ગરુડપુરાણમ્

ચક્રદ્વ્યસમાયુક્તં શિરશ્ચક્રસમન્વિતમ્ । સુવર્ણબિન્દુસંયુક્તં વજ્રાઙ્કુશસમાન્વતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એમાં બે ચક્ર છે, માથા પર પણ ચક્ર છે, સોનાની બિંદી છે અને વજ્ર તથા અંકુશના ચિહ્નો છે.

તન્મૂર્તિદાનં દુર્લભં તત્ર દેવઃ પ્રીણાતિ યસ્માચ્છ્રીનિવાસો મહાત્મા । યદા દાનં દુર્ઘટં સ્યાચ્ચ દેવિ તદા શ્રોતવ્યં લક્ષણં તસ્ય મૂર્તેઃ ॥ ૩,૨૬.

એ રૂપનું દાન દુર્લભ છે; ત્યાં શ્રીનિવાસ ભગવાન ખૂબ પ્રસન્ન થાય છે. દેવી, જ્યારે એ દાન મળવું મુશ્કેલ હોય, ત્યારે એ રૂપના લક્ષણો સાંભળવા જોઈએ.

પાશિનૈરૃતયોર્મધ્યે શેષતીર્થં પરં સ્મૃતમ્ । તત્ર સ્નાત્વા શેષમૂર્તિં પ્રદદાતિ દ્વિજાતયે ॥ ૩,૨૬.

પાશિન અને નૈઋત તીર્થ વચ્ચે શ્રેષ્ઠ શેષ તીર્થ છે; ત્યાં સ્નાન કર્યા પછી, શેષમૂર્તિનું દાન દ્વિજને કરવું જોઈએ.

સ યાતિ પરમં લોકં પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્ । ઔદુંબરફલાકારં કુણ્ડલાકૃતિમેવ ચ ॥ ૩,૨૬.

એ વ્યક્તિ પરમ લોકને પામે છે, જ્યાંથી પાછો આવવું પડતું નથી; એ શિલા ઉદુંબર ફળ જેવી આકારની અને વળાંકવાળી છે.

શેષવદ્વદનં તસ્ય તસ્મિંશ્ચક્રદ્વયં સ્મૃતમ્ । ફલં તમેકચક્રેણ સંયુતં વલ્મિકાન્વિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એનું મુખ શેષજી જેવું છે; તેમાં બે ચક્ર છે. એ ફળ એક ચક્ર સાથે જોડાયેલું છે અને તેમાં વામળિયું (ઉંદરનું બિલ) જેવું ચિહ્ન છે.

કિઞ્ચિદ્વર્ણસમાયુક્તં શેષમૂર્તિ મતિસ્ફુટમ્ । સુપ્તા પ્રબુદ્ધા દ્વિવિધા શેષમૂર્તિરુદાહૃતા ॥ ૩,૨૬.

શેષમૂર્તિ થોડો રંગ ધરાવતી સ્પષ્ટ ઓળખાય છે; એ શેષમૂર્તિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—સૂતી અને જાગૃત.

ફણોન્નતા પ્રબુદ્ધા સ્યાત્સપ્તલક્ષફણાન્વિતા । તત્રાપિ દુર્લભા સુપ્તા મહાભાગ્યકરીસ્મૃતા ॥ ૩,૨૬.

જાગૃત શેષમૂર્તિના ફણ ઊંચા હોય છે અને એ સાત લાખ ફણ ધરાવે છે; તેમ છતાં, એમાં પણ સૂતી શેષમૂર્તિ દુર્લભ અને મહાભાગ્ય આપનાર માનવામાં આવે છે.

ઇહ લોકે પરત્રાપિ મોક્ષદા નાત્ર સંશયઃ । નવચક્રાદુપક્રમ્ય વિંશત્યન્તં ચ યત્ર સઃ ॥ ૩,૨૬.

આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ એ મુક્તિ આપે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. નવ ચક્રથી શરૂ કરીને વીસ સુધી, જ્યાં પણ મળે—

અનન્ત ઇતિ વિજ્ઞેયો હ્યનન્તફલદાયકઃ । વિશ્વંભરઃ સ વિજ્ઞેયો વિંશત્યૂર્ધ્વં વરાનને ॥ ૩,૨૬.

એને અનંત કહેવાય છે, કારણ કે એ અનંત ફળ આપે છે; વીસથી વધુ ચક્ર હોય તો, સુન્દરી, એને વિશ્વંભર કહેવાય છે.

તત્રાપિ કેસરૈશ્ચૈક્રર્લક્ષણૈશ્ચ સમન્વિતમ્ । કલૌ તુ દુર્લભં નણાં તદ્દાનં ચાતિદુર્લભમ્ ॥ ૩,૨૬.

એમાં પણ કેસર અને અન્ય શુભ ચિહ્નો હોય છે; કળિયુગમાં એનું દાન લોકોમાં અત્યંત દુર્લભ છે.

