ગરુડપુરાણમ્

ચક્રદ્વયસમાયુક્તં ગૌપૂરૈઃ પઞ્ચભિર્યુતમ્ । ચાપબાણસમાયુક્તમનતં કુણ્ડલાકૃતિમ્ ॥ ૩,૨૬.

બે ચક્રવાળું, પાંચ ગાયના ખુરના નિશાનથી યુક્ત, ધનુષ્ય અને બાણથી સજ્જ, વાંકડું અને કુંડળ જેવું આકાર ધરાવતું—

વનમાલ સુખયુતં મૂર્ધ્નસાહસ્રસંયુતમ્ । રૌપ્યબિન્દુસમાયુક્તં સવ્યે ભદ્રાર્ધમાત્રકમ્ ॥ ૩,૨૬.

વનમાલાથી શોભિત, માથા પર હજાર નિશાનવાળું, ચાંદીના બિંદુથી ચિહ્નિત, ડાબી બાજુએ શુભતાનો અર્ધ ભાગ ધરાવતું—

ચન્દ્રેણ સહિતં દેવિ દધિવામનમુચ્યતે । એતાદૃશં કલૌ નૄણાં દુર્લભં બહુભાગ્યદમ્ । લક્ષ્મીનારાયણસમાં તાં મૂર્તિં વિદ્ધિ ભામિનિ ॥ ૩,૨૬.

દેવી, ચંદ્ર સાથે યુક્ત એ સ્વરૂપને દધિવામન કહે છે. આવું સ્વરૂપ કળિયુગમાં લોકો માટે બહુ દુર્લભ છે અને ઘણું ભાગ્ય આપે છે. હે સુંદરિ, એ સ્વરૂપ લક્ષ્મીનારાયણ સમાન છે એમ જાણ.

સુદુર્લભં તસ્ય મૂર્તેશ્ચ દાનં તચ્ચન્દ્રતીર્થે શ્રવણં દુર્ઘટં ચ । સમ્યક્સ્વરૂપં દધિવામનસ્ય સુદુર્ઘટં શ્રવણં વૈષ્ણવાચ્ચ ॥ ૩,૨૬.

એ સ્વરૂપનું દાન અતિ દુર્લભ છે અને ચંદ્રતીર્થમાં એનું શ્રવણ કરવું પણ અત્યંત મુશ્કેલ છે. દધિવામનનું સાચું સ્વરૂપ વૈષ્ણવો પાસેથી સાંભળવું બહુ જ દુષ્કર છે.

તત્ર સ્નાત્વા વામનસ્ય સ્વરૂપશ્રવણાદ્વિદુર્દાનફલં સમં ચ । દશહસ્તપ્રમાણં તુ ચન્દ્રતીર્થમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

ત્યાં સ્નાન કરીને અને વામનના સાચા સ્વરૂપનું શ્રવણ કરીને દાનનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે. ચંદ્રતીર્થ દસ હાથ જેટલું છે એમ કહેવાય છે.

મધ્યાહ્ને દુર્લભં સ્નાનં નૃણાં તત્ર સુમઙ્ગલે । તત્ર સ્થિત્વા ધન્યનરઃ સદા ભજતિ વૈ હરિમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે સુમંગલ, ત્યાં મધ્યાહ્ને સ્નાન કરવું લોકો માટે બહુ દુર્લભ છે. જે ત્યાં ઊભો રહે છે, એ હંમેશાં ધન્ય ભગવાન હરિની ભક્તિ કરે છે.

વરાહમૂર્તિદાનં તુ શાલગ્રામસ્ય દુર્લભમ્ । જંબૂફલપ્રમાણં તુ એતદ્વૈ કુક્કુટાણ્ડવત્ ॥ ૩,૨૬.

શાલગ્રામની વરાહ મૂર્તિનું દાન દુર્લભ છે. તેનું કદ જાંબુફળ જેટલું અને કુકડીના ઈંડા જેવું છે.

વદનં વલયાકારં પ્રમાણં ચણકાદિવત્ । દેવસ્ય વામભાગે ચ મધ્યદેશં વિહાય ચ ॥ ૩,૨૬.

દેવનું મુખ ગોળ આકારનું છે અને તેનું માપ ચણાની દાણાની જેટલું છે; દેવના ડાબા ભાગે, મધ્ય ભાગ છોડીને, આ વર્ણન થાય છે.

ચક્રદ્વયસમાયુક્તંમૂર્ધદેશે ચ ભામિનિ । સુવર્ણબિન્દુના યુક્તં ભૂવરાહાખ્યમુચ્યતે ॥ ૩,૨૬.

મસ્તકના ઉપરના ભાગે, બે ચક્ર સાથે જોડાયેલું અને સોનાની બિંદીથી શોભાયમાન, તેને ભૂવરાહ કહે છે, હે સુંદરિ.

