ગરુડપુરાણમ્

વિતસ્તિકાવેરિસતુઙ્ગભદ્રાઃ સુવઞ્જરા ભીમરથી વિપાશા । સુતામ્રપર્ણી ચ પિનાકિની ચ કુ દૃ ॥ ૩,૨૫.

વિતસ્તા, કાવેરી, સતુંગભદ્રા, સુવંજરા, ભીમરથી, વિપાશા, સુતામ્રપર્ણી અને પિનાકિની — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

સ્વામિપુષ્કરિણી ચૈવ સુવર્ણમુખરી તથા । શ્રીપાણ્ડવી તૌબરુશ્ચ કપિલા પાપનાશની ॥ ૩,૨૫.

સ્વામિપૂષ્કરિણી, સુવર્ણમુખરી, શ્રી પાંડવી, તૌબરુ અને પાપનાશિ કપિલા — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

ગુરુર્વસિષ્ઠઃ ક્રતુરઙ્ગિરાશ્ચ મનુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચ ગૌતમઃ । રૈભ્યો મરીચિશ્ચ્યવનશ્ચ દક્ષઃ કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્ ॥ ૩,૨૫.

ગુરુ વસિષ્ઠ, ક્રતુ, અંગિરા, મનુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ગૌતમ, રૈભ્ય, મરીચિ, ચ્યવન અને દક્ષ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

સપ્તાર્ણવાઃ સપ્ત કુલાચલાશ્ચ દ્વીપાશ્ચ સપ્તોપવનાનિ સપ્ત । ભૂરાદિકાનિ ભુવનાનિ સપ્ત કુર્વન્તુ સ દૃ ॥ ૩,૨૫.

સાતે સમુદ્રો, સાતે મહાપર્વતો, સાતે દ્વીપો, સાતે વન અને ભૂથી શરૂ થતા સાતે લોક — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

માન્ધાત્રા નહુષોંબરીષસગરૌ રાજા નલો ધર્મરાટ્પ્રહ્લાદઃ ક્રતુરાડ્વિભીષણગયૌ વ્યાસો હનૂમાનપિ । અશ્વત્થામ કૃપાવુમા દ્રુપદજા શ્રીજાનકી તારકા મન્દોદર્યખિલાઃ પ્રભાતસુમહં કુર્વન્તુ નિત્યં હરે ॥ ૩,૨૫.

માંધાતૃ, નહુષ, અંબરીષ, સગર, રાજા નલ, ધર્મરાજ, પ્રહલાદ, ક્રતુરાજ, વિભીષણ, ગયા, વ્યાસ, હનુમાન, અશ્વત્થામા, કૃપ, ઉમા, દ્રુપદકન્યા, શ્રી જાનકી, તારકા, મંદોદરી અને બધા — હંમેશા હરિને શુભ અને પવિત્ર પ્રભાત આપો.

અશ્વત્થસ્ય વનાનિ કિં ચ તુલસીધાત્રીવનાનિ પ્રભો પુન્નાગસ્ય વનાનિ ચંપકવનાન્યન્યાનિ પુષ્પાણિ ચ । મન્દારસ્ય વનાનિ યાનિ ચ હરેઃ સૌગન્ધિકાન્યપ્યહો નિત્યં તાનિ દિશન્તુ મત્પ્રમુદિતં શ્રીવેઙ્કટેશ પ્રભો ॥ ૩,૨૫.

હે પ્રભુ, અશ્વથના વન, તુલસી અને આમળાના વન, પુન્નાગ અને ચંપકના વન, અને બીજા ફૂલોના બગીચા, મંદારના વન અને હરિના સુગંધિત બગીચા – એ બધા હંમેશા મને આનંદ આપે, હે શ્રી વેંકટેશના સ્વામી.

એવં સ્મૃત્વા શ્રીનિવાસસ્ય દેવી કૃત્વા શૌચં જૈગિષવ્યેણ સાકમ્ । સ્નાતું યયૌ પુષ્કરિણીં હરેશ્ચ સ્નાનં સમ્યક્તત્ર ચકાર દેશે । સમ્યગ્જપ્ત્વા વ્યઙ્કટેશસ્ય મન્ત્રમુવાચ સા જૈગિષવ્યં ગુરું ચ ॥ ૩,૨૫.

