ગરુડપુરાણમ્

યા રેવતી રૈવતસ્યૈવ પુત્રી સા વારુણી બલભદ્રસ્ય પત્ની । સૌપર્ણનામ્ની બલપત્ની ખગેન્દ્ર યાસ્તાસ્તિસ્રઃ ષડ્વિષ્ણોશ્ચ સ્ત્રીભ્યઃ । દ્વિગુણાધમા રુદ્રશેષાદિકેભ્યો દશાધમા ત્વં વિજાનીહિ પૌત્ર ॥ ૩,૨૮.

રૈવતની પુત્રી રેવતી એ વરુણી છે, જે બલભદ્રની પત્ની છે; સૌપર્ણી બલપત્ની છે, હે ખગરાજ. આ ત્રણ અને વિષ્ણુની છ પત્નીઓ, રુદ્ર અને શેષની પત્નીઓ કરતાં બે ગણાં શ્રેષ્ઠ છે અને દસ ગણાં વધારે મહાન છે, હે પૌત્ર.

ગરુડ ઉવાચ । રામેણ રન્તું સર્વદા વારુણી તુ પુત્રીત્વમાપે રેવતસ્યૈવ સુભ્રૂઃ । એવં ત્રિરૂપા વારુણી શેષપત્ની દ્વિરૂપભૂતા પાર્વતી રુદ્રપત્ની ॥ ૩,૨૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: રામની પ્રિય બનવા માટે વરુણી, રૈવતની સુંદર પુત્રી, જન્મી; આમ વરુણી, શેષપત્ની, ત્રણ રૂપ ધરાવે છે અને પાર્વતી, રુદ્રપત્ની, બે રૂપ ધરાવે છે.

નીચાયા જાંબવત્યાશ્ચ શેષસામ્યં ચ કુત્રચિત્ । શ્રૂયતે ચ મયા કૃષ્ણ નિમિત્તં બ્રૂહિ મે પ્રભો ॥ ૩,૨૮.

જાંબવતી અને નીચાની સમાનતા અને શેષની સમાનતા ક્યારેક સાંભળવા મળે છે; એનું કારણ મને કહો, હે કૃષ્ણ.

ઉમાયાશ્ચ તથા રુદ્રઃ સદા બહુગુણાધિકઃ । એવં ત્વયોક્તં ભગવન્નિશ્ચયાર્થં મમ પ્રભો ॥ ૩,૨૮.

અને રુદ્ર હંમેશા ઉમા કરતાં અનેક ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે; આમ તમે મને સમજાવવા કહ્યું છે, હે ભગવાન.

રેવતી શ્રીયુતા શ્રીશ્ચ શેષરૂપા ચ વારુણી । સૌપર્ણિ પાર્વતી ચૈવ તિસ્રઃ શેષાશંતો વરાઃ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીએ યુક્ત રેવતી, શ્રી સ્વયં, શેષરૂપે વરુણી, સૌપર્ણી અને પાર્વતી—આ ત્રણેય શેષની શ્રેષ્ઠ પત્નીઓ છે.

ઇત્યપિ શ્રૂયતે કૃષ્ણ કુત્રચિન્મધુસૂદન । નિમિત્તં બ્રૂહિ મે કૃષ્ણ તવ શિષ્યાય સુવ્રત ॥ ૩,૨૮.

આ રીતે પણ, હે કૃષ્ણ, ક્યારેક સાંભળાય છે, હે મધુસૂદન; એનું કારણ મને કહો, હે કૃષ્ણ, તમારા ભક્ત શિષ્યને.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । વિજ્ઞાય જાંબવત્યાશ્ચ તદન્યેષાં ખગાધિપ । ઉત્તમાનાં ચ સામ્યં તુ ઉત્તમાવેશતો ભવેત્ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હે ખગાધિપતિ, જાંબવતી અને અન્ય સ્ત્રીઓની સમાનતા એમાં શ્રેષ્ઠતાનો પ્રવેશ થવાથી થાય છે, એ સમજો.

અવરાણાં ગુણસ્યાપિ હ્યુત્તમાનામધીનતા । અસ્તીતિ દ્યોતનાયૈવ શતાંશાધિકમુચ્યતે ॥ ૩,૨૮.

નીચ સ્ત્રીના ગુણ પણ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી પર આધાર રાખે છે; તેથી કહેવાય છે કે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીમાં સો ગણું તેજ હોય છે.

યથા મયોચ્યતે વીન્દ્ર તથા જાનીહિ નાન્યથા । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ કાશ્યપજોત્તમ ॥ ૩,૨૮.

