ગરુડપુરાણમ્

વક્ષ્યામિ મન્ત્રં પરમાદરેણ શૃણ્વદ્ય ભક્ત્યા પરમાદરેણ । અન્તઃ સ્થમન્ત્યં હ્યાદ્યસંયુક્તમેવ સબિન્દુ તદ્વત્સ્પર્શકાદ્યેન યુક્તમ્ ॥ ૩,૨૫.

હું તને એ મંત્ર ખૂબ આદરથી કહું છું, તું શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી સાંભળ. એ મંત્ર આંતરિક છે, 'અ'થી અંત થાય છે, શરૂઆતના અક્ષર સાથે જોડાયેલો છે, બિંદુ સાથે છે અને શરૂઆતના સ્પર્શવર્ણ સાથે જોડાયેલો છે.

એકારયુક્તં પ્રથમાન્તઃ સ્થયુક્તં સમત્રિકોણે ચોષ્મણા સંયુતં ચ । તકારસક્તં સ્વર્શમન્તઃ સ્થયુક્તમાદ્યન્ત ઓંકારસમન્વિતં ચ ॥ ૩,૨૫.

એ મંત્ર 'એ'થી શરૂ થાય છે, પ્રથમ સ્વર પર પૂર્ણ થાય છે, અંદરથી જોડાયેલો છે, ત્રિકોણાકાર છે અને ઉષ્ણતાથી યુક્ત છે, 'ત' સાથે જોડાયેલો છે, સ્વરશ સાથે અંત થાય છે, અંદરથી જોડાયેલો છે અને શરૂઆત તથા અંતે 'ઑમ્' સાથે છે.

અનેન મન્ત્રેણ તવેપ્સિતં ચ ભવેદ્ધિ કન્યે નાન્ત્ર વિચાર્યમસ્તિ । એવં સ ઉક્ત્વા શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ પ્રતીકવદ્દર્શયામાસ રૂપમ્ ॥ ૩,૨૫.

હે કન્યા, આ મંત્રથી તને જે કંઈ ઇચ્છા હોય તે નિશ્ચિતપણે પૂર્ણ થશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. આમ કહીને શ્રીનિવાસ, હરિએ પોતાનું સ્વરૂપ પ્રતિમા રૂપે દર્શાવ્યું.

નત્વા તુ સા શ્રીનિવાસં ચ દેવી ઉવાસ હ સ્વામિસરઃ સમીપે । તસ્મિન્દિને બ્રાહ્મણાદીંશ્ચ સર્વાન્સંતર્પયામાસ ચ ષડ્રસાન્નૈઃ ॥ ૩,૨૫.

તે દેવી શ્રીનિવાસને વંદન કરીને પોતાના સ્વામીના સરોવર પાસે રહી. એ દિવસે તેણે બ્રાહ્મણો અને બધા જને છ સ્વાદના વ્યંજનોથી તૃપ્ત કર્યા.

સાયઙ્કાલે શ્રીનિવાસસ્ય દૃષ્ટ્વા ઉત્સાહરૂપૈઃ શ્રીનિવાસપ્રતીકૈઃ । સાકં ભક્ત્યા સંપ્રણમ્યાથ દેવી પ્રદક્ષિણં શ્રીનિવાસસ્ય સુષ્ઠુ ॥ ૩,૨૫.

સાંજના સમયે, શ્રીનિવાસના ઉત્સાહથી તેજસ્વી રૂપોને જોઈને, ભક્તિપૂર્વક વંદન કરીને, દેવી શ્રીનિવાસની યોગ્ય રીતે પરિક્રમા કરી.

નનર્ત દેવી સુપ્રતીકસ્ય ચાગ્રે લજ્જાં ત્યક્ત્વા જય દેવેતિ ચોક્ત્વા । આનૃત્તકાલે ચ હરેશ્ચ વક્ત્રં દૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્યા તુ પરં નનર્ત ॥ ૩,૨૫.

દેવી સુંદર પ્રતિમાના આગળ લાજ છોડીને 'જય દેવે' કહીને નાચી. નૃત્ય દરમિયાન હરિનું મુખ જોઈને, તેની દૃષ્ટિએ સતત હરિને જોઈને વધુ આનંદથી નાચતી રહી.