આ રીતે શ્રીનિવાસને યાદ કરીને, દેવી જયગિષવ્ય સાથે શુદ્ધ થઈ, હરિના પવિત્ર તળાવમાં સ્નાન કરવા ગઈ. ત્યાં તેણે યોગ્ય રીતે સ્નાન કર્યું અને શ્રી વેંકટેશનું મંત્ર જપ્યા પછી, પોતાના ગુરુ જયગિષવ્યને વાત કરી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૬ કન્યોવાચ । શ્રીનિવાસઃ કિમર્થં વૈ આગતોત્ર વદસ્વ મે । શેષાચલોપિ કુત્રા ભૂત્કદાયાતશ્ચ પાપહા । સ્વામિપુષ્કરિણી ચાત્ર કિમર્થં હ્યગતા વદ ॥ ૩,૨૬.

કન્યાએ પૂછ્યું: શ્રીનિવાસ અહીં શા માટે આવ્યા છે? મને કહો. શેષાચલ ક્યાં છે, ક્યારે પ્રગટ થયો અને ક્યારે આવ્યો, હે પાપનાશક? અને સ્વામીનું પવિત્ર તળાવ અહીં શા માટે આવ્યું છે? મને કહો.

જૈગીષવ્ય ઉવાચ શૃણુ ભદ્રે મહાભાગે વ્યઙ્કટેશસ્ય ચાગમમ્ । આવયોર્દેવિ પાપાનિ વિષમં યાન્તિ ભામિનિ ॥ ૩,૨૬.

જયગિષવ્યએ કહ્યું: હે શુભે, મહાભાગ્યવતી, વેંકટેશના આવવાના વિષયમાં સાંભળ. હે દેવી, આપણાં બંનેના પાપો હવે દૂર થઈ રહ્યા છે, હે સુંદરિ.

આસીત્પુરા હિરણ્યાક્ષઃ કાશ્યપો દિતિનન્દનઃ । સનકાદેશ્ચ વાગ્દણ્ડાદ્દ્વિતીયદ્વારપાલકઃ ॥ ૩,૨૬.

પહેલાં કશ્યપ અને દિતિના પુત્ર હિરણ્યાક્ષ જન્મ્યા હતા. અને સનકાદિ ઋષિઓના શાપથી બીજા દ્વારપાળ બન્યા.

બભૂવ દૈત્યયોનૌ ચ દેવાનાં કણ્ટકો બલી । સંજીવો વિજયઃ પ્રોક્તો હરિભક્તો મહાપ્રભુઃ ॥ ૩,૨૬.

દૈત્યકુળમાં જન્મેલો એ દેવતાઓ માટે કંટકરૂપ, બળવાન, સંજીવ અને વિજય નામે પ્રસિદ્ધ, હરિભક્ત અને મહાપ્રભુ હતો.

હરિણ્યાક્ષઃ સ્વયં દૈત્યો હરિભક્તવિદૂષકઃ । એતાદૃશો હિરણ્યાક્ષસ્તપસ્તપ્તું સમુદ્યતઃ ॥ ૩,૨૬.

હિરણ્યાક્ષ પોતે દૈત્ય હતો અને હરિભક્તોને અપમાન આપતો હતો. એવો હિરણ્યાક્ષ તપ કરવા માટે સંકલ્પિત થયો.

તદા માતા દિતિર્દેવી હિરણ્યાક્ષમુવાચ સા । દિતિરુવાચ । વત્સલસ્ત્વં મહાભાગમા તપસ્વાષ્ટહાયનઃ ॥ ૩,૨૬.

ત્યારે તેની માતા દિતિ દેવી હિરણ્યાક્ષને બોલી: દિતિએ કહ્યું: વત્સ, તું બહુ ભાગ્યશાળી છે; આઠ વર્ષ સુધી તપ ન કર.

ત્વં મા દદસ્વ દુઃ ખં મે પાલયિષ્યતિ કોવિદઃ । ક્ષણમાત્રં ન જીવામિ ત્વાં વિના જીવનં ન હિ ॥ ૩,૨૬.

મને દુઃખ ન આપ, કેમ કે પછી મને કોણ સંભાળશે? હું તારા વિના એક ક્ષણ પણ જીવી શકતી નથી; ખરેખર, તારા વિના જીવન શક્ય નથી.

મા તપ ત્વં મહાભાગ મમ જીવનહેતવે । એવમુક્તસ્તુ માત્રા સ વિજયોવશતોબ્રવીત્ ॥ ૩,૨૬.

મારા જીવન માટે તું તપ ન કર, હે મહાભાગ્યશાળી. માતાએ આમ કહ્યું ત્યારે વિજયએ મજબૂરીથી ઉત્તર આપ્યો.

