ગરુડપુરાણમ્

તેષાં સંહરણે ઈશસ્ત્વતો વ્યઙ્કટનામકઃ । આનન્દસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્કામક્રોધાદયો ગુણાઃ ॥ ૩,૨૫.

તેઓના સંહારમાં ભગવાન સ્વામી છે, તેથી તેમને વ્યઙ્કટ નામ મળ્યું છે; અને આનંદના વિરોધી રૂપે કામ, ક્રોધ વગેરે ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે.

વ્યઙ્કટા ઇતિ સંપ્રોક્તાસ્તેષાં નાશયિતા પ્રભુઃ । અતસ્તુ વ્યઙ્કટેશાખ્ય એવં જ્ઞાત્વા જપં કુરુ ॥ ૩,૨૫.

તેઓને વ્યઙ્કટા કહેવામાં આવે છે અને ભગવાન તેમનો વિનાશક છે; તેથી આવું જાણીને વ્યઙ્કટેશનું નામ જપો.

એવં વ્યઙ્કટામાહાત્મ્યં શ્રુત્વા દેવી ખગેશ્વર । નિદ્રાં ચકાર તત્રૈવ રાત્રૌ પિત્રા સહૈવ ચ । બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થયિ હૃદિ સસ્માર કન્યકા ॥ ૩,૨૫.

ખગેશ્વર! વ્યઙ્કટનું મહાત્મ્ય સાંભળીને દેવી એ રાત્રે પિતાજી સાથે ત્યાં સુઈ ગઈ; અને બ્રાહ્મ મુહૂર્તે કન્યાએ ઉઠીને હૃદયમાં તેનું સ્મરણ કર્યું.

(વ્યઙ્કટેશસ્ય પ્રાતઃ સ્તુતિઃ) । શ્રીવ્યઙ્કટેશશ્ચ નૃસિંહમૂર્તિઃ શ્રીવરદરાજશ્ચ વરાહમૂર્તિઃ । શ્રીરઙ્ગશાયી ચ અનન્તશાયી કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્ ॥ ૩,૨૫.

શ્રી વ્યઙ્કટેશ, નરસિંહમૂર્તિ, શ્રી વરદરાજ, વરાહમૂર્તિ, શ્રી રંગશાયી અને અનંતશાયી — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

શ્રીકૃષ્ણમૂર્તિશ્ચ ગદાધરશ્ચ શ્રીવિષ્ણુપાદસ્તુ પ્રયાગવાસઃ । નારાયણઃ શ્રીબદરીનિવાસઃ કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્ ॥ ૩,૨૫.

શ્રી કૃષ્ણમૂર્તિ, ગદાધર, શ્રી વિષ્ણુ (પ્રયાગમાં વસતા), નારાયણ અને શ્રી બદરીનિવાસ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

દામોદરો વૈ ત્રિજગન્નિવાસઃ શ્રીપાણ્ડુરઙ્ગશ્ચ નૃસિંહદેવઃ । શ્રીરામદેવશ્ચ અમોઘવાસઃ કુદૃ ॥ ૩,૨૫.

દામોદર, ત્રણ લોકના નિવાસી, શ્રી પાંડુરંગ, નરસિંહદેવ, શ્રી રામદેવ (અમોઘ નિવાસી) — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

શ્રીધર્મપુત્રશ્ચ નૃસિંહમૂર્તિઃ શ્રીપિપ્પલસ્થશ્ચ મુહલ્લવાસઃ । કોલાનૃસિંહઃ શૂર્પકારસ્થ સિંહઃ કુર્વન્તુદૃ ॥ ૩,૨૫.

શ્રી ધર્મપુત્ર (નરસિંહમૂર્તિ), શ્રી પિપ્પલસ્થ (મુહલ્લાવાસી), કોલાનરસિંહ, શૂર્પકારસ્થ સિંહ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

ચતુર્મુખશ્ચારુસરસ્વતી ચ સ્વભારતી શર્વસુપર્ણશેષાઃ । અમામહેદ્રશ્ચ શચીમુખાસ્તાઃ કુર્વન્તુ દૃ ॥ ૩,૨૫.