પૂજાં કૃત્વા ભૂવરાહસ્ય મર્તેર્દાનં દત્ત્વા શ્રવણં ચાપિ કૃત્વા । તત્ર સ્થિતં ભૂવરાહં ચ દૃષ્ટ્વા સ વૈ નરઃ કૃતકૃત્યો હિ લોકે ॥ ૩,૨૬.

જે મનુષ્ય ભૂવરાહની પૂજા કરે, મૃત માટે દાન આપે અને શ્રવણ કરે, ત્યાં હાજર ભૂવરાહને જોવે, એ માણસ ખરેખર જીવનમાં સિદ્ધિ પામે છે.

તત્ર સ્નાત્વા ભૂવરાહસ્ય મર્તેઃ શૃણોતિ યો લક્ષણં સમ્યગેવ । સ તેન પુણ્યં સમુપૈતિ દેવિ સ મુક્તિભાઙ્નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૨૬.

જે ત્યાં સ્નાન કરીને, ભૂવરાહના લક્ષણો મૃત માટે સાચી રીતે સાંભળે છે, એ સ્ત્રી, તેનાથી પુણ્ય મેળવે છે અને મુક્તિ પણ નિશ્ચિત છે.

ઈશાનકોણે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ રૌદ્રં તીર્થં પરમં પાવનં ચ । તત્ર સ્થિત્વા રુદ્રદેવો મહાત્મા પૂજાં કરોતિ શ્રીનિવાસસ્ય નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૬.

ઈશાન કોનામાં, હે દેવી, શ્રીનિવાસનું રૌદ્ર અને પવિત્ર તીર્થ છે; ત્યાં મહાન આત્મા રુદ્રદેવ હંમેશા શ્રીનિવાસની પૂજા કરે છે.

હસ્તાષ્ટકં તત્પ્રમાણં વદન્તિ તત્ર સ્નાનં વૈષ્ણવૈઃ કાર્યમેવ । તત્ર સ્નાત્વા પ્રયતો વૈ મુરારેઃ કથાં દિવ્યાં શૃણુયાદાદરેણ । સ્નાનં પાનં તત્ર દાનં ચ કુર્યાલ્લક્ષ્મીનૃસિંહપ્રીયતે દેવિ નિત્યમ્૩,૨૬.

તેનું માપ આઠ હાથ જેટલું કહેવાય છે; ત્યાં વૈષ્ણવોને સ્નાન કરવું જોઈએ. ત્યાં શ્રદ્ધાથી સ્નાન કરીને, મુરારીની દિવ્ય કથા ધ્યાનથી સાંભળવી જોઈએ; ત્યાં સ્નાન, પાણી પીવું અને દાન કરવું હંમેશા લક્ષ્મીનૃસિંહને પ્રસન્ન કરે છે, હે દેવી.

બદરીફલમાત્રં ચ વર્તુલં બિન્દુસંયુતમ્ ॥ ૩,૨૬.

તેનું આકાર ગોળ છે, કદ બોરફળ જેટલું છે અને તેમાં બિંદી છે.

દેવસ્ય વામભાગે તુ ચક્રદ્વયસમન્વિતમ્ । સુવર્ણરેખાસંયુક્તં કિઞ્ચિદ્રક્તસમન્વિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

દેવના ડાબા ભાગે, બે ચક્ર સાથે જોડાયેલું, સોનાની રેખાથી શોભાયમાન અને થોડું લાલ રંગ ધરાવતું છે.

વૈશ્યવર્ણં સવદનં પદ્મરેખાદિચિહ્નિતમ્ । લક્ષ્મીનૃસિંહં તં વિદ્ધિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥ ૩,૨૬.

તે વૈશ્ય વર્ણનું છે, મુખવાળું છે, કમળની રેખા અને અન્ય ચિહ્નોથી યુક્ત છે; એ લક્ષ્મીનૃસિંહ છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

એતા દૃશં ગણ્ડિકાયાઃ શિલાયા મૂર્તેર્દાનં દુર્ઘટં વિદ્ધિ વીન્દ્ર । તત્ર સ્નાત્વા શ્રીનૃસિંહસ્વરૂપં લક્ષ્મીપતેઃ શૃણુયાદ્ભક્તિયુક્તઃ ॥ ૩,૨૬.

આ ગંડિકા શિલાની ઓળખ છે; એ મૂર્તિનું દાન કરવું અતિ કઠિન છે, હે ઇન્દ્ર. ત્યાં સ્નાન કર્યા પછી, ભક્તિપૂર્વક લક્ષ્મીપતિ શ્રીનૃસિંહના સ્વરૂપનું શ્રવણ કરવું જોઈએ.

મૂર્તેર્દાનાત્ફલમાપ્નોતિ દેવિ સત્યંસત્યં નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ॥ ૩,૨૬.

મૂર્તિનું દાન આપવાથી ફળ મળે છે, હે દેવી; આમાં કોઈ સંશય નથી, એ સાચું છે.

ઈશાનશક્રયોર્મધ્યે બ્રહ્મતીર્થમુદાહૃતમ્ । દુર્લભં માનુષાણાં તુ સ્નાનં સર્વાર્થસાધકમ્ ॥ ૩,૨૬.