હિરણ્યાક્ષો માતરં પ્રાહ જાલં હિત્વા વિષ્ણોર્ભજનેઽલં કુરુષ્વ । મયિસ્નેહં પુત્રહેતોર્વિરૂઢં સુખદુઃ ખે ચેહ લોકે પરત્ર ॥ ૩,૨૬.

હિરણ્યાક્ષે પોતાની માતાને કહ્યું: મોહ છોડ અને વિષ્ણુની ભક્તિમાં લાગ. મારી ઉપર જે પુત્રપ્રેમ તું ધરાવ છે, એ આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં સુખ અને દુઃખ બંને લાવે છે.

યાવત્સ્નેહં મયિ માતઃ કરોષિ તાવત્ક્લેશં શાશ્વતં યાસ્યસિ ત્વમ્ । માતશ્ચ તે મયિ પુત્રત્વબુદ્ધિસ્ત્વય્યપ્યેષા માતૃબુદ્ધિર્મમાપિ ॥ ૩,૨૬.

માતા, જેટલો સમય તું મારી ઉપર પ્રેમ રાખીશ, તેટલો સમય તને સતત દુઃખ મળશે. જેમ તું મને પુત્ર માને છે, તેમ હું તને માતા માનું છું.

તાતે પૂજ્યે પિતૃબુદ્ધિર્મમાસ્તિ તસ્મિંસ્તુતે ભર્તૃબુદ્ધિર્હિ મિથ્યા । નિર્માતિ યસ્માદ્ધરિરેવ સર્વં સમ્યક્પાતા નિયતોઽસૌ મુરારિઃ ॥ ૩,૨૬.

મારા પિતામાં, જેમ હું પૂજ્ય પિતાનું ભાવ રાખું છું, તેમ તું પતિમાં પતિનું ભાવ રાખે છે – પણ એ ખોટું છે. કારણ કે હરિ જ સર્વનો સાચો સર્જનહાર છે અને મુરારી જ હંમેશા રક્ષક છે.

અતો હિ માતા હરિરેવ સર્વદા ત્વન્યાસાં વૈ માતૃતા ચોપચારાત્ । નિર્માતૃત્વં યદિ મુખ્યં ત્વયિ સ્યાદ્દ્રોણાદીનાં જનની કા વદસ્વ ॥ ૩,૨૬.

આથી, હે માતા, હરિ જ હંમેશા સાચી માતા છે; બીજાની માતૃત્વ માત્ર ઉપચારરૂપ છે. જો તું સાચી મુખ્ય માતા હોય, તો દ્રોણાદિની માતા કોણ છે, એ કહો.

માતૃત્વં વૈ યદિ મુખ્યં ત્વયિ સ્યાદ્ધાત્રાદીનાં જનની કા વદસ્વ । યતઃ સદા યાતિ જગત્તત્તો હરિઃ સદા પિતા વિષ્ણુરજઃ પુરાણઃ ॥ ૩,૨૬.

જો તું સાચી મુખ્ય માતા હોય, તો બ્રહ્માદિની માતા કોણ છે, એ કહો. કેમ કે હરિ, એ જ સદા જગતનો મૂળ છે અને વિષ્ણુ, એ જ સદા પિતા છે.

સદા પિતા મુખ્યપિતા યદિ સ્યાદ્ગર્ભસ્થબાલે પાલકઃ કો વદસ્વ । માતાપિત્રોઃ પાલકત્વં યદિ સ્યાત્કૂર્માદીનાં પાલકૌ કૌ વદસ્વ ॥ ૩,૨૬.

જો પિતા હંમેશા મુખ્ય પિતા હોય, તો ગર્ભમાં રહેલા બાળકને કોણ સંભાળે છે, એ કહો. જો માતા-પિતા સાચા રક્ષક હોય, તો કૂર્માદિ અવતારોને કોણે રક્ષ્યા, એ કહો.

માતાપિત્રોઃ પાલકત્વં યદિ સ્યાત્કૃપાદીનાં રક્ષકૌ કૌ વદસ્વ । પુન્નામકાન્નારકાદ્દેહ ભજાન્તસ્માત્ત્રાતાપુત્રવિષ્ણુઃ પુરાણઃ ॥ ૩,૨૬.

જો માતા-પિતા સાચા રક્ષક હોય, તો કૃપાદિની રક્ષા કોણે કરી, એ કહો. એટલે, હે માતા, જાણ કે વિષ્ણુ, એ જ સદા પુત્રોને નરકથી બચાવનાર છે.