ચતુરમુખ, સુંદર સરસ્વતી, સ્વભારતી, શર્વ, સુપર્ણ, શેષ, અમામહેન્દ્ર અને શચીમુખાવાળી દેવીઓ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

દ્વારાવતી કાશિકાવન્તિકા ચ પ્રયાગકાઞ્ચ્યૌ મથુરાપુરી ચ । માયાવતી હસ્તિમતી પુરી ચ કુર્વન્તુ સ દૃ ॥ ૩,૨૫.

દ્વારાવતી, કાશિકા, અવંતિકા, પ્રયાગ, કાંચી, મથુરા, માયાવતી, હસ્તિમતી — આ બધાં મને શુભ પ્રભાત આપો.

ભાગીરથી ચૈવ સરસ્વતી ચ ગોદાવરી સિંધુકૃષ્ણ ચ વેણી । કલિન્દકન્યા યમુના ચ નર્મદા કુર્વ દૃ ॥ ૩,૨૫.

ભાગીરથી, સરસ્વતી, ગોદાવરી, સિંધુ, કૃષ્ણા, વેણી, કલિન્દકન્યા યમુના અને નર્મદા — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

વિતસ્તિકાવેરિસતુઙ્ગભદ્રાઃ સુવઞ્જરા ભીમરથી વિપાશા । સુતામ્રપર્ણી ચ પિનાકિની ચ કુ દૃ ॥ ૩,૨૫.

વિતસ્તા, કાવેરી, સતુંગભદ્રા, સુવંજરા, ભીમરથી, વિપાશા, સુતામ્રપર્ણી અને પિનાકિની — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

સ્વામિપુષ્કરિણી ચૈવ સુવર્ણમુખરી તથા । શ્રીપાણ્ડવી તૌબરુશ્ચ કપિલા પાપનાશની ॥ ૩,૨૫.

સ્વામિપૂષ્કરિણી, સુવર્ણમુખરી, શ્રી પાંડવી, તૌબરુ અને પાપનાશિ કપિલા — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

ગુરુર્વસિષ્ઠઃ ક્રતુરઙ્ગિરાશ્ચ મનુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચ ગૌતમઃ । રૈભ્યો મરીચિશ્ચ્યવનશ્ચ દક્ષઃ કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્ ॥ ૩,૨૫.

ગુરુ વસિષ્ઠ, ક્રતુ, અંગિરા, મનુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ગૌતમ, રૈભ્ય, મરીચિ, ચ્યવન અને દક્ષ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

સપ્તાર્ણવાઃ સપ્ત કુલાચલાશ્ચ દ્વીપાશ્ચ સપ્તોપવનાનિ સપ્ત । ભૂરાદિકાનિ ભુવનાનિ સપ્ત કુર્વન્તુ સ દૃ ॥ ૩,૨૫.

સાતે સમુદ્રો, સાતે મહાપર્વતો, સાતે દ્વીપો, સાતે વન અને ભૂથી શરૂ થતા સાતે લોક — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

માન્ધાત્રા નહુષોંબરીષસગરૌ રાજા નલો ધર્મરાટ્પ્રહ્લાદઃ ક્રતુરાડ્વિભીષણગયૌ વ્યાસો હનૂમાનપિ । અશ્વત્થામ કૃપાવુમા દ્રુપદજા શ્રીજાનકી તારકા મન્દોદર્યખિલાઃ પ્રભાતસુમહં કુર્વન્તુ નિત્યં હરે ॥ ૩,૨૫.

માંધાતૃ, નહુષ, અંબરીષ, સગર, રાજા નલ, ધર્મરાજ, પ્રહલાદ, ક્રતુરાજ, વિભીષણ, ગયા, વ્યાસ, હનુમાન, અશ્વત્થામા, કૃપ, ઉમા, દ્રુપદકન્યા, શ્રી જાનકી, તારકા, મંદોદરી અને બધા — હંમેશા હરિને શુભ અને પવિત્ર પ્રભાત આપો.

અશ્વત્થસ્ય વનાનિ કિં ચ તુલસીધાત્રીવનાનિ પ્રભો પુન્નાગસ્ય વનાનિ ચંપકવનાન્યન્યાનિ પુષ્પાણિ ચ । મન્દારસ્ય વનાનિ યાનિ ચ હરેઃ સૌગન્ધિકાન્યપ્યહો નિત્યં તાનિ દિશન્તુ મત્પ્રમુદિતં શ્રીવેઙ્કટેશ પ્રભો ॥ ૩,૨૫.

