ગરુડપુરાણમ્

તેષાં સકાશાદતિબાહુલ્યસંખ્યા ગુણા હરૌ તેઽવિદિતા વૈ રમાયાઃ । અતો હરે સ્તવને ક્વાસ્તિ શક્તિસ્તથાપિ યત્નં સ્તવને તે કરિષ્યે ॥ ૩,૨૫.

હરિમાં એવા ગુણો છે જે બહુ જ વધારે અને અસંખ્ય છે, અને રામાને પણ અજાણ છે. તેથી હરિની સાચી સ્તુતિ કરવાની શક્તિ ક્યાં છે? છતાં પણ હું તમારી સ્તુતિ કરવાનો પ્રયાસ કરીશ.

તવ પ્રસાદાચ્ચ રમાપ્રસાદાદ્વિધિપ્રસાદાત્ભારતીશપ્રસાદાત્ । રુદ્રપ્રસાદાત્સ્તવનં તે કરિષ્યે તથાપિ વિષ્ણો મયિ શાન્તિં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૫.

તમારી કૃપાથી, રામાની કૃપાથી, વિધિના આશીર્વાદથી, સરસ્વતીના આશીર્વાદથી અને રુદ્રની કૃપાથી, હું તમારી સ્તુતિ કરીશ; છતાં, હે વિષ્ણુ, મારા મનમાં શાંતિ આપો.

યદિ પ્રસન્નોસિ મયિ ત્વમીશ ત્વત્પાદમૂલે દેહિ ભક્તિં સદૈવ । ત્વદ્દર્શનાદ્દેવ શુભાશુભં ચ નષ્ટં મદીયં હ્યશુભં ચ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨૫.

જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હોવ, તો હંમેશા તમારા પાદપદ્મમાં ભક્તિ આપો. હે દેવ, તમારા દર્શનથી મારા બધા શુભ-અશુભ નાશ પામે છે અને દુર્ભાગ્ય હંમેશા દૂર થાય છે.

ત્વન્માયયા નષ્ટમિમં ચ લોકં મદેન મત્તં બધિરં ચાન્ધભૂતમ્ । ઐશ્વર્યયોગેન ચ યો હિ મૂકો જાતઃ સદા દીનાગુર્વાદિકેષુ ॥ ૩,૨૫.

તમારી માયાથી આ જગત ભટકી ગયું છે, ગર્વથી મત્ત, બેહરા અને અંધ બની ગયું છે. સંપત્તિના અભિમાનથી માણસ મૌન થઈ જાય છે અને હંમેશા વડીલોમાં અને બીજામાં દુઃખી રહે છે.

મા દેહિ ઐશ્વર્યમનુત્તમં ત્વત્પાદારવિન્દસ્ય વિરુદ્ધભૂતમ્ । ત્વં દેવ મે દેહિ સતાં ચ સંગં તવ સ્વરૂપપ્રતિપાદકાનામ્ ॥ ૩,૨૫.

મને એવાં સર્વોત્તમ ઐશ્વર્ય ન આપો જે તમારા પાદપદ્મના વિરોધી છે. હે દેવ, મને સારા લોકોનું સંગ આપો, જે તમારો સાચો સ્વરૂપ સમજાવે છે.

પુત્રાદીનામૈહિકં વાસુદેવ દગ્ધ્વા ચ મે દેહિ પાદારવિન્દે । સદ્વષ્ણવે ક્રિયમાણં ચ કોપં દગ્ધ્વા ચ મે દેહિ પાદરવિન્દે ॥ ૩,૨૫.

હે વાસુદેવ, પુત્રાદિ સંબંધોમાંથી મમત્વ દગ્ધ કરી, મને તમારા પાદપદ્મ આપો. સાચા વૈષ્ણવમાં પણ થતો ક્રોધ દગ્ધ કરી, મને તમારા પાદપદ્મ આપો.

દ્રવ્યાદિકે ક્રિયમાણં ચ લોભં દગ્ધ્વા વૈ મે દેહિ પાદાબ્જમૂલે । પુત્રાદિકે ક્રિયમાણં ચ મોહં દગ્ધ્વા ચ મે દેહિ પાદાબ્જમૂલે ॥ ૩,૨૫.

ધનાદિ વસ્તુઓમાં થતો લોભ દગ્ધ કરી, મને તમારા પાદપદ્મના મૂળ આપો. પુત્રાદિ સંબંધોમાં થતો મોહ દગ્ધ કરી, મને તમારા પાદપદ્મના મૂળ આપો.