ન તારકોહં નરકાચ્ચ સુભ્રૂર્ન વૈ ભર્તા નાપિ પિત્રાદયશ્ચ । ન વૈ માતા નાનુજાદિશ્ચ સર્વઃ સર્વત્રાતા વિષ્ણુરતો ન ચાન્યઃ ॥ ૩,૨૬.

હે સુંદરિ, હું નરકમાંથી છોડાવનાર નથી, ન પતિ, ન પિતા અને બીજાઓ; ન માતા, ન ભાઈ અને બીજાં. સર્વત્ર વિષ્ણુ જ સાચો રક્ષક છે, બીજું કોઈ નથી.

માયાં મદીયાં જ્ઞાનશસ્ત્રેણ ચ્છિત્વા ભક્ત્યા હરેઃ સ્મરણં ત્વં કુરુષ્વ । યદ્ભક્તિરૂપૂર્વં સ્મરણં નામ વિષ્ણોસ્તત્સર્વથા પાપહરં ચ માતઃ ॥ ૩,૨૬.

મારી માયાને જ્ઞાનરૂપી હથિયારથી કાપી, ભક્તિથી હરિનું સ્મરણ કર. ભક્તિથી ઉદ્ભવતું વિષ્ણુનું નામ સ્મરણ, એ હંમેશા પાપો દૂર કરે છે, મા.

યો વા ભક્ત્યા સ્મરણં નામ વિષ્ણોઃ કરોત્યસૌ પાપહરો ભવિષ્યતિ । અયં દેહો દુર્લ્લભઃ કર્મભૂમૌ તત્રાપિ મધ્યે ભજનં વિષ્ણુમૂર્તેઃ ॥ ૩,૨૬.

જે ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુનું નામ સ્મરે છે, એ પાપો દૂર કરનાર બની જાય છે. આ શરીર કર્મભૂમિમાં દુર્લભ છે અને તેમાં પણ વિષ્ણુમૂર્તિની ભક્તિ સર્વોપરી છે.

આયુર્ગતં વ્યર્થમેવ ત્વદીયં શીઘ્રં ભજેઃ શ્રીનિવાસસ્ય પાદમ્ । ઉપદિશ્યૈવં માતરં પુત્રવર્યો દૈત્યાવેશાત્સોભવદ્વૈ તપસ્વી ॥ ૩,૨૬.

તારું જીવન વ્યર્થ ગયું છે; તું ઝડપથી શ્રીનિવાસના ચરણોની ભક્તિ કર. આમ પોતાની માતાને ઉપદેશ આપીને, દૈત્યના પ્રભાવથી પુત્રવરો તપસ્વી બની ગયો.

ચતુર્મુખં પ્રીણયિત્વૈવ ભક્ત્યા હ્યવધ્યત્વં પ્રાપ તસ્માન્મહાત્મા । તતો ભૂમિં કરવદ્વેષ્ટયિત્વા નિન્યે તદા દૈત્યવર્યો મહાત્મા ॥ ૩,૨૬.

ભક્તિથી ચતુર્મુખને પ્રસન્ન કરીને, એ મહાત્માએ અવિનાશીપદ મેળવ્યું; પછી એ મહાદૈત્યે પૃથ્વીને હાથથી વળગી, તેને લઈ ગયો.

શ્રીમુષ્ટદેશે પ્રાદુરાસીદ્ધરિસ્તુ વારાહવિષ્ણુસ્ત્વજનઃ પુરાણઃ । ભિત્ત્વાચાબ્ધિં વિવિશે તં મહાત્મા રસાતલે સંસ્થિતં ભૂતલં ચ ॥ ૩,૨૬.

શ્રીમુષ્ટ પ્રદેશમાં હરિ વરાહરૂપે પ્રગટ થયા, એ પ્રાચીન વિષ્ણુ છે. મહાસાગર ભેદી, એ મહાત્માએ પૃથ્વી જ્યાં હતી તે પાતાળમાં પ્રવેશ કર્યો.

સ્વદંષ્ટ્રાગ્રે સ્થાપયિત્વાઽજગામ તદાગમાદાગતો દૈત્યવર્યઃ । તં કર્ણમૂલે તાડયિત્વા જઘાન પ્રસાદયામાસ ચ પૂર્વવદ્ભુવમ્ ॥ ૩,૨૬.

પૃથ્વીને પોતાની દાંતની ટોચ પર રાખી, વરાહ ભગવાન ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા; પછી દૈત્યપ્રમુખ આવ્યો. ભગવાને તેને કાનની મૂળે માર્યો, તેને મારી પૃથ્વીને પૂર્વવત્ સ્થાને સ્થાપિત કરી.