્માદ્ભરતનામકઃ ॥ ૩,૨૮.

રામના ભાઈ ભરત પૃથ્વી પર કામ બન્યા; રામની આજ્ઞા પાલન કરવાથી તેનું નામ ભરત છે.

ચક્રાભિમાનિ કામસ્તુ સુદર્શન ઇતિ સ્મૃતઃ । બ્રહ્મૈવ કૃષ્ણપુત્રસ્તુ સાંબો જામ્બવતીસુતઃ ॥ ૩,૨૮.

ચક્ર સાથે જોડાયેલા કામને સુદર્શન તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; કૃષ્ણપુત્ર સાંબ, જાંબવતીના પુત્ર, એ બ્રહ્મા છે.

કામાવતારો વિજ્ઞેયઃ સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે । યો રુદ્રપુત્રઃ સ્કન્દસ્તુ કામ એવ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૮.

તેને કામના અવતાર તરીકે જાણવું જોઈએ—આમાં કોઈ શંકા નથી; રુદ્રપુત્ર સ્કંદને પણ કામ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

રિપૂનાસ્કંદતે નિત્યમતઃ સ્કન્દ ઇતિ સ્મૃતઃ । યો વા સનત્કુમારસ્તુ બ્રહ્મપુત્રઃ ખગાધિપ । કામાવતારો વિજ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૨૮.

શત્રુઓનો નાશ કરતી સ્કંદને હંમેશા સ્કંદ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; અને બ્રહ્માપુત્ર, પંખીઓના અધિપતિ, સનતકુમારને પણ કામના અવતાર તરીકે જાણવું જોઈએ—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

સુદર્શનશ્ચ પરમઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સાંબ એવ ચ । સનત્કુમારઃ સાંબશ્ચ ષડેતે કામરૂપકાઃ ॥ ૩,૨૮.

સુદર્શન, શ્રેષ્ઠ પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ, સનતકુમાર અને ફરી સાંબ—આ છ કામના રૂપ છે.

તતશ્ચ ઇન્દ્રકામાવપ્યુમાદિભ્યો દશાવરૌ । તયોર્મધ્યે તુ ગરુડ કામ ઇન્દ્રાધમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૨૮.

પછી ઇન્દ્ર અને કામ, બંનેને ઉમા અને અન્યોમાં દસ અવતાર છે; એમાં, ગરુડ, કામને ઇન્દ્ર કરતાં નીચો ગણવામાં આવે છે.

પ્રાણસ્ત્વહઙ્કાર એવ અહઙ્કારકસંજ્ઞકઃ । ગરુત્મદંશો વિજ્ઞેયઃ કામેન્દ્રાભ્યાં દશાધમઃ ॥ ૩,૨૮.

પ્રાણ એ અહંકાર છે, જેને અહંકારક કહેવાય છે; ગરુતમદ ભાગરૂપ છે, અને કામ-ઇન્દ્રમાં તે દસમા અને સૌથી નીચો છે.

તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ વીન્દ્ર સમાહિતઃ । શ્રવણાન્મોક્ષમાપ્નોતિ મહાપાપાદ્વિમુચ્યતે ॥ ૩,૨૮.

હવે પછીનું હું સમજાવું છું; વિન્દ્ર, ધ્યાનથી સાંભળ. આ સાંભળવાથી મુક્તિ મળે છે અને મોટાં પાપમાંથી છૂટકારો મળે છે.

કામપુત્રોનિરુદ્ધોઽપિ હરેરન્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । સ એવાભૂદ્ધરેઃ સેવાં કર્તું રામાનુજો ભુવિ ॥ ૩,૨૮.

કામપુત્ર અનિરુદ્ધને પણ હરિના બીજા રૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; તે પૃથ્વી પર રામનો નાના ભાઈ બની, હરિની સેવા માટે આવ્યો.

શત્રુઘ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ શત્રૂન્સૂદયતે યતઃ । અનિરુદ્ધઃ કૃષ્ણપુત્રો પ્રદ્યુમ્નાદ્યોઽજનિષ્ટ હ ॥ ૩,૨૮.

શત્રુઘ્ન નામથી પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે એ શત્રુઓનો નાશ કરે છે. અનિરુદ્ધ, જે કૃષ્ણના પુત્ર છે, તેઓ પ્રદ્યુમ્નમાંથી જન્મ્યા હતા.

સંકર્ષણાદિરૂપૈસ્તુ ત્રિભિરાવિષ્ટ એવ સઃ । એવં દ્વિરૂપો વિજ્ઞેયો હ્યનિરુદ્ધો મહામતિઃ ॥ ૩,૨૮.

સંકર્ષણથી શરૂ થતા ત્રણ રૂપોમાં એ વ્યાપક છે; એ રીતે મહાન બુદ્ધિશાળી અનિરુદ્ધને બે રૂપ ધરાવતો સમજવો જોઈએ.