સ્નાનં કૃત્વા શેષતીર્થે વિશુદ્ધેનૈવ ચેતસા । એતેષાં લક્ષણં શ્રુત્વા પ્રયાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૩,૨૬.

શેષ તીર્થમાં શુદ્ધ મનથી સ્નાન કરીને, આ તમામ રૂપોના લક્ષણો સાંભળ્યા પછી, મનુષ્ય પરમ ગતિ પામે છે.

તતઃ પરં મહાભાગે વારુણં તીર્થમુત્તમમ્ । તત્રાસ્તે વરુણો દેવઃ પૂજાં કર્તું હરેઃ સદા ॥ ૩,૨૬.

પછી, હે મહાભાગ્યશાળી, ઉત્તમ વરુણ તીર્થ આવે છે. ત્યાં વરુણ દેવ હંમેશા હરિની પૂજા કરવા માટે વસે છે.

તત્ર સ્નાનં પ્રકર્તવ્યં દાતવ્યં દાનમુત્તમમ્ । શિશુમારં ચ મત્સ્યં ચ ત્રિવિક્રમમથાપિ વા । દાતવ્યં ભૂતિકામેન તીર્થેસ્મિન્વિરવર્ણિનિ ॥ ૩,૨૬.

ત્યાં સ્નાન કરવું અને શ્રેષ્ઠ દાન આપવું જોઈએ. સુખ-સમૃદ્ધિ માટે અહીં શિશુમાર, માછલી અથવા ત્રિવિક્રમનું દાન કરવું જોઈએ, હે નિર્મળવર્ણે.

જંબૂફલસમાકારા પુચ્છે સૂક્ષ્મા સબિન્દુકા । ચક્રત્રયા ચ વદને પુચ્છોપરિ સચક્રકા ॥ ૩,૨૬.

જાંબુફળ જેવું પૂંછડું, નાનું અને ટપકાવાળું, ચહેરા પર ત્રણ ચક્ર અને પૂંછડાની ઉપર પણ ચક્રવાળું એ તેનું સ્વરૂપ છે.

શ્રીવત્સબિન્દુમાલાઢ્યા મત્સ્યમૂર્તિરુદાહૃતા । પુચ્છાદધશ્ચક્રયુતં શિશુમારમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

શ્રીવત્સ અને ટપકાવાળી પંક્તિથી શોભતા માછલીનું સ્વરૂપ કહેવાયું છે. પૂંછડાની નીચે ચક્રવાળું શિશુમાર કહેવાયું છે.

વક્રચક્રયુતશ્ચેત્સ્યાત્ત્રિવિક્રમ ઉદાહૃતઃ । એતેષાં લક્ષણં શ્રુત્વા વારુણે તીર્થ ઉત્તમે ॥ ૩,૨૬.

વાંકા ચક્રવાળું ત્રિવિક્રમ કહેવાયું છે. આ બધાની લાક્ષણિકતાઓ સાંભળીને, વરુણ તીર્થમાં—

એતદ્દાનફલં પ્રાપ્ય મોદતે વિષ્ણુમન્દિરે । પૂર્વૌક્તા મૂર્તયો યસ્મિન્ ગૃહે તિષ્ઠન્તિ ભામિનિ । ભાગીરથી તીર્થવરા સંનિધત્તે ન સંશયઃ ॥ ૩,૨૬.

આ દાનનું ફળ પામી, ભગવાન વિષ્ણુના મંદિરમાં આનંદ થાય છે. જ્યાં આ પેહલા જણાવેલા સ્વરૂપો ઘરમાં હોય છે, હે સુન્દરી, ત્યાં ભાગીરથી તીર્થ નિશ્ચિતપણે હાજર રહે છે.

સ્વામિ પુષ્કરિણીસ્નાનં દુર્ઘટં તુ કલૌ નૃણામ્ । તત્ર સ્થિતાનાં તીર્થાનાં સ્નાનં ચાપ્યતિદુર્ઘટમ્ ॥ ૩,૨૬.

કળીયુગમાં સ્વામીપુષ્કરિણીમાં સ્નાન કરવું મનુષ્યો માટે અતિ કઠિન છે. ત્યાં આવેલા તીર્થોમાં પણ સ્નાન કરવું બહુ જ મુશ્કેલ છે.

શાલગ્રામશિલાદાનં દુર્ઘટં ચ તથા સ્મૃતામ્ । સ્વામિપુષ્કરિણીતીરે કન્યાદાનં સુદુર્ઘટમ્ ॥ ૩,૨૬.

શાલગ્રામ શિલાનું દાન કરવું પણ અતિ કઠિન માનવામાં આવ્યું છે. સ્વામીપુષ્કરિણીના કિનારે કન્યાદાન કરવું તો અત્યંત દુષ્કર છે.

