ગરુડપુરાણમ્

તં દારયતિ વજ્રેણ યસ્માત્તસ્માત્પુરન્દરઃ । ચતુર્દશસુ ચેન્દ્રેષુ મન્ત્રદ્યુમ્નસ્તુ ષષ્ઠકઃ ॥ ૩,૨૮.

એને વજ્રથી તોડે છે, તેથી એનું નામ પુરંદર છે; ચૌદ ઇન્દ્રોમાં મન્ત્રદ્યુમ્ન છઠ્ઠો છે.

મન્ત્રાનષ્ટ મહાવીન્દ્ર દેવો દ્યોતયતે યતઃ । મન્ત્રદ્યુમ્નસ્તતો લોકે ઉભાવપ્યેક એવ તુ ॥ ૩,૨૮.

મહાન ઇન્દ્ર મન્ત્રનષ્ટ દેવતાઓને પ્રકાશ આપે છે, તેથી મન્ત્રદ્યુમ્ન અને એ બંને જગતમાં એક જ ગણાય છે.

મન્ત્રદ્યુમ્નાવતારોભૂત્કુન્તીપુત્રોર્જુનો ભુવિ । વિષ્ણોર્વાયોરનન્તસ્ય ચેન્દ્રસ્ય ખગસત્તમ ॥ ૩,૨૮.

મન્ત્રદ્યુમ્નનો અવતાર પૃથ્વી પર કુંતીપુત્ર અર્જુન થયો; હે શ્રેષ્ઠ ખગ, એ વિષ્ણુ, વાયુ, અનંત અને ઇન્દ્રના અંશરૂપ છે.

પાર્થશ્ચતુર્ભિઃ સંયુક્ત ઇન્દ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । ચતુર્થેપિ ચ વાયોશ્ચ વિશેષોસ્તિ સદાર્જુન ॥ ૩,૨૮.

પાર્થ ચાર સાથે જોડાય ત્યારે તેને ઇન્દ્ર કહેવાય છે; અને ચોથીમાં વાયુનો વિશેષ ભાગ હંમેશા અર્જુન સાથે રહે છે.

વાલિર્નામા વાનરસ્તુ પુરન્દર ઇતિ સ્મૃતઃ । ચન્દ્રવંશે સમુત્પન્નો ગાધિરાજો વિચક્ષણઃ ॥ ૩,૨૮.

વાલી નામનો વાનર પુરંદર તરીકે ઓળખાય છે; ચંદ્રવંશમાં વિવેકી ગાધિ રાજા જન્મે છે.

મન્ત્રદ્યુમ્નાવતારઃ સ વિશ્વામિત્રપિતા સ્મૃતઃ । વેદોક્તમન્ત્રા ગાઃ પ્રોક્તા ધિયા સંધારયેદ્યતઃ ॥ ૩,૨૮.

તેને મંત્રદ્યુમ્નના અવતાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને વિશ્વામિત્રના પિતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; કારણ કે તેણે વેદમાં જણાવેલા મંત્રોથી ગાયોને બુદ્ધિપૂર્વક સંભાળ્યા.

અતો ગાધિરિતિ પ્રોક્તસ્તદર્થં ભૂતલે હ્યભૂત્ । ઇક્ષ્વાકુપુત્રો વીન્દ્ર વિકુક્ષિરિતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૩,૨૮.

આ કારણે તેને ગાધિ કહેવાય છે, કારણ કે તે પૃથ્વી પર હતો; ઇક્ષ્વાકુનો પુત્ર વિખ્યાત વિકુક્ષિ, વિન્દ્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે.

સ એવેન્દ્રાવતારોભૂદ્ધરિસેવાર્થમેવ ચ । વિશેષેણ હરિં કુક્ષૌ વિજ્ઞાનાચ્ચ હરિઃ સદા ॥ ૩,૨૮.

તે ઇન્દ્રનો અવતાર હતો, હરિની સેવા માટે; ખાસ કરીને જ્ઞાનના કારણે, હરિ હંમેશા તેની કૂક્ષિમાં હતો.

અતો વિકુક્ષિનામાસૌ ભૂલોકે વિશ્રુતઃ સદા । રામપુત્રઃ કુશઃ પ્રોક્ત ઇન્દ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૮.

આ કારણે તે પૃથ્વી પર હંમેશા વિકુક્ષિ નામથી જાણીતા છે; રામનો પુત્ર કુશ પણ ઇન્દ્ર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.

વાલ્મીકિઋષિણા યસ્માત્કુશેનૈવ વિનિર્મિતઃ । અતઃ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશ] ઇતિ પ્રોક્તો જાનકીનન્દનઃ પ્રભુઃ ॥ ૩,૨૮.

