ગરુડપુરાણમ્

પુનઃ પરદિને પ્રાપ્તે શક્રતીર્થમનુત્તમમ્ । કપિલાખ્યોર્ધ્વદેશે તુ તત્તીર્થં પાવનં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૨૭.

બીજે દિવસે ફરીથી, તે શ્રેષ્ઠ શક્ર તીર્થે ગઈ; કપિલ નામના પ્રદેશમાં એ તીર્થ પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

તત્ર સ્નાત્વા મહાભાગા તદૂર્ધ્વં સ્નાપયેત્સ્વયમ્ । વિષ્વસેનસરસ્તત્ર સર્વપાપવિનાશનમ્ ॥ ૩,૨૭.

ત્યાં એ પુણ્યવતી સ્ત્રીએ સ્નાન કર્યું અને પછી પોતે જ અભિષેક કર્યો; ત્યાંનું વિશ્વસેન તળાવ બધા પાપોનો નાશ કરે છે.

તત ઊર્ધ્વં મહાભાગા યયૌ તત્ર દદર્શ સા । પઞ્ચાયુધાનાં તીર્થાનિ તેષુ સ્નાનં ચકાર સા ॥ ૩,૨૭.

પછી એ પુણ્યવતી સ્ત્રી આગળ ગઈ અને પાંચ શસ્ત્રોના તીર્થો જોયા; એ તીર્થોમાં તેણે સ્નાન કર્યું.

તદૂર્ધ્વં ચાગ્નિકુણ્ડં સ્યાદ્દુરારોહં તતોગ્રતઃ । તસ્યોપરિ બ્રહ્મતીર્થં બ્રહ્મહત્યાવિમોચનમ્ ॥ ૩,૨૭.

તે પછી આગળ અગ્નિકુંડ આવે છે, જે ચઢવા માટે મુશ્કેલ છે; તેના ઉપર બ્રહ્મા તીર્થ છે, જે બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી મુક્ત કરે છે.

સપ્તર્ષીણાં તદૂર્ધ્વં તુ પુણ્યતીર્થં ચ સત્ફલમ્ । દશાધિકફલં તેષા તીર્થાનામુત્તરોત્તરમ્ ॥ ૩,૨૭.

તે પછી સાત ઋષિઓનું પવિત્ર તીર્થ આવે છે, જે શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે; દરેક આગળનું તીર્થ પછળના તીર્થ કરતા દસગણું વધુ પુણ્ય આપે છે.

એતેષાં ચૈવ માહાત્મ્યં કો વા વક્તુમિહાર્હતિ । ઋષિતીર્થેષુ સા કન્યા ચચાર તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૩,૨૭.

આ તીર્થોની મહિમા કોણ વર્ણવી શકે? એ કન્યાએ ઋષિ તીર્થોમાં ઉત્તમ તપ કર્યું.

મમાવતારપર્યન્તં ચરિત્વા તપ ઉત્તમમ્ । યોગધારણ યા દેહં ત્યક્ત્વા જાંબવતો ગૃહે ॥ ૩,૨૭.

મારા અવતાર સુધી એણે શ્રેષ્ઠ તપ કર્યું અને પછી યોગ દ્વારા શરીર ત્યાગી, જાંબવંતના ઘરમાં જન્મ લીધો.

જાતા જાંબવતી નામ વવૃધે તસ્ય વેશ્મનિ । તસ્યાઃ પિતા જાંબવાન્સ સમાદાત્કન્યકાં તદા । રુક્મ્યા અનં તરા સૈષા મમ ભાર્યા ખગેશ્વર ॥ ૩,૨૭.

એ જાંબવતી નામે જન્મી અને જાંબવંતના ઘરમાં મોટી થઈ; તેના પિતા જાંબવંતે તેને કન્યારૂપે આપીને, રુક્મીનો શત્રુ જે છે, એ મારી પત્ની બની, ખગેશ્વર.

ઇદં હિ પરમાખ્યાનં વેઙ્કટાદ્રેર્મહાગિરેઃ । કો વા વર્ણયિતું શક્તો મદન્યઃ પુરુષો ભુવિ ॥ ૩,૨૭.

