ગરુડપુરાણમ્

સ્થલમૌદુંબરસમં તત્પ્રમાણમુદાહૃતમ્ । છત્ત્રાકારં વર્તુલં ચ પ્રસન્નવદનં શુભમ્ ॥ ૩,૨૬.

તે સ્થાનનું માપ ઔદુંબર વૃક્ષ જેટલું કહેવાય છે; છત્રી જેવું, ગોળ, પ્રસન્ન અને શુભ મુખવાળું છે.

ચણકપ્રદેશમાત્રં ચ વદનં સમુદાહૃતમ્ । સવ્યે દક્ષિણપાર્શ્વે ચ સમયોઃ પુષ્કલાન્વિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

મુખ ચણાના દાણા જેટલું કહેવાય છે; ડાબી અને જમણી બાજુએ, સાંધા પાસે, તે પરિપૂર્ણતા ધરાવે છે.

ગોયૂથવત્સવર્ણં ચ ચતુશ્ચક્રસમન્વિતમ્ । ગોખુરૈશ્ચ સમાયુક્તં સુવર્ણકિણસંયુતમ્ ॥ ૩,૨૬.

તે ગાયના ઝુંડ જેવું રંગ ધરાવે છે, ચાર ચક્રથી યુક્ત છે, ગાયના ખુરથી શોભાયમાન છે અને સોનાની ડાઘથી અલંકૃત છે.

વનમાલાભિસંયુક્તં વજ્રપુઙ્ખૈશ્ચ સંયુતમ્ । એતાદૃશીં દરેર્મૂર્તિ લક્ષ્મીનારાયણં વિદુઃ ॥ ૩,૨૬.

વનમાલાથી શોભાયમાન છે અને વજ્રના આકારના ચિહ્નોથી યુક્ત છે; આવી મૂર્તિને લક્ષ્મીનારાયણ કહેવાય છે.

કલૌ નૃણાં તસ્ય લાભો દુર્લભઃ સંસ્મૃતો ભુવિ । દાનં ચ સુતરાં દેવિ દર્લભં કિં વદામિ તે ॥ ૩,૨૬.

કળીયુગમાં મનુષ્યો માટે તેનું પ્રાપ્ત કરવું દુર્લભ ગણાય છે; અને દાન તો અત્યંત દુર્લભ છે, હે દેવી, હવે હું વધુ શું કહું?

બ્રહ્મતીર્થે ચ સંસ્નાય શ્રોતવ્યા વૈ હરેઃ કથા । ગણ્ડિકાયાઃ શિલાયાશ્ચ લક્ષ્મીનારાયણસ્ય તુ ॥ ૩,૨૬.

બ્રહ્મતીર્થમાં સ્નાન કરીને, ખાસ કરીને ગંડિકા પાસે આવેલી લક્ષ્મીનારાયણની શિલા પાસે, હરિની કથાઓ સાંભળવી જોઈએ.

લક્ષણં યો વિજાનાતિ તદા તત્સદૃશં ફલમ્ । પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંદેહો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૨૬.

જે કોઈ એનું લક્ષણ સમજે છે, તેને એ પ્રમાણેનું ફળ મળે છે; આમાં કોઈ શંકા નથી અને વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

શ્રીનિવાસસ્ય તીર્થસ્ય પૂર્વે સ્યાદિન્દ્રતીર્થકમ્ । શ્રીનિવાસસ્ય પૂજાં તુ કર્તુમાસ્તે શચીપતિઃ ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસના તીર્થના પૂર્વમાં જે તીર્થ છે, તેને ઇન્દ્રતીર્થ કહે છે, જ્યાં શચીપતિ શ્રીનિવાસની પૂજા કરવા માટે રહે છે.

શાલગ્રામશિલાદાનં કર્તવ્યં શ્રોત્રિયાયવૈ । શાલગ્રામશિલાદાનં હત્યાકોટિવિનાશનમ્ ॥ ૩,૨૬.

શાલગ્રામ શિલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણને આપવી જોઈએ; શાલગ્રામ શિલા દાન કરવાથી અનેક હત્યાના પાપો નાશ પામે છે.

તસ્મિંસ્તીર્થે તુ યો દેવિ સીતારામશિલાભિધામ્ । દદાતિ ભૂતલે ભદ્રે ભૂપતેઃ સદૃશો ભવેત્ ॥ ૩,૨૬.

હે સુમંગલિ, જે કોઈ એ તીર્થ પર સીતારામ નામની શિલા ધરતી પર આપે છે, તે ભૂપતિ સમાન બની જાય છે.