મમાદ્ય ગાત્રં પાવિતં શ્રીનિવાસ મમાદ્ય નેત્રં સફલં સંબભૂવ । મમાદ્ય પાદૌ સાર્થકૌ ચૈવ જાતૌ પ્રદક્ષિણં શ્રીનિવાસેશ કૃત્વા ॥ ૩,૨૫.

હે શ્રીનિવાસ, આજે મારું શરીર પવિત્ર થયું, આજે મારી આંખો ફળદાયી બની, આજે મારા પગો અર્થપૂર્ણ થયા, કેમ કે મેં શ્રીનિવાસની પરિક્રમા કરી.

હસ્તૌ ચ મે સાર્થકાવદ્ય જાતૌ અગ્રે કૃત્વા હસ્તશબ્દં મુરારેઃ । એવં વદન્તી પ્રીણયન્તી ચ દેવં જગામસા સ્તોત્રવચઃ કદમ્બૈઃ ॥ ૩,૨૫.

આજે મારા હાથ પણ અર્થપૂર્ણ બન્યા, કારણ કે મેં મુરારીની સામે હાથ જોડીને વંદન કર્યું. આમ બોલતી અને ભગવાનને પ્રસન્ન કરતી, તે સ્તોત્રોના ગુચ્છો ગાવા લાગી.

દેવાસ્તદા દુન્દુંભયો વિનેદિરે તન્મસ્તકે પુષ્પવૃષ્ટિં ચ ચક્રુઃ । તસ્મિન્કાલે ઉભયોઃ પાર્શ્વયોશ્ચ નૃત્યં ચક્રુર્દેવતાવારનાર્યઃ ॥ ૩,૨૫.

એ સમયે દેવોએ ડુંડુભી વગાડ્યા અને તેના માથે પુષ્પવર્ષા કરી. એ સમયે બંને બાજુએ દેવકન્યાઓએ નૃત્ય કર્યું.

તથૈવ તાસ્તલશબ્દં ચ કૃત્વા તદા સર્વા નમનં ચાપિ ચક્રુઃ । આનન્દશૈલે સર્વદા ત્વિત્થમેવ સા સર્વદા નર્તયન્તી ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૨૫.

એ જ રીતે, બધાએ તાળી વગાડી અને વંદન પણ કર્યું. આનંદના પર્વત પર, એ સ્ત્રી હંમેશા આવું જ નૃત્ય કરતી રહી, હે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ.

આનન્દમગ્ના સાપિ દેવી જગામ સ્વમાશ્રમં જૈગિષવ્યેણ સાર્ધમ્ । યાત્રામેવં યે ન કુર્વન્તિ વીન્દ્ર તેષાં ચ સર્વં નિષ્ફલં ચાહુરાર્યાઃ ॥ ૩,૨૫.

આનંદમાં લીન થઈ, દેવી જયગિષવ્ય સાથે પોતાના આશ્રમમાં પરત ફરી. જે લોકો આવી યાત્રા કરતા નથી, હે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્ઞાની લોકો કહે છે કે તેમનાં બધા કાર્ય નિષ્ફળ જાય છે.

ગત્વાશ્રમં જૈગિષવ્યેણ સાર્ધં ગુરું ત્વપૃચ્છદ્વેઙ્કટેશસ્ય મન્ત્રમ્ । મન્ત્રસ્યાર્થં બ્રૂહિ મે જૈગિષવ્ય મન્ત્રાવૃત્તિં કુર્વતાં વૈ ફલાય ॥ ૩,૨૫.

જયગિષવ્ય સાથે આશ્રમમાં જઈ, તેણે ગુરુને વેંકટેશના મંત્ર વિશે પૂછ્યું: 'હે જયગિષવ્ય, મંત્રનો અર્થ મને સમજાવ, જેથી મંત્ર જપ કરનારને જે ફળ મળે તે હું જાણું.'

જૈગીષ્વ્ય ઉવાચ । શૃણુષ્વ ભદ્રે વેઙ્કટે શસ્ય નામ્નસ્ત્વર્થં શ્રુત્વા હૃદયે સંનિધત્સ્વ ॥ ૩,૨૫.

જયગિષવ્યએ કહ્યું: 'હે શુભે, વેંકટેશ નામનો અર્થ સાંભળ અને તેને હૃદયમાં રાખ.'

વિતિ હ્યુત્તમવાચી સ્યાદ્યેતિ જ્ઞાનમુદાહૃતમ્ । કકારઃ સુખવાચી સ્યાટ્ટેતિ ચિત્તમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૫.

