ગરુડપુરાણમ્

નૈવેદ્યભક્ષિણાં પુંસામુપહાસં ન કારયેત્ । સ્વસ્ય પ્રાશસ્ત્યભાવે તુ નૈવેદ્યાદિ ગુડાદિકમ્ । ગ્રાહ્યમેવ ન સંદેહો અન્યથા નારકી ભવેત્ ॥ ૩,૨૭.

જે લોકો નૈવેદ્ય ખાય છે, તેમનો ઉપહાસ ન કરવો જોઈએ; જો પોતામાં શ્રેષ્ઠતા ન હોય તો, નૈવેદ્ય અને ગુડ વગેરે સ્વીકારવા યોગ્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; નહિંતર નરકમાં જવું પડે.

શ્રીનિવાસાત્પરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । સ્વયં ચ પાચયિત્વાત્વં ઘૃતપક્વાદિકં તથા । શ્રીનિવાસસ્ય નૈવેદ્યં દત્ત્વા ભોજનમાચરેત્ ॥ ૩,૨૭.

શ્રીનિવાસ કરતા મહાન દેવ ન તો થયો છે, ન તો થશે; પોતે ઘીથી બનેલું ભોજન પકાવી, શ્રીનિવાસને નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને પછી જ ભોજન કરવું જોઈએ.

ઇદં તુ પરમં ગોપ્યં તવોક્તં ચ ખગેશ્વર । ન કસ્યાપિ ચ વક્તવ્યં ગોપ્યત્વાત્ખગસત્તમ । ઇતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તારતમ્યં શૃણુ પ્રભો ॥ ૩,૨૭.

આ સર્વોચ્ચ રહસ્ય મેં તને કહ્યું છે, ખગેશ્વર; આ કોઈને કહેવું નહીં, કારણ કે આ ગુપ્ત રાખવાનું છે, ખગોમાં શ્રેષ્ઠ. હવે હું તારા માટે ક્રમ સમજાવું છું, પ્રભુ, સાંભળ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૮ યા પૂર્વસર્ગે દક્ષપુત્રી સતી તુ રુદ્રસ્ય પત્ની દક્ષયજ્ઞે સ્વદેહમ્ । વિસૃજ્ય સા મેનકાયાં ચ જજ્ઞે ધરાધરાદ્ધેમવતો વૈ સકાશાત્ ॥ ૩,૨૮.

પહેલા સર્જનમાં દક્ષની પુત્રી સતી, જે રુદ્રની પત્ની હતી, દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાનું શરીર ત્યાગી; પછી તે મેનકાની પુત્રી બની અને હેમવત પર્વત પરથી જન્મી.

સા પાર્વતા રુદ્રપત્ની ખગેન્દ્ર યા શેષપત્ની વારુણી નામ પૂર્વા । સૈવાગતા બલભદ્રેણ રન્તું દ્વિરૂપમાસ્થાય મહાપતિવ્રતા ॥ ૩,૨૮.

એ જ પાર્વતી છે, રુદ્રની પત્ની, ખગરાજ; શેષની પૂર્વ પત્નીનું નામ વારુણી હતું. એ મહાપતિવ્રતા સ્ત્રીએ બે રૂપ ધારણ કરીને બલભદ્ર સાથે ભોગ કરવા આવી.

શ્રીરિત્યાખ્યા ઇન્દિરાવેશયુક્તા તસ્યા દ્વિતીયા પ્રતિમા મેઘરૂપા । શેષણ રૂપેણ યદા હિ વીન્દ્ર તપશ્ચચાર વિષ્ણુના સાર્ધમેવ ॥ ૩,૨૮.

જેને શ્રી કહે છે, જેમાં ઇન્દિરાનું વાસ છે, એની બીજી મૂર્તિ મેઘ જેવી છે; જ્યારે એ શેષરૂપે વિષ્ણુ સાથે તપ કરે છે, હે ઇન્દ્ર.

