ગરુડપુરાણમ્

મૂકો વાગ્મી ભવેદેવ બધિરઃ શ્રાવકો ભવેત્ । વન્ધ્યા સ્યાદ્બહુપુત્રા ચ નિર્ધનઃ સધનો ભવેત્ ॥ ૩,૨૬.

મૂક વક્તા બની જાય છે, બહેરો સાંભળવા લાગે છે; વંધ્યા સ્ત્રી ઘણી સંતાનોવાળી બને છે અને ગરીબ ધનવાન બની જાય છે.

એતત્સર્વં ગિરૌ ભક્તિમાત્રેણૈવ ભવેદ્ધ્રુવમ્ । તત્ત્વતો વ્યઙ્કટાદ્રેસ્તુ સ્વરૂપં વેત્તિ કો ભુવિ ॥ ૩,૨૬.

આ બધું પર્વત પર માત્ર ભક્તિથી જ ચોક્કસ મળે છે; પણ વયઙ્કટ પર્વતનું સાચું સ્વરૂપ ધરતી પર કોણ જાણે છે?

યસ્માદસ્ય ગિરેઃ પુણ્યં માહાત્મ્યં વેત્તિ યઃ પુમાન્ । માયાવી પરમાનન્દં ત્યક્ત્વા વૈકુણ્ઠમુત્તમમ્ । સ્વામિપુષ્કરિણીતીરે રમયા સહમોદતે ॥ ૩,૨૬.

જે પુરુષ આ પર્વતનું પવિત્ર મહિમા જાણે છે, તે માયિક પરમ આનંદ અને શ્રેષ્ઠ વૈકુંઠને પણ છોડીને, સ્વામિ પુષ્કરિણીના કાંઠે લક્ષ્મીજી સાથે આનંદ માણે છે.

કલ્યાણાદ્ભુતગાત્રાય કામિતાર્થપ્દાયિને । શ્રીમદ્વ્યઙ્કટનાથાય શ્રીનિવાસાય તે નમઃ ॥ ૩,૨૬.

શુભ અને અદ્ભુત રૂપ ધરાવનારા, ઇચ્છિત ફળ આપનારા, મહાન વયઙ્કટનાથ શ્રીનિવાસને હું વંદન કરું છું.

શ્રીસ્વામિપુષ્કરિણ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં શૃણુ કન્યકે । સ્વામિપુષ્કરિણીમધ્યે શ્રીનિવાસોસ્તિ સર્વદા ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, શ્રી સ્વામિ પુષ્કરિણીનું મહિમા સાંભળ; સ્વામિ પુષ્કરિણીના મધ્યમાં શ્રીનિવાસ સદા વિરાજે છે.

સ્નાનં કુર્વન્તિ યે તત્ર તેષાં મુક્તિઃ કરે સ્થિતા । તિસ્રઃ કોટ્યોર્ધકોટિશ્ચ તીર્થાનિ ભુવનત્રયે । તાનિ સર્વાણિ તત્રૈવ સંતિ તીર્થે હરેઃ સદા ॥ ૩,૨૬.

જે લોકો ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેમના માટે મુક્તિ હાથમાં છે; ત્રણ કરોડ અને દસ કરોડ તીર્થો, ત્રણેય લોકના, એ બધા હંમેશાં હરિના આ પવિત્ર તીર્થમાં જ હાજર છે.

તત્તીર્થં શ્રીનિવાસાખ્યં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ । તદેવ શ્રીનિવાસસ્ય મન્દિરં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસ નામે ઓળખાતું એ તીર્થ તમામ દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે; એ જ શ્રીનિવાસનું મંદિર કહેવાય છે.

તદ્દર્શનાદેવ કન્યે યાન્તિ પાપાનિ ભસ્મસાત્ । એકૈકસ્નાનમાત્રેણ સત્સંગો ભવતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, માત્ર એ સ્થાનના દર્શનથી જ પાપો ભસ્મ થઈ જાય છે; એક જ વખત સ્નાન કરતાં પણ નિશ્ચિતપણે સજ્જનોની સંગતિ મળે છે.

