ગરુડપુરાણમ્

શ્રીનિવાસસ્ય તીર્થેસ્મિન્વાયુકોણે ચ કન્યકે । આસ્તે વાયુઃ સદા વિષ્ણોઃ પૂજાં કર્તુમનુત્તમામ્ ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, શ્રીનિવાસના આ તીર્થમાં, વાયુના ખૂણે, વાયુદેવ હંમેશાં વિષ્ણુની શ્રેષ્ઠ પૂજા કરે છે.

વાયુતીર્થં ચ તત્પ્રોક્તં હસ્તદ્વાદશકાન્તરમ્ । હસ્તષટ્કપ્રમાણં ચ પશ્ચિમે સમુદાહૃતમ્ । ઉત્તરે હસ્તષટ્કં તુ વાયુતીર્થમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એ તીર્થને વાયુ તીર્થ કહે છે, જે બાર હાથના અંતરે છે; પશ્ચિમમાં એ છ હાથ જેટલું છે અને ઉત્તર તરફ પણ છ હાથનું વાયુ તીર્થ કહેવાય છે.

યે વેષ્ણવા વૈષ્ણવદાસવર્યાઃ સ્નાનં સુર્યુસ્તત્ર પૂર્વં સુકન્યે । મધ્વાન્તસ્થાઃ શ્રીનિવાસસ્તુ નિત્યમત્ર સ્નાનાત્પ્રીયતાં મે દયાલુઃ ॥ ૩,૨૬.

જે વૈષ્ણવ અને તેમના શ્રેષ્ઠ દાસો છે, હે સુકન્યા, તેઓ પહેલાં ત્યાં સ્નાન કરે છે; શ્રીનિવાસ હંમેશાં મધ્યમાં રહે છે, દયાળુ ભગવાન મારા સ્નાનથી પ્રસન્ન થાય.

યે મધ્વતીર્થે સ્નાતુમિચ્છન્તિ દેવિ રુદ્રાદયો વાયુભક્તા મહાન્તઃ । સદા સ્નાનં તત્ર કુર્વન્તિ દેવિ પ્રાતઃ કાલે ચોદયાત્પૂર્વમેવ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, રુદ્ર અને બીજા વાયુભક્ત મહાનુભાવો, જયારે મધ્વ તીર્થમાં સ્નાન કરવા ઇચ્છે છે, ત્યારે હંમેશાં સવારે, સૂર્યોદય પહેલા જ ત્યાં સ્નાન કરે છે.

યે વાયુતીર્થે વિસૃજન્તિ દેહજં મલં મૂત્રં વમનં શ્લેષ્મકં ચ । યેઽપાનશુદ્ધિં લિઙ્ગશુદ્ધિં ચ કન્યે કુર્વન્તિ તે હ્યસુરા રાક્ષસાશ્ચ ॥ ૩,૨૬.

જે લોકો વાયુ તીર્થમાં શરીરનાં અશુદ્ધિ જેવી કે મૂત્ર, ઉલટી કે કફ છોડે છે, અને જે ત્યાં અંગશુદ્ધિ કરે છે, હે કન્યા, એ તો અસુર અને રાક્ષસ જ છે.

શૃણ્વન્તિ યે ભાગવતં પુરાણં કિં વર્ણયે તસ્ય પુણ્યં તુ દેવિ । યે કૃષ્ણમન્ત્રં તુ જપન્તિ દેવિ હ્યષ્ટા ક્ષરં મન્ત્રવરં સુગોપ્યમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, જે લોકો ભાગવત પુરાણ સાંભળે છે, તેમના પુણ્યનું વર્ણન શું કરવું? અને જે શ્રીકૃષ્ણનું આઠ અક્ષરનું ગુપ્ત મંત્ર જપે છે, હે દેવી—

તેષાં હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલં મધ્વાન્તસ્થો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । એવં દાનં તત્ર કુર્વન્તિ યે વૈ દ્વિજાગ્ર્યાણાં વૈષ્ણવાનાં વિદાં ચ ॥ ૩,૨૬.