કુશને વાલ્મીકી ઋષિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો, તેથી જનકીના આનંદ, પ્રભુને 'કુશ' કહેવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રદ્યુમ્નઃ પુરેંદ્રસ્તુ ગાધી વાલી તથાર્જુનઃ । વિકુક્ષિઃ કુશ એવૈતે સપ્ત ચેન્દ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૨૮.

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, પુરેન્દ્ર, ગાધિ, વાલી, અર્જુન, વિકુક્ષિ અને કુશ—આ સાતેને ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

યઃ કૃષ્ણપુત્ત્રઃ પ્રદ્યુમ્નઃ કામ એવ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રકૃષ્ટપ્રકાશરૂપત્વાત્પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ નામવાન્ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણપુત્ર પ્રદ્યુમ્નને કામ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; તેની અત્યંત તેજસ્વી રૂપના કારણે તેનું નામ પ્રદ્યુમ્ન છે.

યો રામભ્રાતા ભરતઃ કામ એવાભવદ્ભુવિ । રામાજ્ઞાં ભરતે યસ્માત્તસ્માદ્ભરતનામકઃ ॥ ૩,૨૮.

રામના ભાઈ ભરત પૃથ્વી પર કામ બન્યા; રામની આજ્ઞા પાલન કરવાથી તેનું નામ ભરત છે.

ચક્રાભિમાનિ કામસ્તુ સુદર્શન ઇતિ સ્મૃતઃ । બ્રહ્મૈવ કૃષ્ણપુત્રસ્તુ સાંબો જામ્બવતીસુતઃ ॥ ૩,૨૮.

ચક્ર સાથે જોડાયેલા કામને સુદર્શન તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; કૃષ્ણપુત્ર સાંબ, જાંબવતીના પુત્ર, એ બ્રહ્મા છે.

કામાવતારો વિજ્ઞેયઃ સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે । યો રુદ્રપુત્રઃ સ્કન્દસ્તુ કામ એવ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૮.

તેને કામના અવતાર તરીકે જાણવું જોઈએ—આમાં કોઈ શંકા નથી; રુદ્રપુત્ર સ્કંદને પણ કામ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

રિપૂનાસ્કંદતે નિત્યમતઃ સ્કન્દ ઇતિ સ્મૃતઃ । યો વા સનત્કુમારસ્તુ બ્રહ્મપુત્રઃ ખગાધિપ । કામાવતારો વિજ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૨૮.

શત્રુઓનો નાશ કરતી સ્કંદને હંમેશા સ્કંદ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; અને બ્રહ્માપુત્ર, પંખીઓના અધિપતિ, સનતકુમારને પણ કામના અવતાર તરીકે જાણવું જોઈએ—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

સુદર્શનશ્ચ પરમઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સાંબ એવ ચ । સનત્કુમારઃ સાંબશ્ચ ષડેતે કામરૂપકાઃ ॥ ૩,૨૮.

સુદર્શન, શ્રેષ્ઠ પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ, સનતકુમાર અને ફરી સાંબ—આ છ કામના રૂપ છે.

તતશ્ચ ઇન્દ્રકામાવપ્યુમાદિભ્યો દશાવરૌ । તયોર્મધ્યે તુ ગરુડ કામ ઇન્દ્રાધમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૨૮.

પછી ઇન્દ્ર અને કામ, બંનેને ઉમા અને અન્યોમાં દસ અવતાર છે; એમાં, ગરુડ, કામને ઇન્દ્ર કરતાં નીચો ગણવામાં આવે છે.

પ્રાણસ્ત્વહઙ્કાર એવ અહઙ્કારકસંજ્ઞકઃ । ગરુત્મદંશો વિજ્ઞેયઃ કામેન્દ્રાભ્યાં દશાધમઃ ॥ ૩,૨૮.

પ્રાણ એ અહંકાર છે, જેને અહંકારક કહેવાય છે; ગરુતમદ ભાગરૂપ છે, અને કામ-ઇન્દ્રમાં તે દસમા અને સૌથી નીચો છે.

તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ વીન્દ્ર સમાહિતઃ । શ્રવણાન્મોક્ષમાપ્નોતિ મહાપાપાદ્વિમુચ્યતે ॥ ૩,૨૮.

હવે પછીનું હું સમજાવું છું; વિન્દ્ર, ધ્યાનથી સાંભળ. આ સાંભળવાથી મુક્તિ મળે છે અને મોટાં પાપમાંથી છૂટકારો મળે છે.

કામપુત્રોનિરુદ્ધોઽપિ હરેરન્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । સ એવાભૂદ્ધરેઃ સેવાં કર્તું રામાનુજો ભુવિ ॥ ૩,૨૮.