વિદ્યાં પુત્રં દ્રવ્યજાતં મદં ચ દગ્ધ્વા ચ મે દેહિ પાદાબ્જમૂલે । સદ્વૈષ્ણવાસહમાનસ્વરૂપં દગ્ધ્વા માત્સર્યં પાહિ માં વેઙ્કટેશ ॥ ૩,૨૫.

જ્ઞાન, પુત્ર અને સંપત્તિમાં થતો અભિમાન દગ્ધ કરી, મને તમારા પાદપદ્મના મૂળ આપો. હે વેંકટેશ, સચ્ચા વૈષ્ણવો પર થતો ઈર્ષ્યા દગ્ધ કરી, મને રક્ષા કરો.

મન્ત્રં ચ મે દેહિ નિદાનમૂર્તે યેનૈવ મે સ્યાત્તવ સંગશ્ચ ભૂયઃ । નાન્યં વૃણે તવ પાદાબ્જસંગાત્તદેવ મે દેહિ મમ પ્રસન્નઃ ॥ ૩,૨૫.

હે સર્વના આધાર, એવો મંત્ર આપો કે જેના દ્વારા ફરીથી તમારો સંગ મળે. તમારા પાદપદ્મના સંગ સિવાય બીજું કશુંય માગતું નથી; જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો એ જ મને આપો.

ઇતીરિતઃ શ્રીનિવાસઃ પ્રસન્ન ઉવાચ દેવો હ્યમૃતસ્ત્રવં ચ । અત્રૈવ કન્યે પ્રજપસ્વ મન્ત્રં સુગોપ્યરૂપં પરમાદરેણ ॥ ૩,૨૫.

આ રીતે કહેતા શ્રીનિવાસ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા: 'હે કન્યા, તું અહીં જ એ ગુપ્ત અને રૂપરહિત મંત્રને ખૂબ આદરપૂર્વક જપ કર.'

વક્ષ્યામિ મન્ત્રં પરમાદરેણ શૃણ્વદ્ય ભક્ત્યા પરમાદરેણ । અન્તઃ સ્થમન્ત્યં હ્યાદ્યસંયુક્તમેવ સબિન્દુ તદ્વત્સ્પર્શકાદ્યેન યુક્તમ્ ॥ ૩,૨૫.

હું તને એ મંત્ર ખૂબ આદરથી કહું છું, તું શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી સાંભળ. એ મંત્ર આંતરિક છે, 'અ'થી અંત થાય છે, શરૂઆતના અક્ષર સાથે જોડાયેલો છે, બિંદુ સાથે છે અને શરૂઆતના સ્પર્શવર્ણ સાથે જોડાયેલો છે.

એકારયુક્તં પ્રથમાન્તઃ સ્થયુક્તં સમત્રિકોણે ચોષ્મણા સંયુતં ચ । તકારસક્તં સ્વર્શમન્તઃ સ્થયુક્તમાદ્યન્ત ઓંકારસમન્વિતં ચ ॥ ૩,૨૫.

એ મંત્ર 'એ'થી શરૂ થાય છે, પ્રથમ સ્વર પર પૂર્ણ થાય છે, અંદરથી જોડાયેલો છે, ત્રિકોણાકાર છે અને ઉષ્ણતાથી યુક્ત છે, 'ત' સાથે જોડાયેલો છે, સ્વરશ સાથે અંત થાય છે, અંદરથી જોડાયેલો છે અને શરૂઆત તથા અંતે 'ઑમ્' સાથે છે.

અનેન મન્ત્રેણ તવેપ્સિતં ચ ભવેદ્ધિ કન્યે નાન્ત્ર વિચાર્યમસ્તિ । એવં સ ઉક્ત્વા શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ પ્રતીકવદ્દર્શયામાસ રૂપમ્ ॥ ૩,૨૫.

હે કન્યા, આ મંત્રથી તને જે કંઈ ઇચ્છા હોય તે નિશ્ચિતપણે પૂર્ણ થશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. આમ કહીને શ્રીનિવાસ, હરિએ પોતાનું સ્વરૂપ પ્રતિમા રૂપે દર્શાવ્યું.

નત્વા તુ સા શ્રીનિવાસં ચ દેવી ઉવાસ હ સ્વામિસરઃ સમીપે । તસ્મિન્દિને બ્રાહ્મણાદીંશ્ચ સર્વાન્સંતર્પયામાસ ચ ષડ્રસાન્નૈઃ ॥ ૩,૨૫.