સીતારામશિલા દેવિ દ્વિવિધા સંપ્રકીર્તિતા । પઞ્ચચક્રયુતા કાચિત્ષટ્રચક્રેણ ચ સંયુતા ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, સીતારામ શિલા બે પ્રકારની કહેવાય છે: એકમાં પાંચ ચક્ર જોડાયેલા હોય છે અને બીજીમાં છ ચક્ર હોય છે.

તત્રાપિ ષટ્રચક્રયુતા હ્યુત્તમા સંપ્રકીર્તિતા । પઞ્ચચક્રયુતાયાશ્ચ ફલં દ્વિગુણમીરિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એમાં છ ચક્રવાળી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; પાંચ ચક્રવાળાનું ફળ પણ દ્વિગુણું કહેવાયું છે.

કુક્કુટાણ્ડપ્રમાણં ચ સુસિગ્ધં નીલવર્ણકમ્ । વદનત્રયસંયુક્તં સટ્ચક્રૈઃ કેસરૈર્યુતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એ શિલા કુકડાના ઈંડા જેટલી મોટી, ચકચકી, નીલ રંગની, ત્રણ મુખવાળી અને છ ચક્ર તથા રેશમ જેવી લકેરોથી શોભાયમાન હોવી જોઈએ.

સ્વર્ણરેખાસમાયુક્તં ધ્વજવજ્રાઙ્કુશૈર્યુતમ્ । એતાદૃશં તુ વૈ ભદ્રે સીતારામાભિધં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એમાં સોનાની રેખાઓ, ધ્વજ, વજ્ર અને અંકુશના ચિહ્નો હોવા જોઈએ; આવી શિલાને, હે સુમંગલિ, સીતારામ કહેવાય છે.

વદનેવન્દને દેવિ સીતારામસ્ય કોશકમ્ । દુર્લભં તુ કલૌ નૄણાં સ્વસામ્રાજ્યપ્રદં શુભમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, સીતારામ શિલાનું ખાડું તેના મુખ અથવા ચહેરા પર હોય છે; કલિયુગમાં એ મનુષ્યોને દુર્લભ છે, પણ એ શુભ રાજસત્તા આપે છે.

ઇન્દ્રતીર્થે મહાદેવિ સીતારામ ભિધાશિલા । યા તદ્દાનં દુર્લભં તન્નાલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે મહાદેવી, ઇન્દ્રતીર્થ પર સીતારામ નામની શિલા આપવી દુર્લભ છે; એનું ફળ થોડા તપથી મળતું નથી.

દાનસ્ય શક્ત્યભાવે તુ શ્રોતવ્યં લક્ષણં હરેઃ । શાલગ્રામ શિલાદાનાદ્યત્ફલં તત્ફલં લભેત્ ॥ ૩,૨૬.

જો દાન કરવાની શક્તિ ન હોય, તો હરિના લક્ષણો સાંભળવા જોઈએ; શાલગ્રામ શિલા દાન જેવું જ ફળ મળે છે.

આગ્નેયકોણે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ તીર્થં ત્વાસ્તે વહ્નિસંજ્ઞં સુશસ્તમ્ । સ વહ્નિદેવઃ શ્રીનિવાસસ્ય પૂજાં કર્તું હ્યાસ્તે સર્વદા તીર્થમધ્યે ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, શ્રીનિવાસના દક્ષિણપૂર્વમાં અગ્નિ નામનું પવિત્ર તીર્થ છે; ત્યાં અગ્નિદેવ શ્રીનિવાસની પૂજા કરવા હંમેશા રહે છે.

યો વા તીર્થે વહ્નિસંજ્ઞે ચ દેવિ ભક્ત્યા સ્નાનં કુરુતેઽજં સ્મરન્હિ । જ્ઞાનદ્વારા મોક્ષમાપ્નોતિ દેવિ તત્ર સ્નાનં દુર્લ્લભં વૈ નૃણાં ચ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, જે કોઈ અગ્નિ નામના તીર્થમાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરે છે અને અજને સ્મરે છે, તે જ્ઞાનથી મુક્તિ પામે છે; ત્યાં સ્નાન કરવું મનુષ્યોમાં દુર્લભ છે.

જ્ઞાત્વા સ્નાનં દુષ્કરં તીર્થરાજે ભક્તિસ્તસ્મિન્દુર્લ્લભા ચૈવ દેવિ । શાલગ્રામે તચ્છિલાયાશ્ચ દાનં સુદુર્લભં વાસુદેવાભિધાયાઃ ॥ ૩,૨૬.

તીર્થરાજમાં સ્નાન કરવું અતિ કઠિન છે અને ત્યાં ભક્તિ પણ દુર્લભ છે, હે દેવી; શાલગ્રામમાં વાસુદેવ નામની શિલા દાન કરવું તો અત્યંત દુર્લભ છે.