હું જે રીતે કહું છું, હે ઇન્દ્ર, એ જ રીતે સમજજે, બીજું નહિ; હવે પછીનું કહું છું, સાંભળ, હે શ્રેષ્ઠ કાશ્યપ.

ચતુર્દશસુ ચેન્દ્રેષુ સપ્તમો યઃ પુરન્દરઃ । વૃત્રાદીનાં શરીરં તુ પુરમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ ૩,૨૮.

ચૌદ ઇન્દ્રોમાં સાતમો પુરંદર છે; વૃત્ર વગેરેના શરીરને જ્ઞાની લોકો 'પુર' કહે છે.

તં દારયતિ વજ્રેણ યસ્માત્તસ્માત્પુરન્દરઃ । ચતુર્દશસુ ચેન્દ્રેષુ મન્ત્રદ્યુમ્નસ્તુ ષષ્ઠકઃ ॥ ૩,૨૮.

એને વજ્રથી તોડે છે, તેથી એનું નામ પુરંદર છે; ચૌદ ઇન્દ્રોમાં મન્ત્રદ્યુમ્ન છઠ્ઠો છે.

મન્ત્રાનષ્ટ મહાવીન્દ્ર દેવો દ્યોતયતે યતઃ । મન્ત્રદ્યુમ્નસ્તતો લોકે ઉભાવપ્યેક એવ તુ ॥ ૩,૨૮.

મહાન ઇન્દ્ર મન્ત્રનષ્ટ દેવતાઓને પ્રકાશ આપે છે, તેથી મન્ત્રદ્યુમ્ન અને એ બંને જગતમાં એક જ ગણાય છે.

મન્ત્રદ્યુમ્નાવતારોભૂત્કુન્તીપુત્રોર્જુનો ભુવિ । વિષ્ણોર્વાયોરનન્તસ્ય ચેન્દ્રસ્ય ખગસત્તમ ॥ ૩,૨૮.

મન્ત્રદ્યુમ્નનો અવતાર પૃથ્વી પર કુંતીપુત્ર અર્જુન થયો; હે શ્રેષ્ઠ ખગ, એ વિષ્ણુ, વાયુ, અનંત અને ઇન્દ્રના અંશરૂપ છે.

પાર્થશ્ચતુર્ભિઃ સંયુક્ત ઇન્દ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । ચતુર્થેપિ ચ વાયોશ્ચ વિશેષોસ્તિ સદાર્જુન ॥ ૩,૨૮.

પાર્થ ચાર સાથે જોડાય ત્યારે તેને ઇન્દ્ર કહેવાય છે; અને ચોથીમાં વાયુનો વિશેષ ભાગ હંમેશા અર્જુન સાથે રહે છે.

વાલિર્નામા વાનરસ્તુ પુરન્દર ઇતિ સ્મૃતઃ । ચન્દ્રવંશે સમુત્પન્નો ગાધિરાજો વિચક્ષણઃ ॥ ૩,૨૮.

વાલી નામનો વાનર પુરંદર તરીકે ઓળખાય છે; ચંદ્રવંશમાં વિવેકી ગાધિ રાજા જન્મે છે.

મન્ત્રદ્યુમ્નાવતારઃ સ વિશ્વામિત્રપિતા સ્મૃતઃ । વેદોક્તમન્ત્રા ગાઃ પ્રોક્તા ધિયા સંધારયેદ્યતઃ ॥ ૩,૨૮.

તેને મંત્રદ્યુમ્નના અવતાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને વિશ્વામિત્રના પિતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; કારણ કે તેણે વેદમાં જણાવેલા મંત્રોથી ગાયોને બુદ્ધિપૂર્વક સંભાળ્યા.

અતો ગાધિરિતિ પ્રોક્તસ્તદર્થં ભૂતલે હ્યભૂત્ । ઇક્ષ્વાકુપુત્રો વીન્દ્ર વિકુક્ષિરિતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૩,૨૮.

આ કારણે તેને ગાધિ કહેવાય છે, કારણ કે તે પૃથ્વી પર હતો; ઇક્ષ્વાકુનો પુત્ર વિખ્યાત વિકુક્ષિ, વિન્દ્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે.

સ એવેન્દ્રાવતારોભૂદ્ધરિસેવાર્થમેવ ચ । વિશેષેણ હરિં કુક્ષૌ વિજ્ઞાનાચ્ચ હરિઃ સદા ॥ ૩,૨૮.

તે ઇન્દ્રનો અવતાર હતો, હરિની સેવા માટે; ખાસ કરીને જ્ઞાનના કારણે, હરિ હંમેશા તેની કૂક્ષિમાં હતો.

અતો વિકુક્ષિનામાસૌ ભૂલોકે વિશ્રુતઃ સદા । રામપુત્રઃ કુશઃ પ્રોક્ત ઇન્દ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૮.