'વિ' શ્રેષ્ઠ વાણીનું સૂચક છે, એટલે જ્ઞાનનો અર્થ થાય છે. 'ક' સુખનું સૂચક છે, એટલે મનનો અર્થ થાય છે.

ઈશત્વમાત્મવાચિ સ્યાદેવં જ્ઞેયં તુ કન્યકે । પૂર્ણજ્ઞાનં સુખં વિત્તં વ્યાપ્તત્વાદ્વ્યઙ્કટાભિધઃ ॥ ૩,૨૫.

'ઈશ' આત્માના સ્વામીપણે સૂચવે છે; હે કન્યા, આવું સમજવું. પૂર્ણ જ્ઞાન, સુખ અને સંપત્તિ—વ્યાપકતાને કારણે તેનું નામ વેંકટ છે.

વ્ય (વે) મિન્દ્રિયાદિકં પ્રોક્તં વ્યઙ્ગભૂતં હરૌ યતઃ । કટશ્ચ સમુદાયાર્થો વ્યં (વેં) કટશ્ચેન્દ્રિયૌઘકઃ ॥ ૩,૨૫.

'વ્ય' (કે 'વે') ઇન્દ્રિયાદિનું સૂચક છે, જે હરિમાં પ્રગટ થાય છે; 'કટ' એ સમૂહનો અર્થ આપે છે, અને 'વ્યં' (કે 'વેં') 'કટ' એ ઇન્દ્રિયોના સમૂહને દર્શાવે છે.

સ્વસ્મિન્પ્રેરયતે યસ્માત્તસ્માદ્વ્યઙ્કટનામકઃ । વિષયે પ્રેષયેન્નિત્યમતો વ્યઙ્કટનામકઃ ॥ ૩,૨૫.

જેમ તે પોતામાં બધાને ચલાવે છે, તેથી તેનું નામ વ્યંકટ છે; અને જે રીતે તે હંમેશા તેમને વિષયોમાં પ્રવૃત્ત કરે છે, તેથી પણ તેનું નામ વ્યંકટ છે.

વિશિષ્ટજ્ઞાનરૂપત્વાદ્વ્યેતિ મુક્તાઃ સદા સ્મૃતાઃ । મુક્તાનાં ચ સમૂહસ્તુ વ્યઙ્કટેતિ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૫.

ઉત્તમ જ્ઞાનના સ્વરૂપ હોવાથી, જે મુક્ત છે તેઓ હંમેશા મુક્ત તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; અને મુક્તજનોની સભાને વ્યઙ્કટ કહેવામાં આવે છે.

સદા મુક્તસમૂહાનામીશત્વાદ્વ્યઙ્કટાભિધઃ । લિઙ્ગદેહમતો જીવો વ્યઙ્કટેતિ સમાહૃતઃ ॥ ૩,૨૫.

સદા મુક્તજનોના સમૂહને શાસન મળ્યું હોવાથી તેને વ્યઙ્કટ નામ મળ્યું છે; તેથી શરીરધારી આત્માને પણ વ્યઙ્કટ કહેવાય છે.

લિઙ્ગાનાં ચૈવ સ્વામિત્વાદ્વ્યઙ્કટેશેતિ સંજ્ઞિતઃ । દૈત્યાનાં ચ સમૂહાસ્તુ જ્ઞાનાદિવિધુરા યતઃ । અતો દૈત્યસમૂહસ્તુ વ્યઙ્કટેતિ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૫.

સૂક્ષ્મ શરીરો પર સ્વામિત્વ હોવાથી તેને વ્યઙ્કટેશ કહેવાય છે; અને દૈત્યજનોના સમૂહને જ્ઞાન વગેરે ગુણોથી વંચિત હોવાથી દૈત્યસમૂહ કહેવાય છે, તેથી દૈત્યસમૂહને પણ વ્યઙ્કટ કહેવામાં આવે છે.

તેષાં સંહરણે ઈશસ્ત્વતો વ્યઙ્કટનામકઃ । આનન્દસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્કામક્રોધાદયો ગુણાઃ ॥ ૩,૨૫.

તેઓના સંહારમાં ભગવાન સ્વામી છે, તેથી તેમને વ્યઙ્કટ નામ મળ્યું છે; અને આનંદના વિરોધી રૂપે કામ, ક્રોધ વગેરે ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે.

