ગરુડપુરાણમ્

આરાધયિષ્યન્તિ ચ માં ક્વ એતે તેષાં દયાં કુત્ર વાહં કરિષ્યે । એવં હરિશ્ચિન્તયિત્વા સુકન્યે વૈકુણ્ઠલોકાદચલં શેષ સંજ્ઞમ્ । વીન્દ્રસ્કન્ધે સ્થાપયિત્વા સ્વયં ચ સમાગતોભૂદ્ભૂતલં ભૂતલેશઃ ॥ ૩,૨૬.

મને આરાધનારા ક્યાં મળશે? હું તેમને દયા ક્યારે અને ક્યાં બતાવીશ? આમ હરિએ વિચાર્યું. પછી, સુકન્યા, વૈકુંઠથી અચળ શેષને ઇન્દ્રના ખભા પર મૂકી, પોતે પૃથ્વી પર ભૂતલના સ્વામી બની અવતર્યા.

સુવર્ણમુખરીતીરમારભ્ય ગરુડધ્વજઃ । શ્રીકૃષ્ણવેણીપર્યન્તં સ્થાપયામાસ તં ગિરિમ્ ॥ ૩,૨૬.

સુવર્ણમુખરીના કાંઠેથી શરૂ કરીને, ગરુડધ્વજધારી ભગવાને શ્રીકૃષ્ણવેણીના અંત સુધી એ પર્વતને સ્થાપ્યો.

ગિરેઃ પુચ્છે તુ શ્રીશૈલં મધ્યમેઽહોબલં સ્મૃતમ્ । મુખં ચ શ્રીનિવાસસ્ય ક્ષેત્રં ચ સમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

પર્વતના પુચ્છે શ્રીશૈલ છે, મધ્યમાં અહોબળ કહેવાય છે અને મુખમાં શ્રીનિવાસનું ક્ષેત્ર છે, એમ કહેવાયું છે.

અલ્પેન તપસાભીષ્ટં સિધ્યત્યસ્મિન્નહોબલે । ગઙ્ગાદિસર્વતીર્થાનિ પુણ્યાનિ હ્યત્ર સંતિ વૈ ॥ ૩,૨૬.

અહોબળમાં થોડા તપથી પણ ઇચ્છિત ફળ મળે છે. અહીં ગંગાદિ સર્વ તીર્થોનું પવિત્રત્વ હાજર છે.

ય એનં સેવતે નિત્યં શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ । જ્ઞાનાર્થી જ્ઞાનમાપ્નોતિ દ્રવ્યાર્થી દ્રવ્યમાપ્નુયાત્ ॥ ૩,૨૬.

જે વ્યક્તિ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી રોજ અહીં સેવા કરે છે, તે જ્ઞાન ઇચ્છે તો જ્ઞાન મેળવે છે, ધન ઇચ્છે તો ધન મેળવે છે.

પુત્રાર્થી પુત્રમાપ્નોતિ નૃપો રાજ્યં ચ વિન્દતિ । યંયં કામયતે મર્ત્યસ્તન્તમાપ્નોતિ સર્વથા ॥ ૩,૨૬.

પુત્ર ઇચ્છનારને પુત્ર મળે છે, રાજા રાજય મેળવે છે. જે મનુષ્ય જે ઇચ્છે છે, તે બધું તેને અહીં મળે છે.

ચિન્તિતં સાધ્યતે યસ્માત્તસ્માચ્ચિન્તામણિં વિદુઃ । પુષ્કરિણ્યાશ્ચ બાહુલ્યાદ્ગિરાવસ્મિન્સરઃ સુ ચ । પુષ્કરાદ્રિરિતિ પ્રાહુરેવં તત્ત્વાર્થવેદિનઃ ॥ ૩,૨૬.

અહીં જે વિચારાય છે, તે સિદ્ધ થાય છે, તેથી તેને ચિંતામણિ કહેવાય છે. અહીં પર્વતમાં અનેક તળાવો હોવાથી, જળાશય છે અને તત્વજ્ઞાની તેને પુષ્કર પર્વત કહે છે.