સત્સંગાજ્જ્ઞાનમાસાદ્ય જ્ઞાનાન્મોક્ષં ચ વિન્દતિ । અધિકારિણાં ભવેદેવં વિપરીતમયોગિનામ્ ॥ ૩,૨૬.

સજ્જનોની સંગતથી જ્ઞાન મળે છે અને જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે; પણ એ યોગ્ય લોકો માટે છે, અયોગ્યો માટે તો એનું વિપરીત જ થાય છે.

તીર્થાનાં સ્નાનમાત્રેણ મોક્ષં યાન્તીતિ યે વિદુઃ । તે સર્વે અસુરા જ્ઞેયાસ્તે યાન્તિ હ્યધમાં ગતિમ્ ॥ ૩,૨૬.

જે લોકો માને છે કે માત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મુક્તિ મળે છે, એ બધા અસુર ગણાય છે; તેઓ તો નીચ અવસ્થામાં જાય છે.

શ્રીનિવાસસ્ય તીર્થેસ્મિન્વાયુકોણે ચ કન્યકે । આસ્તે વાયુઃ સદા વિષ્ણોઃ પૂજાં કર્તુમનુત્તમામ્ ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, શ્રીનિવાસના આ તીર્થમાં, વાયુના ખૂણે, વાયુદેવ હંમેશાં વિષ્ણુની શ્રેષ્ઠ પૂજા કરે છે.

વાયુતીર્થં ચ તત્પ્રોક્તં હસ્તદ્વાદશકાન્તરમ્ । હસ્તષટ્કપ્રમાણં ચ પશ્ચિમે સમુદાહૃતમ્ । ઉત્તરે હસ્તષટ્કં તુ વાયુતીર્થમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એ તીર્થને વાયુ તીર્થ કહે છે, જે બાર હાથના અંતરે છે; પશ્ચિમમાં એ છ હાથ જેટલું છે અને ઉત્તર તરફ પણ છ હાથનું વાયુ તીર્થ કહેવાય છે.

યે વેષ્ણવા વૈષ્ણવદાસવર્યાઃ સ્નાનં સુર્યુસ્તત્ર પૂર્વં સુકન્યે । મધ્વાન્તસ્થાઃ શ્રીનિવાસસ્તુ નિત્યમત્ર સ્નાનાત્પ્રીયતાં મે દયાલુઃ ॥ ૩,૨૬.

જે વૈષ્ણવ અને તેમના શ્રેષ્ઠ દાસો છે, હે સુકન્યા, તેઓ પહેલાં ત્યાં સ્નાન કરે છે; શ્રીનિવાસ હંમેશાં મધ્યમાં રહે છે, દયાળુ ભગવાન મારા સ્નાનથી પ્રસન્ન થાય.

યે મધ્વતીર્થે સ્નાતુમિચ્છન્તિ દેવિ રુદ્રાદયો વાયુભક્તા મહાન્તઃ । સદા સ્નાનં તત્ર કુર્વન્તિ દેવિ પ્રાતઃ કાલે ચોદયાત્પૂર્વમેવ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, રુદ્ર અને બીજા વાયુભક્ત મહાનુભાવો, જયારે મધ્વ તીર્થમાં સ્નાન કરવા ઇચ્છે છે, ત્યારે હંમેશાં સવારે, સૂર્યોદય પહેલા જ ત્યાં સ્નાન કરે છે.

યે વાયુતીર્થે વિસૃજન્તિ દેહજં મલં મૂત્રં વમનં શ્લેષ્મકં ચ । યેઽપાનશુદ્ધિં લિઙ્ગશુદ્ધિં ચ કન્યે કુર્વન્તિ તે હ્યસુરા રાક્ષસાશ્ચ ॥ ૩,૨૬.

જે લોકો વાયુ તીર્થમાં શરીરનાં અશુદ્ધિ જેવી કે મૂત્ર, ઉલટી કે કફ છોડે છે, અને જે ત્યાં અંગશુદ્ધિ કરે છે, હે કન્યા, એ તો અસુર અને રાક્ષસ જ છે.