આ વેંકટાદ્રિ મહાપર્વતની શ્રેષ્ઠ કથા છે; મારા સિવાય બીજું કોઈ મનુષ્ય પૃથ્વી પર આ વર્ણવી શકે નહીં.

વેઙ્કટેશસ્ય નૈવેદ્યં સદા લક્ષ્મીઃ કરોતિ વૈ । બ્રહ્મા પૂજયતે નિત્યમેવં શાસ્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ ॥ ૩,૨૭.

વેંકટેશ માટે લક્ષ્મી હંમેશા ભોજન તૈયાર કરે છે; બ્રહ્મા રોજ પૂજા કરે છે—આ જ શાસ્ત્રનો નિષ્કર્ષ છે.

નૈવેદ્યભક્ષિણાં પુંસામુપહાસં ન કારયેત્ । સ્વસ્ય પ્રાશસ્ત્યભાવે તુ નૈવેદ્યાદિ ગુડાદિકમ્ । ગ્રાહ્યમેવ ન સંદેહો અન્યથા નારકી ભવેત્ ॥ ૩,૨૭.

જે લોકો નૈવેદ્ય ખાય છે, તેમનો ઉપહાસ ન કરવો જોઈએ; જો પોતામાં શ્રેષ્ઠતા ન હોય તો, નૈવેદ્ય અને ગુડ વગેરે સ્વીકારવા યોગ્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; નહિંતર નરકમાં જવું પડે.

શ્રીનિવાસાત્પરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । સ્વયં ચ પાચયિત્વાત્વં ઘૃતપક્વાદિકં તથા । શ્રીનિવાસસ્ય નૈવેદ્યં દત્ત્વા ભોજનમાચરેત્ ॥ ૩,૨૭.

શ્રીનિવાસ કરતા મહાન દેવ ન તો થયો છે, ન તો થશે; પોતે ઘીથી બનેલું ભોજન પકાવી, શ્રીનિવાસને નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને પછી જ ભોજન કરવું જોઈએ.

ઇદં તુ પરમં ગોપ્યં તવોક્તં ચ ખગેશ્વર । ન કસ્યાપિ ચ વક્તવ્યં ગોપ્યત્વાત્ખગસત્તમ । ઇતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તારતમ્યં શૃણુ પ્રભો ॥ ૩,૨૭.

આ સર્વોચ્ચ રહસ્ય મેં તને કહ્યું છે, ખગેશ્વર; આ કોઈને કહેવું નહીં, કારણ કે આ ગુપ્ત રાખવાનું છે, ખગોમાં શ્રેષ્ઠ. હવે હું તારા માટે ક્રમ સમજાવું છું, પ્રભુ, સાંભળ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૮ યા પૂર્વસર્ગે દક્ષપુત્રી સતી તુ રુદ્રસ્ય પત્ની દક્ષયજ્ઞે સ્વદેહમ્ । વિસૃજ્ય સા મેનકાયાં ચ જજ્ઞે ધરાધરાદ્ધેમવતો વૈ સકાશાત્ ॥ ૩,૨૮.

પહેલા સર્જનમાં દક્ષની પુત્રી સતી, જે રુદ્રની પત્ની હતી, દક્ષના યજ્ઞમાં પોતાનું શરીર ત્યાગી; પછી તે મેનકાની પુત્રી બની અને હેમવત પર્વત પરથી જન્મી.

સા પાર્વતા રુદ્રપત્ની ખગેન્દ્ર યા શેષપત્ની વારુણી નામ પૂર્વા । સૈવાગતા બલભદ્રેણ રન્તું દ્વિરૂપમાસ્થાય મહાપતિવ્રતા ॥ ૩,૨૮.

એ જ પાર્વતી છે, રુદ્રની પત્ની, ખગરાજ; શેષની પૂર્વ પત્નીનું નામ વારુણી હતું. એ મહાપતિવ્રતા સ્ત્રીએ બે રૂપ ધારણ કરીને બલભદ્ર સાથે ભોગ કરવા આવી.