કામભાર્યા રતિર્યા તુ દ્વિરૂપા સંપ્રકીર્તિતા । રુગ્મપુત્રી રુગ્મવતી કામભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૨૮.

કામદેવની પત્ની રતિને બે રૂપ ધરાવતી કહેવાય છે; રુક્માની પુત્રી રુક્મવતીને પણ કામદેવની પત્ની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અતિપ્રકાશયુક્તત્વાત્તસ્માદ્રુગ્મવતી સ્મૃતા । દુર્યોધનસ્ય યા પુત્રી લક્ષણા સા રતિઃ સ્મૃતા ॥ ૩,૨૮.

તેમાં વિશેષ તેજ હોવાથી તેને રુક્મવતી કહેવામાં આવે છે; દુર્યોધનની પુત્રી લક્ષણા પણ રતિ તરીકે ઓળખાય છે.

કાષ્ઠા સાંબસ્ય ભાર્યા સા લક્ષણં સંયુનક્ત્યતઃ । લક્ષણાભિધયા ભૂમૌ દુષ્ટ વીર્યોદ્ભવા હ્યપિ ॥ ૩,૨૮.

લક્ષણા, જે સાંબની પત્ની છે, તે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવાથી એ નામે ઓળખાય છે; ભલે દુષ્ટ વીર્યથી જન્મી હોય, તોયે પૃથ્વી પર લક્ષણા નામે પ્રસિદ્ધ છે.

એવં દ્વિરૂપા વિજ્ઞેયા કામભાર્યા રતિઃ સ્મૃતા । સ્વાયંભુવો બ્રહ્મપુત્રો મનુસ્ત્વાદ્યો ગુરૌ સમઃ । રાજધર્મેણ વિષ્ણોશ્ચ જાતઃ પ્રીણયિતું હરેઃ ॥ ૩,૨૮.

આ રીતે કામદેવની પત્ની રતિને બે રૂપ ધરાવતી માનવી જોઈએ. સ્વાયંભુવ, જે બ્રહ્માના પુત્ર અને પ્રથમ મનુ છે, તેઓ ગુરુ સમાન છે અને વિષ્ણુના રાજધર્મથી હરિની પ્રસન્નતા માટે જન્મ્યા હતા.

બૃહસ્પતિર્દેવગુરુર્મહાત્મા તસ્યાવતારાસ્ત્રય આસન્ ખગેન્દ્ર । રામાવતારે ભરતાખ્યો બભૂવ હ્યંભોજજાવેશયુતો બૃહસ્પતિઃ ॥ ૩,૨૮.

બૃહસ્પતિ, દેવતાઓના મહાન ગુરુ, તેમના ત્રણ અવતાર થયા હતા, હે ખગરાજ! રામ અવતારમાં કમળમાંથી ઉત્પન્ન તત્વથી યુક્ત બૃહસ્પતિ ભરત નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

દેવાવતારાન્વાનરાંસ્તારયિત્વા શ્રીરામદિવ્યાઽચરિતાન્યવાદીત્ । અતો હ્યસૌ નારનામા બભૂવ હ્યઙ્ગત્વમાપ્તું રામદેવસ્ય ભૂમ્યામ્ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીરામના દિવ્ય કાર્યો દ્વારા વાનરોને તારો પછી, તેઓ નર નામે ઓળખાયા, જેથી રામદેવના સાથમાં પૃથ્વી પર રહી શકે.

કૃષ્ણાવતારે દ્રોણનામા બભૂવ અંભોજજાવેશયુતો બૃહસ્પતિઃ । યસ્માદ્દોણાત્સંબભૂવ ગુરુશ્ચ તસ્માદસૌ દ્રોણસંજ્ઞો બભૂવ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણ અવતારમાં કમળજ તત્વથી યુક્ત બૃહસ્પતિ દ્રોણ નામે પ્રસિદ્ધ થયા; કારણ કે તેઓ દ્રોણમાંથી જન્મ્યા, તેથી તેમને દ્રોણ કહેવામાં આવ્યા.

ભૂભારભૂતાદ્યુદ્ધૃતૌ હ્યઙ્ગભૂતો વિષ્ણોઃ સેવાં કર્તુમેવાસ ભૂમૌ । બૃહસ્પતિઃ પવનાવેશયુક્તા સ ઉદ્ધવશ્ચેત્યમિધાનમાપ ॥ ૩,૨૮.

પૃથ્વીનો ભાર હલકું કરવા અને વિષ્ણુની સેવા માટે પવન તત્વથી યુક્ત બૃહસ્પતિ પૃથ્વી પર ઉદ્ધવ નામે ઓળખાયા.