તે દેવી શ્રીનિવાસને વંદન કરીને પોતાના સ્વામીના સરોવર પાસે રહી. એ દિવસે તેણે બ્રાહ્મણો અને બધા જને છ સ્વાદના વ્યંજનોથી તૃપ્ત કર્યા.

સાયઙ્કાલે શ્રીનિવાસસ્ય દૃષ્ટ્વા ઉત્સાહરૂપૈઃ શ્રીનિવાસપ્રતીકૈઃ । સાકં ભક્ત્યા સંપ્રણમ્યાથ દેવી પ્રદક્ષિણં શ્રીનિવાસસ્ય સુષ્ઠુ ॥ ૩,૨૫.

સાંજના સમયે, શ્રીનિવાસના ઉત્સાહથી તેજસ્વી રૂપોને જોઈને, ભક્તિપૂર્વક વંદન કરીને, દેવી શ્રીનિવાસની યોગ્ય રીતે પરિક્રમા કરી.

નનર્ત દેવી સુપ્રતીકસ્ય ચાગ્રે લજ્જાં ત્યક્ત્વા જય દેવેતિ ચોક્ત્વા । આનૃત્તકાલે ચ હરેશ્ચ વક્ત્રં દૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્યા તુ પરં નનર્ત ॥ ૩,૨૫.

દેવી સુંદર પ્રતિમાના આગળ લાજ છોડીને 'જય દેવે' કહીને નાચી. નૃત્ય દરમિયાન હરિનું મુખ જોઈને, તેની દૃષ્ટિએ સતત હરિને જોઈને વધુ આનંદથી નાચતી રહી.

મમાદ્ય ગાત્રં પાવિતં શ્રીનિવાસ મમાદ્ય નેત્રં સફલં સંબભૂવ । મમાદ્ય પાદૌ સાર્થકૌ ચૈવ જાતૌ પ્રદક્ષિણં શ્રીનિવાસેશ કૃત્વા ॥ ૩,૨૫.

હે શ્રીનિવાસ, આજે મારું શરીર પવિત્ર થયું, આજે મારી આંખો ફળદાયી બની, આજે મારા પગો અર્થપૂર્ણ થયા, કેમ કે મેં શ્રીનિવાસની પરિક્રમા કરી.

હસ્તૌ ચ મે સાર્થકાવદ્ય જાતૌ અગ્રે કૃત્વા હસ્તશબ્દં મુરારેઃ । એવં વદન્તી પ્રીણયન્તી ચ દેવં જગામસા સ્તોત્રવચઃ કદમ્બૈઃ ॥ ૩,૨૫.

આજે મારા હાથ પણ અર્થપૂર્ણ બન્યા, કારણ કે મેં મુરારીની સામે હાથ જોડીને વંદન કર્યું. આમ બોલતી અને ભગવાનને પ્રસન્ન કરતી, તે સ્તોત્રોના ગુચ્છો ગાવા લાગી.

દેવાસ્તદા દુન્દુંભયો વિનેદિરે તન્મસ્તકે પુષ્પવૃષ્ટિં ચ ચક્રુઃ । તસ્મિન્કાલે ઉભયોઃ પાર્શ્વયોશ્ચ નૃત્યં ચક્રુર્દેવતાવારનાર્યઃ ॥ ૩,૨૫.

એ સમયે દેવોએ ડુંડુભી વગાડ્યા અને તેના માથે પુષ્પવર્ષા કરી. એ સમયે બંને બાજુએ દેવકન્યાઓએ નૃત્ય કર્યું.

તથૈવ તાસ્તલશબ્દં ચ કૃત્વા તદા સર્વા નમનં ચાપિ ચક્રુઃ । આનન્દશૈલે સર્વદા ત્વિત્થમેવ સા સર્વદા નર્તયન્તી ચ વીન્દ્ર ॥ ૩,૨૫.

એ જ રીતે, બધાએ તાળી વગાડી અને વંદન પણ કર્યું. આનંદના પર્વત પર, એ સ્ત્રી હંમેશા આવું જ નૃત્ય કરતી રહી, હે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ.

આનન્દમગ્ના સાપિ દેવી જગામ સ્વમાશ્રમં જૈગિષવ્યેણ સાર્ધમ્ । યાત્રામેવં યે ન કુર્વન્તિ વીન્દ્ર તેષાં ચ સર્વં નિષ્ફલં ચાહુરાર્યાઃ ॥ ૩,૨૫.