શ્રીરિત્યાખ્યા ઇન્દિરાવેશયુક્તા તસ્યા દ્વિતીયા પ્રતિમા મેઘરૂપા । શેષણ રૂપેણ યદા હિ વીન્દ્ર તપશ્ચચાર વિષ્ણુના સાર્ધમેવ ॥ ૩,૨૮.

જેને શ્રી કહે છે, જેમાં ઇન્દિરાનું વાસ છે, એની બીજી મૂર્તિ મેઘ જેવી છે; જ્યારે એ શેષરૂપે વિષ્ણુ સાથે તપ કરે છે, હે ઇન્દ્ર.

તદૈવ દેવી વારુણી શેષપત્ની તપશ્ચ ક્રે ઇન્દિરાપ્રીતયે ચ । તદા પ્રીતા ઇન્દિરા સુપ્રસન્ના ઉવાચ તાં વારુણીં શેષપત્નીમ્ ॥ ૩,૨૮.

એ સમયે વરુણી, જે શેષની પત્ની છે, એ પણ ઇન્દિરાની પ્રસન્નતા માટે તપ કરે છે; ત્યારે પ્રસન્ન થયેલી ઇન્દિરાએ વરુણી, શેષપત્ની, ને કહ્યું.

યદા રામો વૈષ્ણવાંશેન યુક્તઃ સંપત્સ્યતે ભૂતલે રૌહિણેયઃ । મય્યાવેશાત્સંયુતા ત્વં તુ ભદ્રે શ્રીરિત્યાખ્યા વલભદ્રસ્ય રન્તુમ્ ॥ ૩,૨૮.

જ્યારે રામ, જે વિષ્ણુનો અંશ ધરાવે છે, રોહિણીપુત્ર બની પૃથ્વી પર આવશે, ત્યારે, હે શુભે, મારી કૃપાથી તું શ્રી તરીકે ઓળખાશે અને બલભદ્રની પ્રિય બનશે.

સંપત્સ્યસે નાત્ર વિચાર્યમસ્તીત્યુક્ત્વા સા વૈ પ્રયયૌ વિષ્ણુલોકે । શ્રીલક્ષ્મ્યંશાચ્છ્રીરિતીડ્યાં સમાખ્યાં લબ્ધ્વા લોકે શેષપત્ની બભૂવ ॥ ૩,૨૮.

'તું આ અવસ્થાને નિશ્ચિત રીતે પ્રાપ્ત કરશ' એમ કહીને એ વિષ્ણુલોકમાં ચાલી ગઈ; શ્રીલક્ષ્મીનો અંશ અને શ્રી નામ પામીને શેષપત્ની જગતમાં પ્રસિદ્ધ થઈ.

યદાહીશો વિપુલામુદ્ધરેચ્ચ તદા રામઃ શ્રીભિદાસંગમે ચ । કરોતિ તોષત્સર્વદા વૈ રમાયાસ્તસ્યાપ્યાવેશો વ્યંસ્રિતમોનસંગમ્ ॥ ૩,૨૮.

જ્યારે સર્પોના સ્વામી વિશાળ પર્વત ઉઠાવે છે, ત્યારે રામ શ્રી સાથે એકત્વ પામે છે અને હંમેશા રમાની પ્રસન્નતા માટે કાર્ય કરે છે; એમ બંનેના મનના મિલનથી એનું વાસ જણાય છે.

યા રેવતી રૈવતસ્યૈવ પુત્રી સા વારુણી બલભદ્રસ્ય પત્ની । સૌપર્ણનામ્ની બલપત્ની ખગેન્દ્ર યાસ્તાસ્તિસ્રઃ ષડ્વિષ્ણોશ્ચ સ્ત્રીભ્યઃ । દ્વિગુણાધમા રુદ્રશેષાદિકેભ્યો દશાધમા ત્વં વિજાનીહિ પૌત્ર ॥ ૩,૨૮.