હે પ્રભુ, અશ્વથના વન, તુલસી અને આમળાના વન, પુન્નાગ અને ચંપકના વન, અને બીજા ફૂલોના બગીચા, મંદારના વન અને હરિના સુગંધિત બગીચા – એ બધા હંમેશા મને આનંદ આપે, હે શ્રી વેંકટેશના સ્વામી.

એવં સ્મૃત્વા શ્રીનિવાસસ્ય દેવી કૃત્વા શૌચં જૈગિષવ્યેણ સાકમ્ । સ્નાતું યયૌ પુષ્કરિણીં હરેશ્ચ સ્નાનં સમ્યક્તત્ર ચકાર દેશે । સમ્યગ્જપ્ત્વા વ્યઙ્કટેશસ્ય મન્ત્રમુવાચ સા જૈગિષવ્યં ગુરું ચ ॥ ૩,૨૫.

આ રીતે શ્રીનિવાસને યાદ કરીને, દેવી જયગિષવ્ય સાથે શુદ્ધ થઈ, હરિના પવિત્ર તળાવમાં સ્નાન કરવા ગઈ. ત્યાં તેણે યોગ્ય રીતે સ્નાન કર્યું અને શ્રી વેંકટેશનું મંત્ર જપ્યા પછી, પોતાના ગુરુ જયગિષવ્યને વાત કરી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૬ કન્યોવાચ । શ્રીનિવાસઃ કિમર્થં વૈ આગતોત્ર વદસ્વ મે । શેષાચલોપિ કુત્રા ભૂત્કદાયાતશ્ચ પાપહા । સ્વામિપુષ્કરિણી ચાત્ર કિમર્થં હ્યગતા વદ ॥ ૩,૨૬.

કન્યાએ પૂછ્યું: શ્રીનિવાસ અહીં શા માટે આવ્યા છે? મને કહો. શેષાચલ ક્યાં છે, ક્યારે પ્રગટ થયો અને ક્યારે આવ્યો, હે પાપનાશક? અને સ્વામીનું પવિત્ર તળાવ અહીં શા માટે આવ્યું છે? મને કહો.

જૈગીષવ્ય ઉવાચ શૃણુ ભદ્રે મહાભાગે વ્યઙ્કટેશસ્ય ચાગમમ્ । આવયોર્દેવિ પાપાનિ વિષમં યાન્તિ ભામિનિ ॥ ૩,૨૬.

જયગિષવ્યએ કહ્યું: હે શુભે, મહાભાગ્યવતી, વેંકટેશના આવવાના વિષયમાં સાંભળ. હે દેવી, આપણાં બંનેના પાપો હવે દૂર થઈ રહ્યા છે, હે સુંદરિ.

આસીત્પુરા હિરણ્યાક્ષઃ કાશ્યપો દિતિનન્દનઃ । સનકાદેશ્ચ વાગ્દણ્ડાદ્દ્વિતીયદ્વારપાલકઃ ॥ ૩,૨૬.

પહેલાં કશ્યપ અને દિતિના પુત્ર હિરણ્યાક્ષ જન્મ્યા હતા. અને સનકાદિ ઋષિઓના શાપથી બીજા દ્વારપાળ બન્યા.

બભૂવ દૈત્યયોનૌ ચ દેવાનાં કણ્ટકો બલી । સંજીવો વિજયઃ પ્રોક્તો હરિભક્તો મહાપ્રભુઃ ॥ ૩,૨૬.

દૈત્યકુળમાં જન્મેલો એ દેવતાઓ માટે કંટકરૂપ, બળવાન, સંજીવ અને વિજય નામે પ્રસિદ્ધ, હરિભક્ત અને મહાપ્રભુ હતો.

હરિણ્યાક્ષઃ સ્વયં દૈત્યો હરિભક્તવિદૂષકઃ । એતાદૃશો હિરણ્યાક્ષસ્તપસ્તપ્તું સમુદ્યતઃ ॥ ૩,૨૬.