શૃણ્વન્તિ યે ભાગવતં પુરાણં કિં વર્ણયે તસ્ય પુણ્યં તુ દેવિ । યે કૃષ્ણમન્ત્રં તુ જપન્તિ દેવિ હ્યષ્ટા ક્ષરં મન્ત્રવરં સુગોપ્યમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, જે લોકો ભાગવત પુરાણ સાંભળે છે, તેમના પુણ્યનું વર્ણન શું કરવું? અને જે શ્રીકૃષ્ણનું આઠ અક્ષરનું ગુપ્ત મંત્ર જપે છે, હે દેવી—

તેષાં હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલં મધ્વાન્તસ્થો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । એવં દાનં તત્ર કુર્વન્તિ યે વૈ દ્વિજાગ્ર્યાણાં વૈષ્ણવાનાં વિદાં ચ ॥ ૩,૨૬.

તેમના માટે હરિ, કેશવ, જે મધ્યમાં વિરાજે છે, પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ જ રીતે, જે લોકો ત્યાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વૈષ્ણવો અને વિદ્વાનોને દાન આપે છે—

તેષાં પુણ્યં નૈવ જાનન્તિ દેવા જાનાત્યેવં શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ । શાલગ્રામં વાયુતીર્થે દદન્તે તેષાં પુણ્યં વેત્તિ સ વ્યઙ્કટેશઃ ॥ ૩,૨૬.

એવા લોકોનું પુણ્ય દેવતાઓ પણ જાણતા નથી; એ તો માત્ર શ્રીનિવાસ હરિ જાણે છે. જે વાયુ તીર્થમાં શાલગ્રામ અર્પણ કરે છે, તેમના પુણ્યને વ્યઙ્કટનાથ જાણે છે.

સુદુર્લભો વાયુતીર્થેઽભિષેકો નિષ્કામબુદ્ધ્યા વૈષ્ણવાનાં ચ દેવિ । તત્રાપિ તીર્થે લભ્યતે ભાગ્યયોગાદ્ભાગવતસ્ય શ્રવણં વિષ્ણુદાસૈઃ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, વાયુ તીર્થમાં નિષ્કામ બુદ્ધિથી અભિષેક કરવું વૈષ્ણવો માટે અતિ દુર્લભ છે; ત્યાં પણ, ભાગ્યયોગે, વિષ્ણુદાસો દ્વારા ભાગવતનું શ્રવણ મળે છે.

તથૈવ તીર્થે દુર્લભં તત્ર દેવિ શાલગ્રામસ્ય દ્વિજવર્યે ચ દાનમ્ । જંબૂફલાકારસુનીલવર્ણં મુખદ્વયં ચક્રચતુષ્ટયાન્વિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એ પવિત્ર સ્થળે, દેવી, કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને જાંબુફળ જેવું, ઘેરો વાદળી રંગ ધરાવતું, બે મુખ અને ચાર ચક્રવાળું શાલગ્રામ આપવું બહુ દુર્લભ છે.

સુકેસરૈઃ સંયુતં સ્વર્ણચિહ્નધ્વજાં કુશૈર્વજ્રચિહ્નૈર્યવૈશ્ચ । જાનાર્દનીં મૂર્તિમાહુર્મહાન્તો દાનં તસ્યા દુર્લભં તત્ર તીર્થે ॥ ૩,૨૬.

સુંદર વાળથી શોભિત, સોનાના ચિહ્નો અને ધ્વજાવાળા, કુશના પાંદડા, વજ્રના નિશાન અને જવારના દાણાથી યુક્ત જનાર્દનનું સ્વરૂપ મહાન લોકો કહે છે કે એ તીર્થમાં દાન કરવું બહુ દુર્લભ છે.

અત્યુત્તમં મૂર્તિદાનં તુ ભદ્રે સુદુર્લ્લભં પરમં નાત્ર લોભઃ । સુદુર્લભં બહુદોગ્ધ્યાશ્ચ ગૃષ્ટેર્દાનં તથા વસ્ત્રરત્નાદિકાનામ્ ॥ ૩,૨૬.

હે સુભાગ્યવતી, આવી ઉત્તમ મૂર્તિનું દાન અતિ દુર્લભ અને શ્રેષ્ઠ છે; અહીં લોભ રાખવો નહીં. બહુ દૂધ આપતી ગાય, વસ્ત્ર, રત્ન વગેરેનું દાન પણ બહુ દુર્લભ છે.