આ કારણે તે પૃથ્વી પર હંમેશા વિકુક્ષિ નામથી જાણીતા છે; રામનો પુત્ર કુશ પણ ઇન્દ્ર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.

વાલ્મીકિઋષિણા યસ્માત્કુશેનૈવ વિનિર્મિતઃ । અતઃ [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશ] ઇતિ પ્રોક્તો જાનકીનન્દનઃ પ્રભુઃ ॥ ૩,૨૮.

કુશને વાલ્મીકી ઋષિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો, તેથી જનકીના આનંદ, પ્રભુને 'કુશ' કહેવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રદ્યુમ્નઃ પુરેંદ્રસ્તુ ગાધી વાલી તથાર્જુનઃ । વિકુક્ષિઃ કુશ એવૈતે સપ્ત ચેન્દ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૨૮.

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, પુરેન્દ્ર, ગાધિ, વાલી, અર્જુન, વિકુક્ષિ અને કુશ—આ સાતેને ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

યઃ કૃષ્ણપુત્ત્રઃ પ્રદ્યુમ્નઃ કામ એવ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રકૃષ્ટપ્રકાશરૂપત્વાત્પ્રદ્યુમ્ન ઇતિ નામવાન્ ॥ ૩,૨૮.

કૃષ્ણપુત્ર પ્રદ્યુમ્નને કામ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; તેની અત્યંત તેજસ્વી રૂપના કારણે તેનું નામ પ્રદ્યુમ્ન છે.

યો રામભ્રાતા ભરતઃ કામ એવાભવદ્ભુવિ । રામાજ્ઞાં ભરતે યસ્માત્તસ્માદ્ભરતનામકઃ ॥ ૩,૨૮.

રામના ભાઈ ભરત પૃથ્વી પર કામ બન્યા; રામની આજ્ઞા પાલન કરવાથી તેનું નામ ભરત છે.

ચક્રાભિમાનિ કામસ્તુ સુદર્શન ઇતિ સ્મૃતઃ । બ્રહ્મૈવ કૃષ્ણપુત્રસ્તુ સાંબો જામ્બવતીસુતઃ ॥ ૩,૨૮.

ચક્ર સાથે જોડાયેલા કામને સુદર્શન તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; કૃષ્ણપુત્ર સાંબ, જાંબવતીના પુત્ર, એ બ્રહ્મા છે.

કામાવતારો વિજ્ઞેયઃ સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે । યો રુદ્રપુત્રઃ સ્કન્દસ્તુ કામ એવ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૮.

તેને કામના અવતાર તરીકે જાણવું જોઈએ—આમાં કોઈ શંકા નથી; રુદ્રપુત્ર સ્કંદને પણ કામ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

રિપૂનાસ્કંદતે નિત્યમતઃ સ્કન્દ ઇતિ સ્મૃતઃ । યો વા સનત્કુમારસ્તુ બ્રહ્મપુત્રઃ ખગાધિપ । કામાવતારો વિજ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૨૮.

શત્રુઓનો નાશ કરતી સ્કંદને હંમેશા સ્કંદ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; અને બ્રહ્માપુત્ર, પંખીઓના અધિપતિ, સનતકુમારને પણ કામના અવતાર તરીકે જાણવું જોઈએ—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

સુદર્શનશ્ચ પરમઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સાંબ એવ ચ । સનત્કુમારઃ સાંબશ્ચ ષડેતે કામરૂપકાઃ ॥ ૩,૨૮.

સુદર્શન, શ્રેષ્ઠ પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ, સનતકુમાર અને ફરી સાંબ—આ છ કામના રૂપ છે.

તતશ્ચ ઇન્દ્રકામાવપ્યુમાદિભ્યો દશાવરૌ । તયોર્મધ્યે તુ ગરુડ કામ ઇન્દ્રાધમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૨૮.

પછી ઇન્દ્ર અને કામ, બંનેને ઉમા અને અન્યોમાં દસ અવતાર છે; એમાં, ગરુડ, કામને ઇન્દ્ર કરતાં નીચો ગણવામાં આવે છે.

પ્રાણસ્ત્વહઙ્કાર એવ અહઙ્કારકસંજ્ઞકઃ । ગરુત્મદંશો વિજ્ઞેયઃ કામેન્દ્રાભ્યાં દશાધમઃ ॥ ૩,૨૮.

પ્રાણ એ અહંકાર છે, જેને અહંકારક કહેવાય છે; ગરુતમદ ભાગરૂપ છે, અને કામ-ઇન્દ્રમાં તે દસમા અને સૌથી નીચો છે.