શાતકુંભસ્વરૂપત્વાત્કનકાદ્રિં ચ તં વિદુઃ । વૈકુણ્ઠાદાગતેનૈવ વૈકુણ્ઠાદ્રિરિતિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૨૬.

સુવર્ણપાત્ર જેવું સ્વરૂપ હોવાથી તેને કનકાદ્રિ કહે છે. વૈકુંઠથી આવેલું હોવાથી તેને વૈકુંઠ પર્વત કહે છે.

અમૃતૈશ્વર્યસંયુક્તો વ્યઙ્કટાદ્રિરિતિ સ્મૃતઃ । વ્યઙ્કટેશસ્ય શૈલસ્ય માહાત્મ્યં યાવદસ્તિ હિ ॥ ૩,૨૬.

અમૃત અને વૈભવથી યુક્ત હોવાથી તેને વ્યંકટાદ્રિ કહે છે. વ્યંકટેશના પર્વતનું મહાત્મ્ય જેટલું છે, તેટલું જ તેનું યશ છે.

તાવદ્વક્તું સમગ્રેણ ન સમર્થશ્ચતુર્મુખઃ । વ્યઙ્કટાદ્રૌ પરાં ભક્તિં યે કુર્વન્તિ દિનેદિને । પઙ્ગર્જઙ્ઘાલ એવ સ્યાદચક્ષુઃ પદ્મલોચનઃ ॥ ૩,૨૬.

ચતુર્મુખ પણ તેનું સમગ્ર વર્ણન કરી શકતા નથી. જે વ્યંકટાદ્રિ પર રોજ શ્રેષ્ઠ ભક્તિ કરે છે, તેમના પગ કમળ જેવા અને આંખો પણ કમળની પાંખડી જેવી થાય છે.

મૂકો વાગ્મી ભવેદેવ બધિરઃ શ્રાવકો ભવેત્ । વન્ધ્યા સ્યાદ્બહુપુત્રા ચ નિર્ધનઃ સધનો ભવેત્ ॥ ૩,૨૬.

મૂક વક્તા બની જાય છે, બહેરો સાંભળવા લાગે છે; વંધ્યા સ્ત્રી ઘણી સંતાનોવાળી બને છે અને ગરીબ ધનવાન બની જાય છે.

એતત્સર્વં ગિરૌ ભક્તિમાત્રેણૈવ ભવેદ્ધ્રુવમ્ । તત્ત્વતો વ્યઙ્કટાદ્રેસ્તુ સ્વરૂપં વેત્તિ કો ભુવિ ॥ ૩,૨૬.

આ બધું પર્વત પર માત્ર ભક્તિથી જ ચોક્કસ મળે છે; પણ વયઙ્કટ પર્વતનું સાચું સ્વરૂપ ધરતી પર કોણ જાણે છે?

યસ્માદસ્ય ગિરેઃ પુણ્યં માહાત્મ્યં વેત્તિ યઃ પુમાન્ । માયાવી પરમાનન્દં ત્યક્ત્વા વૈકુણ્ઠમુત્તમમ્ । સ્વામિપુષ્કરિણીતીરે રમયા સહમોદતે ॥ ૩,૨૬.

જે પુરુષ આ પર્વતનું પવિત્ર મહિમા જાણે છે, તે માયિક પરમ આનંદ અને શ્રેષ્ઠ વૈકુંઠને પણ છોડીને, સ્વામિ પુષ્કરિણીના કાંઠે લક્ષ્મીજી સાથે આનંદ માણે છે.

કલ્યાણાદ્ભુતગાત્રાય કામિતાર્થપ્દાયિને । શ્રીમદ્વ્યઙ્કટનાથાય શ્રીનિવાસાય તે નમઃ ॥ ૩,૨૬.

શુભ અને અદ્ભુત રૂપ ધરાવનારા, ઇચ્છિત ફળ આપનારા, મહાન વયઙ્કટનાથ શ્રીનિવાસને હું વંદન કરું છું.

શ્રીસ્વામિપુષ્કરિણ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં શૃણુ કન્યકે । સ્વામિપુષ્કરિણીમધ્યે શ્રીનિવાસોસ્તિ સર્વદા ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, શ્રી સ્વામિ પુષ્કરિણીનું મહિમા સાંભળ; સ્વામિ પુષ્કરિણીના મધ્યમાં શ્રીનિવાસ સદા વિરાજે છે.