તદૈવ દેવી વારુણી શેષપત્ની તપશ્ચ ક્રે ઇન્દિરાપ્રીતયે ચ । તદા પ્રીતા ઇન્દિરા સુપ્રસન્ના ઉવાચ તાં વારુણીં શેષપત્નીમ્ ॥ ૩,૨૮.

એ સમયે વરુણી, જે શેષની પત્ની છે, એ પણ ઇન્દિરાની પ્રસન્નતા માટે તપ કરે છે; ત્યારે પ્રસન્ન થયેલી ઇન્દિરાએ વરુણી, શેષપત્ની, ને કહ્યું.

યદા રામો વૈષ્ણવાંશેન યુક્તઃ સંપત્સ્યતે ભૂતલે રૌહિણેયઃ । મય્યાવેશાત્સંયુતા ત્વં તુ ભદ્રે શ્રીરિત્યાખ્યા વલભદ્રસ્ય રન્તુમ્ ॥ ૩,૨૮.

જ્યારે રામ, જે વિષ્ણુનો અંશ ધરાવે છે, રોહિણીપુત્ર બની પૃથ્વી પર આવશે, ત્યારે, હે શુભે, મારી કૃપાથી તું શ્રી તરીકે ઓળખાશે અને બલભદ્રની પ્રિય બનશે.

સંપત્સ્યસે નાત્ર વિચાર્યમસ્તીત્યુક્ત્વા સા વૈ પ્રયયૌ વિષ્ણુલોકે । શ્રીલક્ષ્મ્યંશાચ્છ્રીરિતીડ્યાં સમાખ્યાં લબ્ધ્વા લોકે શેષપત્ની બભૂવ ॥ ૩,૨૮.

'તું આ અવસ્થાને નિશ્ચિત રીતે પ્રાપ્ત કરશ' એમ કહીને એ વિષ્ણુલોકમાં ચાલી ગઈ; શ્રીલક્ષ્મીનો અંશ અને શ્રી નામ પામીને શેષપત્ની જગતમાં પ્રસિદ્ધ થઈ.

યદાહીશો વિપુલામુદ્ધરેચ્ચ તદા રામઃ શ્રીભિદાસંગમે ચ । કરોતિ તોષત્સર્વદા વૈ રમાયાસ્તસ્યાપ્યાવેશો વ્યંસ્રિતમોનસંગમ્ ॥ ૩,૨૮.

જ્યારે સર્પોના સ્વામી વિશાળ પર્વત ઉઠાવે છે, ત્યારે રામ શ્રી સાથે એકત્વ પામે છે અને હંમેશા રમાની પ્રસન્નતા માટે કાર્ય કરે છે; એમ બંનેના મનના મિલનથી એનું વાસ જણાય છે.

યા રેવતી રૈવતસ્યૈવ પુત્રી સા વારુણી બલભદ્રસ્ય પત્ની । સૌપર્ણનામ્ની બલપત્ની ખગેન્દ્ર યાસ્તાસ્તિસ્રઃ ષડ્વિષ્ણોશ્ચ સ્ત્રીભ્યઃ । દ્વિગુણાધમા રુદ્રશેષાદિકેભ્યો દશાધમા ત્વં વિજાનીહિ પૌત્ર ॥ ૩,૨૮.

રૈવતની પુત્રી રેવતી એ વરુણી છે, જે બલભદ્રની પત્ની છે; સૌપર્ણી બલપત્ની છે, હે ખગરાજ. આ ત્રણ અને વિષ્ણુની છ પત્નીઓ, રુદ્ર અને શેષની પત્નીઓ કરતાં બે ગણાં શ્રેષ્ઠ છે અને દસ ગણાં વધારે મહાન છે, હે પૌત્ર.

ગરુડ ઉવાચ । રામેણ રન્તું સર્વદા વારુણી તુ પુત્રીત્વમાપે રેવતસ્યૈવ સુભ્રૂઃ । એવં ત્રિરૂપા વારુણી શેષપત્ની દ્વિરૂપભૂતા પાર્વતી રુદ્રપત્ની ॥ ૩,૨૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: રામની પ્રિય બનવા માટે વરુણી, રૈવતની સુંદર પુત્રી, જન્મી; આમ વરુણી, શેષપત્ની, ત્રણ રૂપ ધરાવે છે અને પાર્વતી, રુદ્રપત્ની, બે રૂપ ધરાવે છે.