અત્યુત્તમં દ્રવ્યદાનં ચ દેવિ સ્વાપેક્ષિતં દાનમાહુર્મહાન્તઃ । સ્વસ્યાનપેક્ષં ફલદાનં ચ વસ્ત્રાદાનં તસ્ય વ્યર્થમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૨૬.

દેવી, મહાન લોકો કહે છે કે શ્રેષ્ઠ દ્રવ્યનું દાન એ છે જે પોતે ઈચ્છે. પોતાને ન ગમતું ફળ કે વસ્ત્રનું દાન મહાન લોકો વ્યર્થ ગણે છે.

અત્યુત્તમં ગૃષ્ટિદાનં ચ પુણ્યં નૈવાપ્યતે દુગ્ધદોહાશ્ચ ગાવઃ । અત્યુત્તમે વસ્ત્રદાને સુબુદ્ધિઃ સુદુર્ઘટા પરમા વૈ જનાનામ્ ॥ ૩,૨૬.

શ્રેષ્ઠ ગાયનું દાન સૌથી પુણ્યદાયક છે, પણ જે ગાય દૂધ આપતી નથી એનું દાન વખાણાતું નથી. શ્રેષ્ઠ વસ્ત્રનું દાન આપવાનો સંકલ્પ લોકોમાં બહુ જ દુર્લભ છે.

અત્યુત્તમં ભાગવતસ્ય પુસ્તકં સુદુર્ઘટં વાયુતીર્થં ચ કન્યે । અત્યુત્તમં દ્રવ્યદાનં ચ દેવિ સુદુર્ઘટં વાયુતીર્થં નૃણાં હિ । સુદુર્લભો વૈષ્ણવૈસ્તત્ત્વવિદ્ભિર્હરેર્વિચારો વાયુતીર્થે ચ કન્યે ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, ભક્તના ગ્રંથનું દાન ખૂબ ઉત્તમ છે અને વાયુ તીર્થે જવું અત્યંત દુષ્કર છે. હે દેવી, શ્રેષ્ઠ દ્રવ્યનું દાન પણ ઉત્તમ છે અને વાયુ તીર્થે જવું માણસો માટે બહુ જ મુશ્કેલ છે. વૈષ્ણવ તત્વ જાણનારા લોકો દ્વારા હરિના તત્વનો વિચાર વાયુ તીર્થે બહુ દુર્લભ છે, હે કન્યા.

શ્રીનિવાસસ્ય તીર્થસ્ય ઉત્તરસ્યાં દિશિ સ્થિતમ્ । ચન્દ્રતીર્થ મિતિ પ્રોક્તં તત્રાસ્તે ચન્દ્રમાઃ સદા ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસના તીર્થના ઉત્તર બાજુએ ચંદ્રતીર્થ કહેવાય છે, જ્યાં ચંદ્રદેવ હંમેશા નિવાસ કરે છે.

શ્રીનિવાસસ્ય પૂજાં ચ તત્ર સ્થિત્વા કરોત્યયમ્ । તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વન્તિ પુણ્યદેશે ચ કન્યકે ॥ ૩,૨૬.

ત્યાં ઊભા રહીને શ્રીનિવાસની પૂજા કરવામાં આવે છે; અને, હે કન્યા, લોકો એ પવિત્ર સ્થળે સ્નાન કરે છે.

ગુરુતલ્પાદિપાપેભ્યો મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ । તત્ર સ્નાત્વા પૂર્વભાગે શાલગ્રામં દદાતિ યઃ ॥ ૩,૨૬.

ગુરુના શયનાદિ પાપોથી ત્યાં સ્નાન કરીને મુક્તિ મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. જે પૂર્વ બાજુએ ત્યાં શાલગ્રામનું દાન કરે છે—

જ્ઞાનદ્વારા મોક્ષમેતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । દધિવામનમૂર્તેશ્ચ દાનં તત્ર સુદુર્લભમ્ ॥ ૩,૨૬.

જ્ઞાન દ્વારા મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. ત્યાં દધિવામન સ્વરૂપનું દાન બહુ દુર્લભ છે.