ઈશાન અને ઇન્દ્રના વચ્ચે બ્રહ્મતીર્થ કહેવાય છે; ત્યાં સ્નાન કરવું મનુષ્યો માટે દુર્લભ છે, પણ તે સર્વ કામના પૂર્ણ કરે છે.

શાલગ્રામસ્ય દાનં તુ દુર્લભં તત્ર વૈ નૃણામ્ । લક્ષ્મીનારાયણસ્યૈવ મૂર્તેર્દાનં સુદુર્લભમ્ ॥ ૩,૨૬.

શાલગ્રામનું દાન ત્યાં મનુષ્યો માટે દુર્લભ છે; લક્ષ્મીનારાયણની મૂર્તિનું દાન તો અત્યંત દુર્લભ છે.

સ્થલમૌદુંબરસમં તત્પ્રમાણમુદાહૃતમ્ । છત્ત્રાકારં વર્તુલં ચ પ્રસન્નવદનં શુભમ્ ॥ ૩,૨૬.

તે સ્થાનનું માપ ઔદુંબર વૃક્ષ જેટલું કહેવાય છે; છત્રી જેવું, ગોળ, પ્રસન્ન અને શુભ મુખવાળું છે.

ચણકપ્રદેશમાત્રં ચ વદનં સમુદાહૃતમ્ । સવ્યે દક્ષિણપાર્શ્વે ચ સમયોઃ પુષ્કલાન્વિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

મુખ ચણાના દાણા જેટલું કહેવાય છે; ડાબી અને જમણી બાજુએ, સાંધા પાસે, તે પરિપૂર્ણતા ધરાવે છે.

ગોયૂથવત્સવર્ણં ચ ચતુશ્ચક્રસમન્વિતમ્ । ગોખુરૈશ્ચ સમાયુક્તં સુવર્ણકિણસંયુતમ્ ॥ ૩,૨૬.

તે ગાયના ઝુંડ જેવું રંગ ધરાવે છે, ચાર ચક્રથી યુક્ત છે, ગાયના ખુરથી શોભાયમાન છે અને સોનાની ડાઘથી અલંકૃત છે.

વનમાલાભિસંયુક્તં વજ્રપુઙ્ખૈશ્ચ સંયુતમ્ । એતાદૃશીં દરેર્મૂર્તિ લક્ષ્મીનારાયણં વિદુઃ ॥ ૩,૨૬.

વનમાલાથી શોભાયમાન છે અને વજ્રના આકારના ચિહ્નોથી યુક્ત છે; આવી મૂર્તિને લક્ષ્મીનારાયણ કહેવાય છે.

કલૌ નૃણાં તસ્ય લાભો દુર્લભઃ સંસ્મૃતો ભુવિ । દાનં ચ સુતરાં દેવિ દર્લભં કિં વદામિ તે ॥ ૩,૨૬.

કળીયુગમાં મનુષ્યો માટે તેનું પ્રાપ્ત કરવું દુર્લભ ગણાય છે; અને દાન તો અત્યંત દુર્લભ છે, હે દેવી, હવે હું વધુ શું કહું?

બ્રહ્મતીર્થે ચ સંસ્નાય શ્રોતવ્યા વૈ હરેઃ કથા । ગણ્ડિકાયાઃ શિલાયાશ્ચ લક્ષ્મીનારાયણસ્ય તુ ॥ ૩,૨૬.

બ્રહ્મતીર્થમાં સ્નાન કરીને, ખાસ કરીને ગંડિકા પાસે આવેલી લક્ષ્મીનારાયણની શિલા પાસે, હરિની કથાઓ સાંભળવી જોઈએ.

લક્ષણં યો વિજાનાતિ તદા તત્સદૃશં ફલમ્ । પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંદેહો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૨૬.

જે કોઈ એનું લક્ષણ સમજે છે, તેને એ પ્રમાણેનું ફળ મળે છે; આમાં કોઈ શંકા નથી અને વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

શ્રીનિવાસસ્ય તીર્થસ્ય પૂર્વે સ્યાદિન્દ્રતીર્થકમ્ । શ્રીનિવાસસ્ય પૂજાં તુ કર્તુમાસ્તે શચીપતિઃ ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસના તીર્થના પૂર્વમાં જે તીર્થ છે, તેને ઇન્દ્રતીર્થ કહે છે, જ્યાં શચીપતિ શ્રીનિવાસની પૂજા કરવા માટે રહે છે.

શાલગ્રામશિલાદાનં કર્તવ્યં શ્રોત્રિયાયવૈ । શાલગ્રામશિલાદાનં હત્યાકોટિવિનાશનમ્ ॥ ૩,૨૬.

શાલગ્રામ શિલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણને આપવી જોઈએ; શાલગ્રામ શિલા દાન કરવાથી અનેક હત્યાના પાપો નાશ પામે છે.