રૈવતની પુત્રી રેવતી એ વરુણી છે, જે બલભદ્રની પત્ની છે; સૌપર્ણી બલપત્ની છે, હે ખગરાજ. આ ત્રણ અને વિષ્ણુની છ પત્નીઓ, રુદ્ર અને શેષની પત્નીઓ કરતાં બે ગણાં શ્રેષ્ઠ છે અને દસ ગણાં વધારે મહાન છે, હે પૌત્ર.

ગરુડ ઉવાચ । રામેણ રન્તું સર્વદા વારુણી તુ પુત્રીત્વમાપે રેવતસ્યૈવ સુભ્રૂઃ । એવં ત્રિરૂપા વારુણી શેષપત્ની દ્વિરૂપભૂતા પાર્વતી રુદ્રપત્ની ॥ ૩,૨૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: રામની પ્રિય બનવા માટે વરુણી, રૈવતની સુંદર પુત્રી, જન્મી; આમ વરુણી, શેષપત્ની, ત્રણ રૂપ ધરાવે છે અને પાર્વતી, રુદ્રપત્ની, બે રૂપ ધરાવે છે.

નીચાયા જાંબવત્યાશ્ચ શેષસામ્યં ચ કુત્રચિત્ । શ્રૂયતે ચ મયા કૃષ્ણ નિમિત્તં બ્રૂહિ મે પ્રભો ॥ ૩,૨૮.

જાંબવતી અને નીચાની સમાનતા અને શેષની સમાનતા ક્યારેક સાંભળવા મળે છે; એનું કારણ મને કહો, હે કૃષ્ણ.

ઉમાયાશ્ચ તથા રુદ્રઃ સદા બહુગુણાધિકઃ । એવં ત્વયોક્તં ભગવન્નિશ્ચયાર્થં મમ પ્રભો ॥ ૩,૨૮.

અને રુદ્ર હંમેશા ઉમા કરતાં અનેક ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે; આમ તમે મને સમજાવવા કહ્યું છે, હે ભગવાન.

રેવતી શ્રીયુતા શ્રીશ્ચ શેષરૂપા ચ વારુણી । સૌપર્ણિ પાર્વતી ચૈવ તિસ્રઃ શેષાશંતો વરાઃ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીએ યુક્ત રેવતી, શ્રી સ્વયં, શેષરૂપે વરુણી, સૌપર્ણી અને પાર્વતી—આ ત્રણેય શેષની શ્રેષ્ઠ પત્નીઓ છે.

ઇત્યપિ શ્રૂયતે કૃષ્ણ કુત્રચિન્મધુસૂદન । નિમિત્તં બ્રૂહિ મે કૃષ્ણ તવ શિષ્યાય સુવ્રત ॥ ૩,૨૮.

આ રીતે પણ, હે કૃષ્ણ, ક્યારેક સાંભળાય છે, હે મધુસૂદન; એનું કારણ મને કહો, હે કૃષ્ણ, તમારા ભક્ત શિષ્યને.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । વિજ્ઞાય જાંબવત્યાશ્ચ તદન્યેષાં ખગાધિપ । ઉત્તમાનાં ચ સામ્યં તુ ઉત્તમાવેશતો ભવેત્ ॥ ૩,૨૮.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હે ખગાધિપતિ, જાંબવતી અને અન્ય સ્ત્રીઓની સમાનતા એમાં શ્રેષ્ઠતાનો પ્રવેશ થવાથી થાય છે, એ સમજો.

અવરાણાં ગુણસ્યાપિ હ્યુત્તમાનામધીનતા । અસ્તીતિ દ્યોતનાયૈવ શતાંશાધિકમુચ્યતે ॥ ૩,૨૮.

નીચ સ્ત્રીના ગુણ પણ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી પર આધાર રાખે છે; તેથી કહેવાય છે કે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીમાં સો ગણું તેજ હોય છે.

યથા મયોચ્યતે વીન્દ્ર તથા જાનીહિ નાન્યથા । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ કાશ્યપજોત્તમ ॥ ૩,૨૮.

હું જે રીતે કહું છું, હે ઇન્દ્ર, એ જ રીતે સમજજે, બીજું નહિ; હવે પછીનું કહું છું, સાંભળ, હે શ્રેષ્ઠ કાશ્યપ.