સ્નાનં કુર્વન્તિ યે તત્ર તેષાં મુક્તિઃ કરે સ્થિતા । તિસ્રઃ કોટ્યોર્ધકોટિશ્ચ તીર્થાનિ ભુવનત્રયે । તાનિ સર્વાણિ તત્રૈવ સંતિ તીર્થે હરેઃ સદા ॥ ૩,૨૬.

જે લોકો ત્યાં સ્નાન કરે છે, તેમના માટે મુક્તિ હાથમાં છે; ત્રણ કરોડ અને દસ કરોડ તીર્થો, ત્રણેય લોકના, એ બધા હંમેશાં હરિના આ પવિત્ર તીર્થમાં જ હાજર છે.

તત્તીર્થં શ્રીનિવાસાખ્યં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ । તદેવ શ્રીનિવાસસ્ય મન્દિરં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૨૬.

શ્રીનિવાસ નામે ઓળખાતું એ તીર્થ તમામ દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે; એ જ શ્રીનિવાસનું મંદિર કહેવાય છે.

તદ્દર્શનાદેવ કન્યે યાન્તિ પાપાનિ ભસ્મસાત્ । એકૈકસ્નાનમાત્રેણ સત્સંગો ભવતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, માત્ર એ સ્થાનના દર્શનથી જ પાપો ભસ્મ થઈ જાય છે; એક જ વખત સ્નાન કરતાં પણ નિશ્ચિતપણે સજ્જનોની સંગતિ મળે છે.

સત્સંગાજ્જ્ઞાનમાસાદ્ય જ્ઞાનાન્મોક્ષં ચ વિન્દતિ । અધિકારિણાં ભવેદેવં વિપરીતમયોગિનામ્ ॥ ૩,૨૬.

સજ્જનોની સંગતથી જ્ઞાન મળે છે અને જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે; પણ એ યોગ્ય લોકો માટે છે, અયોગ્યો માટે તો એનું વિપરીત જ થાય છે.

તીર્થાનાં સ્નાનમાત્રેણ મોક્ષં યાન્તીતિ યે વિદુઃ । તે સર્વે અસુરા જ્ઞેયાસ્તે યાન્તિ હ્યધમાં ગતિમ્ ॥ ૩,૨૬.

જે લોકો માને છે કે માત્ર તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મુક્તિ મળે છે, એ બધા અસુર ગણાય છે; તેઓ તો નીચ અવસ્થામાં જાય છે.

શ્રીનિવાસસ્ય તીર્થેસ્મિન્વાયુકોણે ચ કન્યકે । આસ્તે વાયુઃ સદા વિષ્ણોઃ પૂજાં કર્તુમનુત્તમામ્ ॥ ૩,૨૬.

હે કન્યા, શ્રીનિવાસના આ તીર્થમાં, વાયુના ખૂણે, વાયુદેવ હંમેશાં વિષ્ણુની શ્રેષ્ઠ પૂજા કરે છે.

વાયુતીર્થં ચ તત્પ્રોક્તં હસ્તદ્વાદશકાન્તરમ્ । હસ્તષટ્કપ્રમાણં ચ પશ્ચિમે સમુદાહૃતમ્ । ઉત્તરે હસ્તષટ્કં તુ વાયુતીર્થમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

એ તીર્થને વાયુ તીર્થ કહે છે, જે બાર હાથના અંતરે છે; પશ્ચિમમાં એ છ હાથ જેટલું છે અને ઉત્તર તરફ પણ છ હાથનું વાયુ તીર્થ કહેવાય છે.

યે વેષ્ણવા વૈષ્ણવદાસવર્યાઃ સ્નાનં સુર્યુસ્તત્ર પૂર્વં સુકન્યે । મધ્વાન્તસ્થાઃ શ્રીનિવાસસ્તુ નિત્યમત્ર સ્નાનાત્પ્રીયતાં મે દયાલુઃ ॥ ૩,૨૬.

