ગરુડપુરાણમ્

બભૂવ દૈત્યયોનૌ ચ દેવાનાં કણ્ટકો બલી । સંજીવો વિજયઃ પ્રોક્તો હરિભક્તો મહાપ્રભુઃ ॥ ૩,૨૬.

દૈત્યકુળમાં જન્મેલો એ દેવતાઓ માટે કંટકરૂપ, બળવાન, સંજીવ અને વિજય નામે પ્રસિદ્ધ, હરિભક્ત અને મહાપ્રભુ હતો.

હરિણ્યાક્ષઃ સ્વયં દૈત્યો હરિભક્તવિદૂષકઃ । એતાદૃશો હિરણ્યાક્ષસ્તપસ્તપ્તું સમુદ્યતઃ ॥ ૩,૨૬.

હિરણ્યાક્ષ પોતે દૈત્ય હતો અને હરિભક્તોને અપમાન આપતો હતો. એવો હિરણ્યાક્ષ તપ કરવા માટે સંકલ્પિત થયો.

તદા માતા દિતિર્દેવી હિરણ્યાક્ષમુવાચ સા । દિતિરુવાચ । વત્સલસ્ત્વં મહાભાગમા તપસ્વાષ્ટહાયનઃ ॥ ૩,૨૬.

ત્યારે તેની માતા દિતિ દેવી હિરણ્યાક્ષને બોલી: દિતિએ કહ્યું: વત્સ, તું બહુ ભાગ્યશાળી છે; આઠ વર્ષ સુધી તપ ન કર.

ત્વં મા દદસ્વ દુઃ ખં મે પાલયિષ્યતિ કોવિદઃ । ક્ષણમાત્રં ન જીવામિ ત્વાં વિના જીવનં ન હિ ॥ ૩,૨૬.

મને દુઃખ ન આપ, કેમ કે પછી મને કોણ સંભાળશે? હું તારા વિના એક ક્ષણ પણ જીવી શકતી નથી; ખરેખર, તારા વિના જીવન શક્ય નથી.

મા તપ ત્વં મહાભાગ મમ જીવનહેતવે । એવમુક્તસ્તુ માત્રા સ વિજયોવશતોબ્રવીત્ ॥ ૩,૨૬.

મારા જીવન માટે તું તપ ન કર, હે મહાભાગ્યશાળી. માતાએ આમ કહ્યું ત્યારે વિજયએ મજબૂરીથી ઉત્તર આપ્યો.

હિરણ્યાક્ષો માતરં પ્રાહ જાલં હિત્વા વિષ્ણોર્ભજનેઽલં કુરુષ્વ । મયિસ્નેહં પુત્રહેતોર્વિરૂઢં સુખદુઃ ખે ચેહ લોકે પરત્ર ॥ ૩,૨૬.

હિરણ્યાક્ષે પોતાની માતાને કહ્યું: મોહ છોડ અને વિષ્ણુની ભક્તિમાં લાગ. મારી ઉપર જે પુત્રપ્રેમ તું ધરાવ છે, એ આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં સુખ અને દુઃખ બંને લાવે છે.

યાવત્સ્નેહં મયિ માતઃ કરોષિ તાવત્ક્લેશં શાશ્વતં યાસ્યસિ ત્વમ્ । માતશ્ચ તે મયિ પુત્રત્વબુદ્ધિસ્ત્વય્યપ્યેષા માતૃબુદ્ધિર્મમાપિ ॥ ૩,૨૬.

માતા, જેટલો સમય તું મારી ઉપર પ્રેમ રાખીશ, તેટલો સમય તને સતત દુઃખ મળશે. જેમ તું મને પુત્ર માને છે, તેમ હું તને માતા માનું છું.

તાતે પૂજ્યે પિતૃબુદ્ધિર્મમાસ્તિ તસ્મિંસ્તુતે ભર્તૃબુદ્ધિર્હિ મિથ્યા । નિર્માતિ યસ્માદ્ધરિરેવ સર્વં સમ્યક્પાતા નિયતોઽસૌ મુરારિઃ ॥ ૩,૨૬.

મારા પિતામાં, જેમ હું પૂજ્ય પિતાનું ભાવ રાખું છું, તેમ તું પતિમાં પતિનું ભાવ રાખે છે – પણ એ ખોટું છે. કારણ કે હરિ જ સર્વનો સાચો સર્જનહાર છે અને મુરારી જ હંમેશા રક્ષક છે.