તેમના માટે હરિ, કેશવ, જે મધ્યમાં વિરાજે છે, પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ જ રીતે, જે લોકો ત્યાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વૈષ્ણવો અને વિદ્વાનોને દાન આપે છે—

તેષાં પુણ્યં નૈવ જાનન્તિ દેવા જાનાત્યેવં શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ । શાલગ્રામં વાયુતીર્થે દદન્તે તેષાં પુણ્યં વેત્તિ સ વ્યઙ્કટેશઃ ॥ ૩,૨૬.

એવા લોકોનું પુણ્ય દેવતાઓ પણ જાણતા નથી; એ તો માત્ર શ્રીનિવાસ હરિ જાણે છે. જે વાયુ તીર્થમાં શાલગ્રામ અર્પણ કરે છે, તેમના પુણ્યને વ્યઙ્કટનાથ જાણે છે.

સુદુર્લભો વાયુતીર્થેઽભિષેકો નિષ્કામબુદ્ધ્યા વૈષ્ણવાનાં ચ દેવિ । તત્રાપિ તીર્થે લભ્યતે ભાગ્યયોગાદ્ભાગવતસ્ય શ્રવણં વિષ્ણુદાસૈઃ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, વાયુ તીર્થમાં નિષ્કામ બુદ્ધિથી અભિષેક કરવું વૈષ્ણવો માટે અતિ દુર્લભ છે; ત્યાં પણ, ભાગ્યયોગે, વિષ્ણુદાસો દ્વારા ભાગવતનું શ્રવણ મળે છે.

તથૈવ તીર્થે દુર્લભં તત્ર દેવિ શાલગ્રામસ્ય દ્વિજવર્યે ચ દાનમ્ । જંબૂફલાકારસુનીલવર્ણં મુખદ્વયં ચક્રચતુષ્ટયાન્વિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એ પવિત્ર સ્થળે, દેવી, કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને જાંબુફળ જેવું, ઘેરો વાદળી રંગ ધરાવતું, બે મુખ અને ચાર ચક્રવાળું શાલગ્રામ આપવું બહુ દુર્લભ છે.

સુકેસરૈઃ સંયુતં સ્વર્ણચિહ્નધ્વજાં કુશૈર્વજ્રચિહ્નૈર્યવૈશ્ચ । જાનાર્દનીં મૂર્તિમાહુર્મહાન્તો દાનં તસ્યા દુર્લભં તત્ર તીર્થે ॥ ૩,૨૬.

સુંદર વાળથી શોભિત, સોનાના ચિહ્નો અને ધ્વજાવાળા, કુશના પાંદડા, વજ્રના નિશાન અને જવારના દાણાથી યુક્ત જનાર્દનનું સ્વરૂપ મહાન લોકો કહે છે કે એ તીર્થમાં દાન કરવું બહુ દુર્લભ છે.

અત્યુત્તમં મૂર્તિદાનં તુ ભદ્રે સુદુર્લ્લભં પરમં નાત્ર લોભઃ । સુદુર્લભં બહુદોગ્ધ્યાશ્ચ ગૃષ્ટેર્દાનં તથા વસ્ત્રરત્નાદિકાનામ્ ॥ ૩,૨૬.

હે સુભાગ્યવતી, આવી ઉત્તમ મૂર્તિનું દાન અતિ દુર્લભ અને શ્રેષ્ઠ છે; અહીં લોભ રાખવો નહીં. બહુ દૂધ આપતી ગાય, વસ્ત્ર, રત્ન વગેરેનું દાન પણ બહુ દુર્લભ છે.

અત્યુત્તમં દ્રવ્યદાનં ચ દેવિ સ્વાપેક્ષિતં દાનમાહુર્મહાન્તઃ । સ્વસ્યાનપેક્ષં ફલદાનં ચ વસ્ત્રાદાનં તસ્ય વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૬.

દેવી, મહાન લોકો કહે છે કે શ્રેષ્ઠ દ્રવ્યનું દાન એ છે જે પોતે ઈચ્છે. પોતાને ન ગમતું ફળ કે વસ્ત્રનું દાન મહાન લોકો વ્યર્થ ગણે છે.

અત્યુત્તમં ગૃષ્ટિદાનં ચ પુણ્યં નૈવાપ્યતે દુગ્ધદોહાશ્ચ ગાવઃ । અત્યુત્તમે વસ્ત્રદાને સુબુદ્ધિઃ સુદુર્ઘટા પરમા વૈ જનાનામ્ ॥ ૩,૨૬.