નીચાયા જાંબવત્યાશ્ચ શેષસામ્યં ચ કુત્રચિત્ । શ્રૂયતે ચ મયા કૃષ્ણ નિમિત્તં બ્રૂહિ મે પ્રભો ॥ ૩,૨૮.

જાંબવતી અને નીચાની સમાનતા અને શેષની સમાનતા ક્યારેક સાંભળવા મળે છે; એનું કારણ મને કહો, હે કૃષ્ણ.

ઉમાયાશ્ચ તથા રુદ્રઃ સદા બહુગુણાધિકઃ । એવં ત્વયોક્તં ભગવન્નિશ્ચયાર્થં મમ પ્રભો ॥ ૩,૨૮.

અને રુદ્ર હંમેશા ઉમા કરતાં અનેક ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે; આમ તમે મને સમજાવવા કહ્યું છે, હે ભગવાન.

રેવતી શ્રીયુતા શ્રીશ્ચ શેષરૂપા ચ વારુણી । સૌપર્ણિ પાર્વતી ચૈવ તિસ્રઃ શેષાશંતો વરાઃ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીએ યુક્ત રેવતી, શ્રી સ્વયં, શેષરૂપે વરુણી, સૌપર્ણી અને પાર્વતી—આ ત્રણેય શેષની શ્રેષ્ઠ પત્નીઓ છે.

ઇત્યપિ શ્રૂયતે કૃષ્ણ કુત્રચિન્મધુસૂદન । નિમિત્તં બ્રૂહિ મે કૃષ્ણ તવ શિષ્યાય સુવ્રત ॥ ૩,૨૮.

આ રીતે પણ, હે કૃષ્ણ, ક્યારેક સાંભળાય છે, હે મધુસૂદન; એનું કારણ મને કહો, હે કૃષ્ણ, તમારા ભક્ત શિષ્યને.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । વિજ્ઞાય જાંબવત્યાશ્ચ તદન્યેષાં ખગાધિપ । ઉત્તમાનાં ચ સામ્યં તુ ઉત્તમાવેશતો ભવેત્ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હે ખગાધિપતિ, જાંબવતી અને અન્ય સ્ત્રીઓની સમાનતા એમાં શ્રેષ્ઠતાનો પ્રવેશ થવાથી થાય છે, એ સમજો.

અવરાણાં ગુણસ્યાપિ હ્યુત્તમાનામધીનતા । અસ્તીતિ દ્યોતનાયૈવ શતાંશાધિકમુચ્યતે ॥ ૩,૨૮.

નીચ સ્ત્રીના ગુણ પણ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી પર આધાર રાખે છે; તેથી કહેવાય છે કે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીમાં સો ગણું તેજ હોય છે.

યથા મયોચ્યતે વીન્દ્ર તથા જાનીહિ નાન્યથા । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ કાશ્યપજોત્તમ ॥ ૩,૨૮.

હું જે રીતે કહું છું, હે ઇન્દ્ર, એ જ રીતે સમજજે, બીજું નહિ; હવે પછીનું કહું છું, સાંભળ, હે શ્રેષ્ઠ કાશ્યપ.

ચતુર્દશસુ ચેન્દ્રેષુ સપ્તમો યઃ પુરન્દરઃ । વૃત્રાદીનાં શરીરં તુ પુરમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ ૩,૨૮.

ચૌદ ઇન્દ્રોમાં સાતમો પુરંદર છે; વૃત્ર વગેરેના શરીરને જ્ઞાની લોકો 'પુર' કહે છે.

તં દારયતિ વજ્રેણ યસ્માત્તસ્માત્પુરન્દરઃ । ચતુર્દશસુ ચેન્દ્રેષુ મન્ત્રદ્યુમ્નસ્તુ ષષ્ઠકઃ ॥ ૩,૨૮.