અતો હિ માતા હરિરેવ સર્વદા ત્વન્યાસાં વૈ માતૃતા ચોપચારાત્ । નિર્માતૃત્વં યદિ મુખ્યં ત્વયિ સ્યાદ્દ્રોણાદીનાં જનની કા વદસ્વ ॥ ૩,૨૬.

આથી, હે માતા, હરિ જ હંમેશા સાચી માતા છે; બીજાની માતૃત્વ માત્ર ઉપચારરૂપ છે. જો તું સાચી મુખ્ય માતા હોય, તો દ્રોણાદિની માતા કોણ છે, એ કહો.

માતૃત્વં વૈ યદિ મુખ્યં ત્વયિ સ્યાદ્ધાત્રાદીનાં જનની કા વદસ્વ । યતઃ સદા યાતિ જગત્તત્તો હરિઃ સદા પિતા વિષ્ણુરજઃ પુરાણઃ ॥ ૩,૨૬.

જો તું સાચી મુખ્ય માતા હોય, તો બ્રહ્માદિની માતા કોણ છે, એ કહો. કેમ કે હરિ, એ જ સદા જગતનો મૂળ છે અને વિષ્ણુ, એ જ સદા પિતા છે.

સદા પિતા મુખ્યપિતા યદિ સ્યાદ્ગર્ભસ્થબાલે પાલકઃ કો વદસ્વ । માતાપિત્રોઃ પાલકત્વં યદિ સ્યાત્કૂર્માદીનાં પાલકૌ કૌ વદસ્વ ॥ ૩,૨૬.

જો પિતા હંમેશા મુખ્ય પિતા હોય, તો ગર્ભમાં રહેલા બાળકને કોણ સંભાળે છે, એ કહો. જો માતા-પિતા સાચા રક્ષક હોય, તો કૂર્માદિ અવતારોને કોણે રક્ષ્યા, એ કહો.

માતાપિત્રોઃ પાલકત્વં યદિ સ્યાત્કૃપાદીનાં રક્ષકૌ કૌ વદસ્વ । પુન્નામકાન્નારકાદ્દેહ ભજાન્તસ્માત્ત્રાતાપુત્રવિષ્ણુઃ પુરાણઃ ॥ ૩,૨૬.

જો માતા-પિતા સાચા રક્ષક હોય, તો કૃપાદિની રક્ષા કોણે કરી, એ કહો. એટલે, હે માતા, જાણ કે વિષ્ણુ, એ જ સદા પુત્રોને નરકથી બચાવનાર છે.

ન તારકોહં નરકાચ્ચ સુભ્રૂર્ન વૈ ભર્તા નાપિ પિત્રાદયશ્ચ । ન વૈ માતા નાનુજાદિશ્ચ સર્વઃ સર્વત્રાતા વિષ્ણુરતો ન ચાન્યઃ ॥ ૩,૨૬.

હે સુંદરિ, હું નરકમાંથી છોડાવનાર નથી, ન પતિ, ન પિતા અને બીજાઓ; ન માતા, ન ભાઈ અને બીજાં. સર્વત્ર વિષ્ણુ જ સાચો રક્ષક છે, બીજું કોઈ નથી.

માયાં મદીયાં જ્ઞાનશસ્ત્રેણ ચ્છિત્વા ભક્ત્યા હરેઃ સ્મરણં ત્વં કુરુષ્વ । યદ્ભક્તિરૂપૂર્વં સ્મરણં નામ વિષ્ણોસ્તત્સર્વથા પાપહરં ચ માતઃ ॥ ૩,૨૬.

મારી માયાને જ્ઞાનરૂપી હથિયારથી કાપી, ભક્તિથી હરિનું સ્મરણ કર. ભક્તિથી ઉદ્ભવતું વિષ્ણુનું નામ સ્મરણ, એ હંમેશા પાપો દૂર કરે છે, મા.

યો વા ભક્ત્યા સ્મરણં નામ વિષ્ણોઃ કરોત્યસૌ પાપહરો ભવિષ્યતિ । અયં દેહો દુર્લ્લભઃ કર્મભૂમૌ તત્રાપિ મધ્યે ભજનં વિષ્ણુમૂર્તેઃ ॥ ૩,૨૬.