શ્રેષ્ઠ ગાયનું દાન સૌથી પુણ્યદાયક છે, પણ જે ગાય દૂધ આપતી નથી એનું દાન વખાણાતું નથી. શ્રેષ્ઠ વસ્ત્રનું દાન આપવાનો સંકલ્પ લોકોમાં બહુ જ દુર્લભ છે.

અત્યુત્તમં ભાગવતસ્ય પુસ્તકં સુદુર્ઘટં વાયુતીર્થં ચ કન્યે । અત્યુત્તમં દ્રવ્યદાનં ચ દેવિ સુદુર્ઘટં વાયુતીર્થં નૃણાં હિ । સુદુર્લભો વૈષ્ણવૈસ્તત્ત્વવિદ્ભિર્હરેર્વિચારો વાયુતીર્થે ચ કન્યે ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, ભક્તના ગ્રંથનું દાન ખૂબ ઉત્તમ છે અને વાયુ તીર્થે જવું અત્યંત દુષ્કર છે. હે દેવી, શ્રેષ્ઠ દ્રવ્યનું દાન પણ ઉત્તમ છે અને વાયુ તીર્થે જવું માણસો માટે બહુ જ મુશ્કેલ છે. વૈષ્ણવ તત્વ જાણનારા લોકો દ્વારા હરિના તત્વનો વિચાર વાયુ તીર્થે બહુ દુર્લભ છે, હે કન્યા.

શ્રીનિવાસસ્ય તીર્થસ્ય ઉત્તરસ્યાં દિશિ સ્થિતમ્ । ચન્દ્રતીર્થ મિતિ પ્રોક્તં તત્રાસ્તે ચન્દ્રમાઃ સદા ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસના તીર્થના ઉત્તર બાજુએ ચંદ્રતીર્થ કહેવાય છે, જ્યાં ચંદ્રદેવ હંમેશા નિવાસ કરે છે.

શ્રીનિવાસસ્ય પૂજાં ચ તત્ર સ્થિત્વા કરોત્યયમ્ । તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વન્તિ પુણ્યદેશે ચ કન્યકે ॥ ૩,૨૬.

ત્યાં ઊભા રહીને શ્રીનિવાસની પૂજા કરવામાં આવે છે; અને, હે કન્યા, લોકો એ પવિત્ર સ્થળે સ્નાન કરે છે.

ગુરુતલ્પાદિપાપેભ્યો મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ । તત્ર સ્નાત્વા પૂર્વભાગે શાલગ્રામં દદાતિ યઃ ॥ ૩,૨૬.

ગુરુના શયનાદિ પાપોથી ત્યાં સ્નાન કરીને મુક્તિ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. જે પૂર્વ બાજુએ ત્યાં શાલગ્રામનું દાન કરે છે—

જ્ઞાનદ્વારા મોક્ષમેતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । દધિવામનમૂર્તેશ્ચ દાનં તત્ર સુદુર્લભમ્ ॥ ૩,૨૬.

જ્ઞાન દ્વારા મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. ત્યાં દધિવામન સ્વરૂપનું દાન બહુ દુર્લભ છે.

બદરીફલમાત્રં તુ વતુલં નીલવર્ણકમ્ । પ્રસન્નવદનં સૂક્ષ્મં સુસ્નિગ્ધં કન્યકે શુભે ॥ ૩,૨૬.

હે શુભ કન્યા, વટુલ સ્વરૂપ જે બદરીફળ જેટલું, વાદળી રંગનું, પ્રસન્ન ચહેરાવાળું, સૂક્ષ્મ અને ખૂબ જ મૃદુ હોય છે—

ચક્રદ્વયસમાયુક્તં ગૌપૂરૈઃ પઞ્ચભિર્યુતમ્ । ચાપબાણસમાયુક્તમનતં કુણ્ડલાકૃતિમ્ ॥ ૩,૨૬.

બે ચક્રવાળું, પાંચ ગાયના ખુરના નિશાનથી યુક્ત, ધનુષ્ય અને બાણથી સજ્જ, વાંકડું અને કુંડળ જેવું આકાર ધરાવતું—

વનમાલ સુખયુતં મૂર્ધ્નસાહસ્રસંયુતમ્ । રૌપ્યબિન્દુસમાયુક્તં સવ્યે ભદ્રાર્ધમાત્રકમ્ ॥ ૩,૨૬.