હ્રસ્વં તથા વર્તુલં નીલવર્ણં સૂક્ષ્મં મુખં મુખચક્રં સુશુદ્ધમ્ । સુવેણુયુક્તં વાસુદેવાભિધેયં દાનં કલૌ દુર્લભં તસ્ય ભદ્રે ॥ ૩,૨૬.

શોર્ટ, ગોળ, નીલ રંગની, સૂક્ષ્મ મુખવાળી અને શુદ્ધ મુખચક્રવાળી, સુંદર રેખાઓથી શોભાયમાન એવી વાસુદેવ નામની શિલા કલિયુગમાં દાન માટે દુર્લભ છે, હે સુમંગલિ.

દાને તસ્યાઃ શક્ત્ય ભાવે ચ દેવિ સ્નાત્વા તીર્થે વાસુદેવાભિધસ્ય । સમ્યક્શ્રાવ્યં લક્ષણં વૈ શિલાયાસ્તયોસ્તુલ્યં ફલમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૬.

જો દાન કરવાની શક્તિ ન હોય, હે દેવી, તો વાસુદેવ નામના તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી એ શિલાના લક્ષણો યોગ્ય રીતે સાંભળવા જોઈએ; બંનેનું ફળ મહાન લોકો સમાન કહે છે.

દક્ષિણે શ્રીનિવાસસ્ય યમતીર્થં ચ સંસ્મૃતમ્ । તત્રાસ્તે યમરાજસ્તુ પૂજાં કર્તું હરેઃ સદા ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસના દક્ષિણમાં યમતીર્થ કહેવાય છે, જ્યાં યમરાજ હંમેશા હરિની પૂજા કરવા રહે છે.

તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચાપ્યક્ષયં પરમં સ્મૃતમ્ । શાલગ્રામશિલાદાનં કાર્યં તત્ર મહામુને ॥ ૩,૨૬.

ત્યાં સ્નાન કરવું અને દાન આપવું અવિનાશી માનવામાં આવે છે; મહાન ઋષિ, ત્યાં શાલગ્રામ શિલાનું દાન અવશ્ય કરવું જોઈએ.

પટ્ટાભિરામસંજ્ઞાયાઃ શિલાયા દાનમિષ્યતે । તચ્ચૂતફલવત્સ્થૂલં વદનત્રયસંયુતમ્ ॥ ૩,૨૬.

પટ્ટાભિરામ નામની શિલાનું દાન શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; એ શિલા કેરીના ફળ જેટલી મોટી છે અને ત્રણ મુખ ધરાવે છે.

શિરશ્ચક્રેણ રહિતં સપ્તચક્રૈઃ સમન્વિતમ્ । નીલવર્ણં સ્વર્ણરેખં ગોશુરાદ્યૈઃ સમન્વિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એ શિલાને માથા પર ચક્ર નથી, પણ એમાં સાત ચક્ર છે; એ શ્યામ રંગની છે, સોનાની રેખા ધરાવે છે અને ગાયના ખુર સહિતના ચિહ્નોથી યુક્ત છે.

પટ્ટવર્ધનરામં તુ દુર્લભં બહુભાગ્યદમ્ । પટ્ટવર્ધનરામં તુ યો દદાતિ ચ તત્ર વૈ । પટ્ટાભિષિક્તો ભવતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૨૬.

પટ્ટવર્ધનરામ શિલા દુર્લભ છે અને ઘણું શુભ ફળ આપે છે; જે કોઈ ત્યાં પટ્ટવર્ધનરામ શિલાનું દાન આપે છે, તે રાજાભિષેક પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

શ્રીનિવાસસ્ય નૈરૃત્યે નૈરૃતં તીર્થમુત્તમમ્ । આસ્તે હિ નિરૃતિસ્તત્ર પૂજાં કુર્તું ચ સર્વદા ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસના દક્ષિણપશ્ચિમમાં શ્રેષ્ઠ નૈઋત તીર્થ આવેલું છે; ત્યાં નૈઋતિ દેવી હંમેશાં પૂજા સ્વીકારવા માટે વિરાજે છે.

તત્ર સ્નાનં પ્રકર્તવ્યં પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે । શાલગ્રામશિલાયાશ્ચઃ પુરુષોત્તમસંજ્ઞિકામ્ ॥ ૩,૨૬.

ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; એ વ્યક્તિને ફરી જન્મ લેવો પડતો નથી. ત્યાંની શાલગ્રામ શિલા પુરુષોત્તમ નામે ઓળખાય છે.