કામપુત્ર અનિરુદ્ધને પણ હરિના બીજા રૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; તે પૃથ્વી પર રામનો નાના ભાઈ બની, હરિની સેવા માટે આવ્યો.

શત્રુઘ્ન ઇતિ વિખ્યાતઃ શત્રૂન્સૂદયતે યતઃ । અનિરુદ્ધઃ કૃષ્ણપુત્રો પ્રદ્યુમ્નાદ્યોઽજનિષ્ટ હ ॥ ૩,૨૮.

શત્રુઘ્ન નામથી પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે એ શત્રુઓનો નાશ કરે છે. અનિરુદ્ધ, જે કૃષ્ણના પુત્ર છે, તેઓ પ્રદ્યુમ્નમાંથી જન્મ્યા હતા.

સંકર્ષણાદિરૂપૈસ્તુ ત્રિભિરાવિષ્ટ એવ સઃ । એવં દ્વિરૂપો વિજ્ઞેયો હ્યનિરુદ્ધો મહામતિઃ ॥ ૩,૨૮.

સંકર્ષણથી શરૂ થતા ત્રણ રૂપોમાં એ વ્યાપક છે; એ રીતે મહાન બુદ્ધિશાળી અનિરુદ્ધને બે રૂપ ધરાવતો સમજવો જોઈએ.

કામભાર્યા રતિર્યા તુ દ્વિરૂપા સંપ્રકીર્તિતા । રુગ્મપુત્રી રુગ્મવતી કામભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૨૮.

કામદેવની પત્ની રતિને બે રૂપ ધરાવતી કહેવાય છે; રુક્માની પુત્રી રુક્મવતીને પણ કામદેવની પત્ની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

અતિપ્રકાશયુક્તત્વાત્તસ્માદ્રુગ્મવતી સ્મૃતા । દુર્યોધનસ્ય યા પુત્રી લક્ષણા સા રતિઃ સ્મૃતા ॥ ૩,૨૮.

તેમાં વિશેષ તેજ હોવાથી તેને રુક્મવતી કહેવામાં આવે છે; દુર્યોધનની પુત્રી લક્ષણા પણ રતિ તરીકે ઓળખાય છે.

કાષ્ઠા સાંબસ્ય ભાર્યા સા લક્ષણં સંયુનક્ત્યતઃ । લક્ષણાભિધયા ભૂમૌ દુષ્ટ વીર્યોદ્ભવા હ્યપિ ॥ ૩,૨૮.

લક્ષણા, જે સાંબની પત્ની છે, તે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવાથી એ નામે ઓળખાય છે; ભલે દુષ્ટ વીર્યથી જન્મી હોય, તોયે પૃથ્વી પર લક્ષણા નામે પ્રસિદ્ધ છે.

એવં દ્વિરૂપા વિજ્ઞેયા કામભાર્યા રતિઃ સ્મૃતા । સ્વાયંભુવો બ્રહ્મપુત્રો મનુસ્ત્વાદ્યો ગુરૌ સમઃ । રાજધર્મેણ વિષ્ણોશ્ચ જાતઃ પ્રીણયિતું હરેઃ ॥ ૩,૨૮.

આ રીતે કામદેવની પત્ની રતિને બે રૂપ ધરાવતી માનવી જોઈએ. સ્વાયંભુવ, જે બ્રહ્માના પુત્ર અને પ્રથમ મનુ છે, તેઓ ગુરુ સમાન છે અને વિષ્ણુના રાજધર્મથી હરિની પ્રસન્નતા માટે જન્મ્યા હતા.

બૃહસ્પતિર્દેવગુરુર્મહાત્મા તસ્યાવતારાસ્ત્રય આસન્ ખગેન્દ્ર । રામાવતારે ભરતાખ્યો બભૂવ હ્યંભોજજાવેશયુતો બૃહસ્પતિઃ ॥ ૩,૨૮.

બૃહસ્પતિ, દેવતાઓના મહાન ગુરુ, તેમના ત્રણ અવતાર થયા હતા, હે ખગરાજ! રામ અવતારમાં કમળમાંથી ઉત્પન્ન તત્વથી યુક્ત બૃહસ્પતિ ભરત નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

દેવાવતારાન્વાનરાંસ્તારયિત્વા શ્રીરામદિવ્યાઽચરિતાન્યવાદીત્ । અતો હ્યસૌ નારનામા બભૂવ હ્યઙ્ગત્વમાપ્તું રામદેવસ્ય ભૂમ્યામ્ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીરામના દિવ્ય કાર્યો દ્વારા વાનરોને તારો પછી, તેઓ નર નામે ઓળખાયા, જેથી રામદેવના સાથમાં પૃથ્વી પર રહી શકે.