વનમાલાથી શોભિત, માથા પર હજાર નિશાનવાળું, ચાંદીના બિંદુથી ચિહ્નિત, ડાબી બાજુએ શુભતાનો અર્ધ ભાગ ધરાવતું—

ચન્દ્રેણ સહિતં દેવિ દધિવામનમુચ્યતે । એતાદૃશં કલૌ નૄણાં દુર્લભં બહુભાગ્યદમ્ । લક્ષ્મીનારાયણસમાં તાં મૂર્તિં વિદ્ધિ ભામિનિ ॥ ૩,૨૬.

દેવી, ચંદ્ર સાથે યુક્ત એ સ્વરૂપને દધિવામન કહે છે. આવું સ્વરૂપ કળિયુગમાં લોકો માટે બહુ દુર્લભ છે અને ઘણું ભાગ્ય આપે છે. હે સુંદરિ, એ સ્વરૂપ લક્ષ્મીનારાયણ સમાન છે એમ જાણ.

સુદુર્લભં તસ્ય મૂર્તેશ્ચ દાનં તચ્ચન્દ્રતીર્થે શ્રવણં દુર્ઘટં ચ । સમ્યક્સ્વરૂપં દધિવામનસ્ય સુદુર્ઘટં શ્રવણં વૈષ્ણવાચ્ચ ॥ ૩,૨૬.

એ સ્વરૂપનું દાન અતિ દુર્લભ છે અને ચંદ્રતીર્થમાં એનું શ્રવણ કરવું પણ અત્યંત મુશ્કેલ છે. દધિવામનનું સાચું સ્વરૂપ વૈષ્ણવો પાસેથી સાંભળવું બહુ જ દુષ્કર છે.

તત્ર સ્નાત્વા વામનસ્ય સ્વરૂપશ્રવણાદ્વિદુર્દાનફલં સમં ચ । દશહસ્તપ્રમાણં તુ ચન્દ્રતીર્થમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

ત્યાં સ્નાન કરીને અને વામનના સાચા સ્વરૂપનું શ્રવણ કરીને દાનનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે. ચંદ્રતીર્થ દસ હાથ જેટલું છે એમ કહેવાય છે.

મધ્યાહ્ને દુર્લભં સ્નાનં નૃણાં તત્ર સુમઙ્ગલે । તત્ર સ્થિત્વા ધન્યનરઃ સદા ભજતિ વૈ હરિમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે સુમંગલ, ત્યાં મધ્યાહ્ને સ્નાન કરવું લોકો માટે બહુ દુર્લભ છે. જે ત્યાં ઊભો રહે છે, એ હંમેશાં ધન્ય ભગવાન હરિની ભક્તિ કરે છે.

વરાહમૂર્તિદાનં તુ શાલગ્રામસ્ય દુર્લભમ્ । જંબૂફલપ્રમાણં તુ એતદ્વૈ કુક્કુટાણ્ડવત્ ॥ ૩,૨૬.

શાલગ્રામની વરાહ મૂર્તિનું દાન દુર્લભ છે. તેનું કદ જાંબુફળ જેટલું અને કુકડીના ઈંડા જેવું છે.

વદનં વલયાકારં પ્રમાણં ચણકાદિવત્ । દેવસ્ય વામભાગે ચ મધ્યદેશં વિહાય ચ ॥ ૩,૨૬.

દેવનું મુખ ગોળ આકારનું છે અને તેનું માપ ચણાની દાણાની જેટલું છે; દેવના ડાબા ભાગે, મધ્ય ભાગ છોડીને, આ વર્ણન થાય છે.

ચક્રદ્વયસમાયુક્તંમૂર્ધદેશે ચ ભામિનિ । સુવર્ણબિન્દુના યુક્તં ભૂવરાહાખ્યમુચ્યતે ॥ ૩,૨૬.

મસ્તકના ઉપરના ભાગે, બે ચક્ર સાથે જોડાયેલું અને સોનાની બિંદીથી શોભાયમાન, તેને ભૂવરાહ કહે છે, હે સુંદરિ.