વ્યઙ્કટા ઇતિ સંપ્રોક્તાસ્તેષાં નાશયિતા પ્રભુઃ । અતસ્તુ વ્યઙ્કટેશાખ્ય એવં જ્ઞાત્વા જપં કુરુ ॥ ૩,૨૫.

તેઓને વ્યઙ્કટા કહેવામાં આવે છે અને ભગવાન તેમનો વિનાશક છે; તેથી આવું જાણીને વ્યઙ્કટેશનું નામ જપો.

એવં વ્યઙ્કટામાહાત્મ્યં શ્રુત્વા દેવી ખગેશ્વર । નિદ્રાં ચકાર તત્રૈવ રાત્રૌ પિત્રા સહૈવ ચ । બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થયિ હૃદિ સસ્માર કન્યકા ॥ ૩,૨૫.

ખગેશ્વર! વ્યઙ્કટનું મહાત્મ્ય સાંભળીને દેવી એ રાત્રે પિતાજી સાથે ત્યાં સુઈ ગઈ; અને બ્રાહ્મ મુહૂર્તે કન્યાએ ઉઠીને હૃદયમાં તેનું સ્મરણ કર્યું.

(વ્યઙ્કટેશસ્ય પ્રાતઃ સ્તુતિઃ) । શ્રીવ્યઙ્કટેશશ્ચ નૃસિંહમૂર્તિઃ શ્રીવરદરાજશ્ચ વરાહમૂર્તિઃ । શ્રીરઙ્ગશાયી ચ અનન્તશાયી કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્ ॥ ૩,૨૫.

શ્રી વ્યઙ્કટેશ, નરસિંહમૂર્તિ, શ્રી વરદરાજ, વરાહમૂર્તિ, શ્રી રંગશાયી અને અનંતશાયી — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

શ્રીકૃષ્ણમૂર્તિશ્ચ ગદાધરશ્ચ શ્રીવિષ્ણુપાદસ્તુ પ્રયાગવાસઃ । નારાયણઃ શ્રીબદરીનિવાસઃ કુર્વન્તુ સર્વે મમ સુપ્રભાતમ્ ॥ ૩,૨૫.

શ્રી કૃષ્ણમૂર્તિ, ગદાધર, શ્રી વિષ્ણુ (પ્રયાગમાં વસતા), નારાયણ અને શ્રી બદરીનિવાસ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

દામોદરો વૈ ત્રિજગન્નિવાસઃ શ્રીપાણ્ડુરઙ્ગશ્ચ નૃસિંહદેવઃ । શ્રીરામદેવશ્ચ અમોઘવાસઃ કુદૃ ॥ ૩,૨૫.

દામોદર, ત્રણ લોકના નિવાસી, શ્રી પાંડુરંગ, નરસિંહદેવ, શ્રી રામદેવ (અમોઘ નિવાસી) — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

શ્રીધર્મપુત્રશ્ચ નૃસિંહમૂર્તિઃ શ્રીપિપ્પલસ્થશ્ચ મુહલ્લવાસઃ । કોલાનૃસિંહઃ શૂર્પકારસ્થ સિંહઃ કુર્વન્તુદૃ ॥ ૩,૨૫.

શ્રી ધર્મપુત્ર (નરસિંહમૂર્તિ), શ્રી પિપ્પલસ્થ (મુહલ્લાવાસી), કોલાનરસિંહ, શૂર્પકારસ્થ સિંહ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

ચતુર્મુખશ્ચારુસરસ્વતી ચ સ્વભારતી શર્વસુપર્ણશેષાઃ । અમામહેદ્રશ્ચ શચીમુખાસ્તાઃ કુર્વન્તુ દૃ ॥ ૩,૨૫.

ચતુરમુખ, સુંદર સરસ્વતી, સ્વભારતી, શર્વ, સુપર્ણ, શેષ, અમામહેન્દ્ર અને શચીમુખાવાળી દેવીઓ — બધા મને શુભ પ્રભાત આપો.

દ્વારાવતી કાશિકાવન્તિકા ચ પ્રયાગકાઞ્ચ્યૌ મથુરાપુરી ચ । માયાવતી હસ્તિમતી પુરી ચ કુર્વન્તુ સ દૃ ॥ ૩,૨૫.

દ્વારાવતી, કાશિકા, અવંતિકા, પ્રયાગ, કાંચી, મથુરા, માયાવતી, હસ્તિમતી — આ બધાં મને શુભ પ્રભાત આપો.