જે ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુનું નામ સ્મરે છે, એ પાપો દૂર કરનાર બની જાય છે. આ શરીર કર્મભૂમિમાં દુર્લભ છે અને તેમાં પણ વિષ્ણુમૂર્તિની ભક્તિ સર્વોપરી છે.

આયુર્ગતં વ્યર્થમેવ ત્વદીયં શીઘ્રં ભજેઃ શ્રીનિવાસસ્ય પાદમ્ । ઉપદિશ્યૈવં માતરં પુત્રવર્યો દૈત્યાવેશાત્સોભવદ્વૈ તપસ્વી ॥ ૩,૨૬.

તારું જીવન વ્યર્થ ગયું છે; તું ઝડપથી શ્રીનિવાસના ચરણોની ભક્તિ કર. આમ પોતાની માતાને ઉપદેશ આપીને, દૈત્યના પ્રભાવથી પુત્રવરો તપસ્વી બની ગયો.

ચતુર્મુખં પ્રીણયિત્વૈવ ભક્ત્યા હ્યવધ્યત્વં પ્રાપ તસ્માન્મહાત્મા । તતો ભૂમિં કરવદ્વેષ્ટયિત્વા નિન્યે તદા દૈત્યવર્યો મહાત્મા ॥ ૩,૨૬.

ભક્તિથી ચતુર્મુખને પ્રસન્ન કરીને, એ મહાત્માએ અવિનાશીપદ મેળવ્યું; પછી એ મહાદૈત્યે પૃથ્વીને હાથથી વળગી, તેને લઈ ગયો.

શ્રીમુષ્ટદેશે પ્રાદુરાસીદ્ધરિસ્તુ વારાહવિષ્ણુસ્ત્વજનઃ પુરાણઃ । ભિત્ત્વાચાબ્ધિં વિવિશે તં મહાત્મા રસાતલે સંસ્થિતં ભૂતલં ચ ॥ ૩,૨૬.

શ્રીમુષ્ટ પ્રદેશમાં હરિ વરાહરૂપે પ્રગટ થયા, એ પ્રાચીન વિષ્ણુ છે. મહાસાગર ભેદી, એ મહાત્માએ પૃથ્વી જ્યાં હતી તે પાતાળમાં પ્રવેશ કર્યો.

સ્વદંષ્ટ્રાગ્રે સ્થાપયિત્વાઽજગામ તદાગમાદાગતો દૈત્યવર્યઃ । તં કર્ણમૂલે તાડયિત્વા જઘાન પ્રસાદયામાસ ચ પૂર્વવદ્ભુવમ્ ॥ ૩,૨૬.

પૃથ્વીને પોતાની દાંતની ટોચ પર રાખી, વરાહ ભગવાન ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા; પછી દૈત્યપ્રમુખ આવ્યો. ભગવાને તેને કાનની મૂળે માર્યો, તેને મારી પૃથ્વીને પૂર્વવત્ સ્થાને સ્થાપિત કરી.

સુદિગ્ગજાન્સ્થાપયિત્વા ચ વિષ્ણુઃ શ્રીમુષ્ટે વૈ સંસ્થિતઃ શ્રીવરાહઃ । તદા હરિશ્ચિન્તયામાસ વિષ્ણુર્ભક્ત્યા મદીયં માનુષં દેહમદ્ય ॥ ૩,૨૬.

દિશાના મહાઘોડાઓને સ્થપાવી, વિષ્ણુ વરાહરૂપે શ્રીમુષ્ટમાં સ્થિર થયા. ત્યારબાદ હરિએ ભક્તિપૂર્વક પોતાના માનવ શરીરનું મનન કર્યું.

આરાધયિષ્યન્તિ ચ માં ક્વ એતે તેષાં દયાં કુત્ર વાહં કરિષ્યે । એવં હરિશ્ચિન્તયિત્વા સુકન્યે વૈકુણ્ઠલોકાદચલં શેષ સંજ્ઞમ્ । વીન્દ્રસ્કન્ધે સ્થાપયિત્વા સ્વયં ચ સમાગતોભૂદ્ભૂતલં ભૂતલેશઃ ॥ ૩,૨૬.

મને આરાધનારા ક્યાં મળશે? હું તેમને દયા ક્યારે અને ક્યાં બતાવીશ? આમ હરિએ વિચાર્યું. પછી, સુકન્યા, વૈકુંઠથી અચળ શેષને ઇન્દ્રના ખભા પર મૂકી, પોતે પૃથ્વી પર ભૂતલના સ્વામી બની અવતર્યા.