જે વૈષ્ણવ અને તેમના શ્રેષ્ઠ દાસો છે, હે સુકન્યા, તેઓ પહેલાં ત્યાં સ્નાન કરે છે; શ્રીનિવાસ હંમેશાં મધ્યમાં રહે છે, દયાળુ ભગવાન મારા સ્નાનથી પ્રસન્ન થાય.

યે મધ્વતીર્થે સ્નાતુમિચ્છન્તિ દેવિ રુદ્રાદયો વાયુભક્તા મહાન્તઃ । સદા સ્નાનં તત્ર કુર્વન્તિ દેવિ પ્રાતઃ કાલે ચોદયાત્પૂર્વમેવ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, રુદ્ર અને બીજા વાયુભક્ત મહાનુભાવો, જયારે મધ્વ તીર્થમાં સ્નાન કરવા ઇચ્છે છે, ત્યારે હંમેશાં સવારે, સૂર્યોદય પહેલા જ ત્યાં સ્નાન કરે છે.

યે વાયુતીર્થે વિસૃજન્તિ દેહજં મલં મૂત્રં વમનં શ્લેષ્મકં ચ । યેઽપાનશુદ્ધિં લિઙ્ગશુદ્ધિં ચ કન્યે કુર્વન્તિ તે હ્યસુરા રાક્ષસાશ્ચ ॥ ૩,૨૬.

જે લોકો વાયુ તીર્થમાં શરીરનાં અશુદ્ધિ જેવી કે મૂત્ર, ઉલટી કે કફ છોડે છે, અને જે ત્યાં અંગશુદ્ધિ કરે છે, હે કન્યા, એ તો અસુર અને રાક્ષસ જ છે.

શૃણ્વન્તિ યે ભાગવતં પુરાણં કિં વર્ણયે તસ્ય પુણ્યં તુ દેવિ । યે કૃષ્ણમન્ત્રં તુ જપન્તિ દેવિ હ્યષ્ટા ક્ષરં મન્ત્રવરં સુગોપ્યમ્ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, જે લોકો ભાગવત પુરાણ સાંભળે છે, તેમના પુણ્યનું વર્ણન શું કરવું? અને જે શ્રીકૃષ્ણનું આઠ અક્ષરનું ગુપ્ત મંત્ર જપે છે, હે દેવી—

તેષાં હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલં મધ્વાન્તસ્થો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । એવં દાનં તત્ર કુર્વન્તિ યે વૈ દ્વિજાગ્ર્યાણાં વૈષ્ણવાનાં વિદાં ચ ॥ ૩,૨૬.

તેમના માટે હરિ, કેશવ, જે મધ્યમાં વિરાજે છે, પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ જ રીતે, જે લોકો ત્યાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વૈષ્ણવો અને વિદ્વાનોને દાન આપે છે—

તેષાં પુણ્યં નૈવ જાનન્તિ દેવા જાનાત્યેવં શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ । શાલગ્રામં વાયુતીર્થે દદન્તે તેષાં પુણ્યં વેત્તિ સ વ્યઙ્કટેશઃ ॥ ૩,૨૬.

એવા લોકોનું પુણ્ય દેવતાઓ પણ જાણતા નથી; એ તો માત્ર શ્રીનિવાસ હરિ જાણે છે. જે વાયુ તીર્થમાં શાલગ્રામ અર્પણ કરે છે, તેમના પુણ્યને વ્યઙ્કટનાથ જાણે છે.

સુદુર્લભો વાયુતીર્થેઽભિષેકો નિષ્કામબુદ્ધ્યા વૈષ્ણવાનાં ચ દેવિ । તત્રાપિ તીર્થે લભ્યતે ભાગ્યયોગાદ્ભાગવતસ્ય શ્રવણં વિષ્ણુદાસૈઃ ॥ ૩,૨૬.

હે દેવી, વાયુ તીર્થમાં નિષ્કામ બુદ્ધિથી અભિષેક કરવું વૈષ્ણવો માટે અતિ દુર્લભ છે; ત્યાં પણ, ભાગ્યયોગે, વિષ્ણુદાસો દ્વારા ભાગવતનું શ્રવણ મળે છે.