યસ્માદુત્કૃષ્ટો હરિરત્ર સમ્યગતો હ્યસૌ બુધવન્નામ ચાપ । સખા હ્યભૂત્કૃષ્ણદેવસ્ય નિત્યં મહામતિઃ સર્વલોકેષુ પૂજ્યઃ ॥ ૩,૨૮.

હરિ તેમાં સર્વોપરી હોવાથી તેમને બુધવન નામ મળ્યું; તેઓ કૃષ્ણદેવના હંમેશા વિદ્વાન અને સર્વ લોકમાં પૂજ્ય મિત્ર રહ્યા.

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠજો દક્ષો બ્રહ્મપુત્રો મહામતિઃ । કન્યાં સૃષ્ટ્વા હરેઃ પ્રીણન્નાસ ભૂમા પ્રજાપતિઃ । પુત્રાનુદપાદયદ્દક્ષસ્ત્વતો દક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૨૮.

દક્ષ, જે જમણા અંગૂઠાથી જન્મેલા અને બ્રહ્માના બુદ્ધિશાળી પુત્ર છે, તેમણે પુત્રીનું સર્જન કર્યું અને હરિને પ્રસન્ન કરીને પૃથ્વી પર પ્રજાપતિ બન્યા; દક્ષ પુત્રોના જનક તરીકે ઓળખાય છે.

શચીં ભાર્યાં દેવરાજસ્ય વિદ્ધિ તસ્યા હ્યવતારં શૃણુ સમ્યક્ ખગેન્દ્ર । રામાવતારે નામ તારા બભૂવ સા વાલિપત્ની શચીસંજ્ઞકા ચ ॥ ૩,૨૮.

દેવરાજની પત્ની શચીનું આ અવતાર જાણ અને સાંભળ, હે ખગરાજ! રામ અવતારમાં તે તારા નામે, વાલીપત્ની અને શચી તરીકે ઓળખાય છે.

રામાન્મૃતે વાલિસંજ્ઞે પતૌ હિ સુગ્રીવસંગં સા ચકારાથ તારા । અતો નાગાત્સ્વર્ગલોકં ચ તારા ક્વ વા યાયાદન્તરિક્ષે ચ પાપા ॥ ૩,૨૮.

રામે વાલીનો સંહાર કર્યા પછી, તારા સુગ્રીવ સાથે રહી; તેથી, નાગલોક છોડ્યા પછી, પાપી તારા આકાશમાં ક્યાં જઈ શકે?

કૃષ્ણાવતારે સૈવ તારા ચ વીન્દ્ર બભૂવ ભૂમૌ વિજયસ્ય પત્ની । પિશઙ્ગદેતિ હ્યભિધા સ્યાચ્ચ તસ્યાઃ સામીપ્યમસ્યાસ્ત્વર્જુનેનૈવ ચાસીત્ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણ અવતારમાં એ જ તારા પૃથ્વી પર વિન્દ્રા બની, જે વિજયાની પત્ની હતી; તેને પિષંગદિ પણ કહેવામાં આવે છે અને તેનો સ્નેહ અર્જુન સાથે હતો.

ઉત્પાદયિત્વા બભ્રુવાહં ચ પુત્રં તસ્યાં ત્યક્ત્વા હ્યર્જુનો વૈ મહાત્મા । અતશ્ચોભે વારચિત્રાઙ્ગદે ચ શચીરૂપે નાત્ર વિવાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૨૮.

અર્જુને તેમાં બભ્રુ નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો અને પછી તેને છોડી દીધા; તેથી વારા અને ચિત્રાંગદા બંને શચીરૂપ છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

પુલોમજા મન્ત્રદ્યુમ્નસ્ય ભાર્યા યા કાશિકા ગાધિરાજસ્ય ભાર્યા । વિકુક્ષિભાર્યા સુમતિશ્ચેતિ સંજ્ઞા કુશસ્ય પત્ની કાન્તિમતીતિ સંજ્ઞા ॥ ૩,૨૮.

પુલોમજા, મંત્રદ્યુમ્નની પત્ની; કાશિકા, ગાધિ રાજાની પત્ની; સુમતિ, વિકુક્ષીની પત્ની; અને કાંતિમતી, કુશાની પત્ની—આ બધાની એ જ ઓળખ છે.

એતા હિ સપ્ત હ્યવરાશ્ચ શચ્યા જાનીહિ વૈ નાસ્તિ વિચારણાત્ર । શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધો મનુર્દક્ષો બૃહસ્પતિઃ । ષડન્યોન્યસમાઃ પ્રોક્તા અહઙ્કારાદ્દશાધમાઃ ॥ ૩,૨૮.

આ સાત અને શચી સાથે મળીને, એ બધા નીચલા ગણાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. શચી, રતિ, અનિરુદ્ધ, મનુ, દક્ષ અને બૃહસ્પતિ—આ છ એકબીજા સમાન કહેવાયા છે, પણ અહંકારથી એ દસમાંથી નીચલા ગણાય છે.