સુવર્ણમુખરીતીરમારભ્ય ગરુડધ્વજઃ । શ્રીકૃષ્ણવેણીપર્યન્તં સ્થાપયામાસ તં ગિરિમ્ ॥ ૩,૨૬.

સુવર્ણમુખરીના કાંઠેથી શરૂ કરીને, ગરુડધ્વજધારી ભગવાને શ્રીકૃષ્ણવેણીના અંત સુધી એ પર્વતને સ્થાપ્યો.

ગિરેઃ પુચ્છે તુ શ્રીશૈલં મધ્યમેઽહોબલં સ્મૃતમ્ । મુખં ચ શ્રીનિવાસસ્ય ક્ષેત્રં ચ સમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૬.

પર્વતના પુચ્છે શ્રીશૈલ છે, મધ્યમાં અહોબળ કહેવાય છે અને મુખમાં શ્રીનિવાસનું ક્ષેત્ર છે, એમ કહેવાયું છે.

અલ્પેન તપસાભીષ્ટં સિધ્યત્યસ્મિન્નહોબલે । ગઙ્ગાદિસર્વતીર્થાનિ પુણ્યાનિ હ્યત્ર સંતિ વૈ ॥ ૩,૨૬.

અહોબળમાં થોડા તપથી પણ ઇચ્છિત ફળ મળે છે. અહીં ગંગાદિ સર્વ તીર્થોનું પવિત્રત્વ હાજર છે.

ય એનં સેવતે નિત્યં શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ । જ્ઞાનાર્થી જ્ઞાનમાપ્નોતિ દ્રવ્યાર્થી દ્રવ્યમાપ્નુયાત્ ॥ ૩,૨૬.

જે વ્યક્તિ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી રોજ અહીં સેવા કરે છે, તે જ્ઞાન ઇચ્છે તો જ્ઞાન મેળવે છે, ધન ઇચ્છે તો ધન મેળવે છે.

પુત્રાર્થી પુત્રમાપ્નોતિ નૃપો રાજ્યં ચ વિન્દતિ । યંયં કામયતે મર્ત્યસ્તન્તમાપ્નોતિ સર્વથા ॥ ૩,૨૬.

પુત્ર ઇચ્છનારને પુત્ર મળે છે, રાજા રાજય મેળવે છે. જે મનુષ્ય જે ઇચ્છે છે, તે બધું તેને અહીં મળે છે.

ચિન્તિતં સાધ્યતે યસ્માત્તસ્માચ્ચિન્તામણિં વિદુઃ । પુષ્કરિણ્યાશ્ચ બાહુલ્યાદ્ગિરાવસ્મિન્સરઃ સુ ચ । પુષ્કરાદ્રિરિતિ પ્રાહુરેવં તત્ત્વાર્થવેદિનઃ ॥ ૩,૨૬.

અહીં જે વિચારાય છે, તે સિદ્ધ થાય છે, તેથી તેને ચિંતામણિ કહેવાય છે. અહીં પર્વતમાં અનેક તળાવો હોવાથી, જળાશય છે અને તત્વજ્ઞાની તેને પુષ્કર પર્વત કહે છે.

શાતકુંભસ્વરૂપત્વાત્કનકાદ્રિં ચ તં વિદુઃ । વૈકુણ્ઠાદાગતેનૈવ વૈકુણ્ઠાદ્રિરિતિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૨૬.

સુવર્ણપાત્ર જેવું સ્વરૂપ હોવાથી તેને કનકાદ્રિ કહે છે. વૈકુંઠથી આવેલું હોવાથી તેને વૈકુંઠ પર્વત કહે છે.

અમૃતૈશ્વર્યસંયુક્તો વ્યઙ્કટાદ્રિરિતિ સ્મૃતઃ । વ્યઙ્કટેશસ્ય શૈલસ્ય માહાત્મ્યં યાવદસ્તિ હિ ॥ ૩,૨૬.

અમૃત અને વૈભવથી યુક્ત હોવાથી તેને વ્યંકટાદ્રિ કહે છે. વ્યંકટેશના પર્વતનું મહાત્મ્ય જેટલું છે, તેટલું જ તેનું યશ છે.