હિરણ્યાક્ષ પોતે દૈત્ય હતો અને હરિભક્તોને અપમાન આપતો હતો. એવો હિરણ્યાક્ષ તપ કરવા માટે સંકલ્પિત થયો.

તદા માતા દિતિર્દેવી હિરણ્યાક્ષમુવાચ સા । દિતિરુવાચ । વત્સલસ્ત્વં મહાભાગમા તપસ્વાષ્ટહાયનઃ ॥ ૩,૨૬.

ત્યારે તેની માતા દિતિ દેવી હિરણ્યાક્ષને બોલી: દિતિએ કહ્યું: વત્સ, તું બહુ ભાગ્યશાળી છે; આઠ વર્ષ સુધી તપ ન કર.

ત્વં મા દદસ્વ દુઃ ખં મે પાલયિષ્યતિ કોવિદઃ । ક્ષણમાત્રં ન જીવામિ ત્વાં વિના જીવનં ન હિ ॥ ૩,૨૬.

મને દુઃખ ન આપ, કેમ કે પછી મને કોણ સંભાળશે? હું તારા વિના એક ક્ષણ પણ જીવી શકતી નથી; ખરેખર, તારા વિના જીવન શક્ય નથી.

મા તપ ત્વં મહાભાગ મમ જીવનહેતવે । એવમુક્તસ્તુ માત્રા સ વિજયોવશતોબ્રવીત્ ॥ ૩,૨૬.

મારા જીવન માટે તું તપ ન કર, હે મહાભાગ્યશાળી. માતાએ આમ કહ્યું ત્યારે વિજયએ મજબૂરીથી ઉત્તર આપ્યો.

હિરણ્યાક્ષો માતરં પ્રાહ જાલં હિત્વા વિષ્ણોર્ભજનેઽલં કુરુષ્વ । મયિસ્નેહં પુત્રહેતોર્વિરૂઢં સુખદુઃ ખે ચેહ લોકે પરત્ર ॥ ૩,૨૬.

હિરણ્યાક્ષે પોતાની માતાને કહ્યું: મોહ છોડ અને વિષ્ણુની ભક્તિમાં લાગ. મારી ઉપર જે પુત્રપ્રેમ તું ધરાવ છે, એ આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં સુખ અને દુઃખ બંને લાવે છે.

યાવત્સ્નેહં મયિ માતઃ કરોષિ તાવત્ક્લેશં શાશ્વતં યાસ્યસિ ત્વમ્ । માતશ્ચ તે મયિ પુત્રત્વબુદ્ધિસ્ત્વય્યપ્યેષા માતૃબુદ્ધિર્મમાપિ ॥ ૩,૨૬.

માતા, જેટલો સમય તું મારી ઉપર પ્રેમ રાખીશ, તેટલો સમય તને સતત દુઃખ મળશે. જેમ તું મને પુત્ર માને છે, તેમ હું તને માતા માનું છું.

તાતે પૂજ્યે પિતૃબુદ્ધિર્મમાસ્તિ તસ્મિંસ્તુતે ભર્તૃબુદ્ધિર્હિ મિથ્યા । નિર્માતિ યસ્માદ્ધરિરેવ સર્વં સમ્યક્પાતા નિયતોઽસૌ મુરારિઃ ॥ ૩,૨૬.

મારા પિતામાં, જેમ હું પૂજ્ય પિતાનું ભાવ રાખું છું, તેમ તું પતિમાં પતિનું ભાવ રાખે છે – પણ એ ખોટું છે. કારણ કે હરિ જ સર્વનો સાચો સર્જનહાર છે અને મુરારી જ હંમેશા રક્ષક છે.

અતો હિ માતા હરિરેવ સર્વદા ત્વન્યાસાં વૈ માતૃતા ચોપચારાત્ । નિર્માતૃત્વં યદિ મુખ્યં ત્વયિ સ્યાદ્દ્રોણાદીનાં જનની કા વદસ્વ ॥ ૩,૨૬.

આથી, હે માતા, હરિ જ હંમેશા સાચી માતા છે; બીજાની માતૃત્વ માત્ર ઉપચારરૂપ છે. જો તું સાચી મુખ્ય માતા હોય, તો દ્રોણાદિની માતા કોણ છે, એ કહો.