દુર્ઘટં કપિલાદાનં ભક્ષ્યદાનં સુદુર્ઘટમ્ । સ્વામિપુષ્કરિણીતીર્થે તીર્થેષ્વન્યેષુ ભામિનિ ॥ ૩,૨૬.

કપિલા દાન કરવું મુશ્કેલ છે અને ભોજન દાન કરવું તો બહુ જ મુશ્કેલ છે, સ્વામીપુષ્કરિણી તીર્થમાં અને બીજા તીર્થોમાં પણ, હે સુન્દરી.

સ્નાનં કુરુ યથાન્યા યં શય્યાદાનં તથા કુરુ । જૈગીષવ્યેન મુનિના ત્વેવમુક્તા ચ કન્યકા ॥ ૩,૨૬.

જેમ બીજાઓ કરે તેમ સ્નાન કર અને તેમ જ શય્યા દાન પણ કર. ઐ રીતે જૈગીષવ્ય મુનિએ કન્યાને ઉપદેશ આપ્યો.

સ્વામિપુષ્કરિણીસ્નાનં સા ચકાર ધૃતવ્રતા । તીર્થેષ્વેતેષુ સુસ્નાતા દાનં ચક્રે સુભામિની ॥ ૩,૨૬.

તે ધૃઢવ્રતાવાળી સ્ત્રીએ સ્વામીપુષ્કરિણીમાં સ્નાન કર્યું. આ તીર્થોમાં સારી રીતે સ્નાન કરીને, સુન્દરીએ દાન પણ કર્યું.

ઉવાસ તત્ર સા દવી ત્રિઃ સપ્તકન્દિનાનિ ચ । સ્વામિપુષ્કરણીતીરમહિમાનં શૃણોતિ યઃ । સ યાતિ પરમાં ભક્તિં શ્રીનિવાસે જગન્મયે ॥ ૩,૨૬.

તે ત્યાં એકવીસ દિવસ રહી. જે કોઈ સ્વામીપુષ્કરિણીના કિનારે મહિમા સાંભળે છે, તે શ્રીનિવાસ, જગતના સ્વામીમાં પરમ ભક્તિ પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૭ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સા ગતા સ્નાતુકામાથ નન્દાં પાપનિવારિણીમ્ । પપ્રચ્છ તં ગુરું વિપ્રં વિનયાવનતા સુધીઃ ॥ ૩,૨૭.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: તે પાપ દૂર કરતી નંદા નદીમાં સ્નાન કરવા ગઈ. વિનયપૂર્વક અને બુદ્ધિપૂર્વક, તેણે પોતાના ગુરુ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું.

કિન્નામેયં નદી વિપ્ર કિં કાર્યં ચાત્ર મે વદ । જૈગીષવ્યસ્ત્વેવમુક્તો વાક્યમેતદુવાચ હ ॥ ૩,૨૭.

'આ નદીનું નામ શું છે, હે બ્રાહ્મણ? અહીં મને શું કરવું જોઈએ, કહો.' ત્યારે જૈગીષવ્યએ આ રીતે જવાબ આપ્યો.

જૈગીષવ્ય ઉવાચ । શૃણુ ભદ્રે પ્રવક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્ । ઇયં નદી મહાભાગે સદા પાપવિનાશિની ॥ ૩,૨૭.

જૈગીષવ્ય બોલ્યા: 'હે શુભે, સાંભળ, હું આ નદીનું પાપનાશક મહાત્મ્ય કહું છું. હે મહાભાગ્યશાળી, આ નદી હંમેશા પાપોનો નાશ કરે છે.'

બ્રહ્મહત્યાદિપાપૌઘો યત્ર સ્નાનેન નશ્યતિ । પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે હ્યત્ર સ્નાનં કર્તું સમુદ્યતૈઃ ॥ ૩,૨૭.

અહીં બ્રહ્મહત્યાદિ મોટા પાપો પણ સ્નાનથી નાશ પામે છે. જે લોકો અહીં સ્નાન કરવા આવે છે, તેઓએ આનો અનુભવ સીધો જ કરે છે.

જલં ચાશુભ્રરૂપેણ પાપૈશ્ચ પરિદૃશ્યતે । યાવચ્છુભ્રોદકં દેવિ તાવત્સનાનં ચ કારયેત્ ॥ ૩,૨૭.

પાપોના કારણે પાણી અશુદ્ધ દેખાય છે. જયાં સુધી પાણી શુદ્ધ ન થાય, હે દેવિ, ત્યાં સુધી સ્નાન કરવું જોઈએ.

યાવચ્છુભ્રોદકં નૈવ તાવત્પાપં ન નશ્યતિ । શુદ્ધોદકે સમાયાતે પાપં નષ્ટમિતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૩,૨૭.

પાણી શુદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી પાપ નાશ પામતું નથી. જ્યારે શુદ્ધ પાણી દેખાય, ત્યારે પાપ નિશ્ચિતપણે નાશ પામે છે.