એને વજ્રથી તોડે છે, તેથી એનું નામ પુરંદર છે; ચૌદ ઇન્દ્રોમાં મન્ત્રદ્યુમ્ન છઠ્ઠો છે.

મન્ત્રાનષ્ટ મહાવીન્દ્ર દેવો દ્યોતયતે યતઃ । મન્ત્રદ્યુમ્નસ્તતો લોકે ઉભાવપ્યેક એવ તુ ॥ ૩,૨૮.

મહાન ઇન્દ્ર મન્ત્રનષ્ટ દેવતાઓને પ્રકાશ આપે છે, તેથી મન્ત્રદ્યુમ્ન અને એ બંને જગતમાં એક જ ગણાય છે.

મન્ત્રદ્યુમ્નાવતારોભૂત્કુન્તીપુત્રોર્જુનો ભુવિ । વિષ્ણોર્વાયોરનન્તસ્ય ચેન્દ્રસ્ય ખગસત્તમ ॥ ૩,૨૮.

મન્ત્રદ્યુમ્નનો અવતાર પૃથ્વી પર કુંતીપુત્ર અર્જુન થયો; હે શ્રેષ્ઠ ખગ, એ વિષ્ણુ, વાયુ, અનંત અને ઇન્દ્રના અંશરૂપ છે.

પાર્થશ્ચતુર્ભિઃ સંયુક્ત ઇન્દ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ । ચતુર્થેપિ ચ વાયોશ્ચ વિશેષોસ્તિ સદાર્જુન ॥ ૩,૨૮.

પાર્થ ચાર સાથે જોડાય ત્યારે તેને ઇન્દ્ર કહેવાય છે; અને ચોથીમાં વાયુનો વિશેષ ભાગ હંમેશા અર્જુન સાથે રહે છે.

વાલિર્નામા વાનરસ્તુ પુરન્દર ઇતિ સ્મૃતઃ । ચન્દ્રવંશે સમુત્પન્નો ગાધિરાજો વિચક્ષણઃ ॥ ૩,૨૮.

વાલી નામનો વાનર પુરંદર તરીકે ઓળખાય છે; ચંદ્રવંશમાં વિવેકી ગાધિ રાજા જન્મે છે.

મન્ત્રદ્યુમ્નાવતારઃ સ વિશ્વામિત્રપિતા સ્મૃતઃ । વેદોક્તમન્ત્રા ગાઃ પ્રોક્તા ધિયા સંધારયેદ્યતઃ ॥ ૩,૨૮.

તેને મંત્રદ્યુમ્નના અવતાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને વિશ્વામિત્રના પિતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; કારણ કે તેણે વેદમાં જણાવેલા મંત્રોથી ગાયોને બુદ્ધિપૂર્વક સંભાળ્યા.

અતો ગાધિરિતિ પ્રોક્તસ્તદર્થં ભૂતલે હ્યભૂત્ । ઇક્ષ્વાકુપુત્રો વીન્દ્ર વિકુક્ષિરિતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૩,૨૮.

આ કારણે તેને ગાધિ કહેવાય છે, કારણ કે તે પૃથ્વી પર હતો; ઇક્ષ્વાકુનો પુત્ર વિખ્યાત વિકુક્ષિ, વિન્દ્ર તરીકે પણ ઓળખાય છે.

સ એવેન્દ્રાવતારોભૂદ્ધરિસેવાર્થમેવ ચ । વિશેષેણ હરિં કુક્ષૌ વિજ્ઞાનાચ્ચ હરિઃ સદા ॥ ૩,૨૮.

તે ઇન્દ્રનો અવતાર હતો, હરિની સેવા માટે; ખાસ કરીને જ્ઞાનના કારણે, હરિ હંમેશા તેની કૂક્ષિમાં હતો.

અતો વિકુક્ષિનામાસૌ ભૂલોકે વિશ્રુતઃ સદા । રામપુત્રઃ કુશઃ પ્રોક્ત ઇન્દ્ર એવ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૮.

આ કારણે તે પૃથ્વી પર હંમેશા વિકુક્ષિ નામથી જાણીતા છે; રામનો પુત્ર કુશ પણ ઇન્દ્ર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.