આનંદમાં લીન થઈ, દેવી જયગિષવ્ય સાથે પોતાના આશ્રમમાં પરત ફરી. જે લોકો આવી યાત્રા કરતા નથી, હે સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્ઞાની લોકો કહે છે કે તેમનાં બધા કાર્ય નિષ્ફળ જાય છે.

ગત્વાશ્રમં જૈગિષવ્યેણ સાર્ધં ગુરું ત્વપૃચ્છદ્વેઙ્કટેશસ્ય મન્ત્રમ્ । મન્ત્રસ્યાર્થં બ્રૂહિ મે જૈગિષવ્ય મન્ત્રાવૃત્તિં કુર્વતાં વૈ ફલાય ॥ ૩,૨૫.

જયગિષવ્ય સાથે આશ્રમમાં જઈ, તેણે ગુરુને વેંકટેશના મંત્ર વિશે પૂછ્યું: 'હે જયગિષવ્ય, મંત્રનો અર્થ મને સમજાવ, જેથી મંત્ર જપ કરનારને જે ફળ મળે તે હું જાણું.'

જૈગીષ્વ્ય ઉવાચ । શૃણુષ્વ ભદ્રે વેઙ્કટે શસ્ય નામ્નસ્ત્વર્થં શ્રુત્વા હૃદયે સંનિધત્સ્વ ॥ ૩,૨૫.

જયગિષવ્યએ કહ્યું: 'હે શુભે, વેંકટેશ નામનો અર્થ સાંભળ અને તેને હૃદયમાં રાખ.'

વિતિ હ્યુત્તમવાચી સ્યાદ્યેતિ જ્ઞાનમુદાહૃતમ્ । કકારઃ સુખવાચી સ્યાટ્ટેતિ ચિત્તમુદાહૃતમ્ ॥ ૩,૨૫.

'વિ' શ્રેષ્ઠ વાણીનું સૂચક છે, એટલે જ્ઞાનનો અર્થ થાય છે. 'ક' સુખનું સૂચક છે, એટલે મનનો અર્થ થાય છે.

ઈશત્વમાત્મવાચિ સ્યાદેવં જ્ઞેયં તુ કન્યકે । પૂર્ણજ્ઞાનં સુખં વિત્તં વ્યાપ્તત્વાદ્વ્યઙ્કટાભિધઃ ॥ ૩,૨૫.

'ઈશ' આત્માના સ્વામીપણે સૂચવે છે; હે કન્યા, આવું સમજવું. પૂર્ણ જ્ઞાન, સુખ અને સંપત્તિ—વ્યાપકતાને કારણે તેનું નામ વેંકટ છે.

વ્ય (વે) મિન્દ્રિયાદિકં પ્રોક્તં વ્યઙ્ગભૂતં હરૌ યતઃ । કટશ્ચ સમુદાયાર્થો વ્યં (વેં) કટશ્ચેન્દ્રિયૌઘકઃ ॥ ૩,૨૫.

'વ્ય' (કે 'વે') ઇન્દ્રિયાદિનું સૂચક છે, જે હરિમાં પ્રગટ થાય છે; 'કટ' એ સમૂહનો અર્થ આપે છે, અને 'વ્યં' (કે 'વેં') 'કટ' એ ઇન્દ્રિયોના સમૂહને દર્શાવે છે.

સ્વસ્મિન્પ્રેરયતે યસ્માત્તસ્માદ્વ્યઙ્કટનામકઃ । વિષયે પ્રેષયેન્નિત્યમતો વ્યઙ્કટનામકઃ ॥ ૩,૨૫.

જેમ તે પોતામાં બધાને ચલાવે છે, તેથી તેનું નામ વ્યંકટ છે; અને જે રીતે તે હંમેશા તેમને વિષયોમાં પ્રવૃત્ત કરે છે, તેથી પણ તેનું નામ વ્યંકટ છે.

વિશિષ્ટજ્ઞાનરૂપત્વાદ્વ્યેતિ મુક્તાઃ સદા સ્મૃતાઃ । મુક્તાનાં ચ સમૂહસ્તુ વ્યઙ્કટેતિ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૩,૨૫.

ઉત્તમ જ્ઞાનના સ્વરૂપ હોવાથી, જે મુક્ત છે તેઓ હંમેશા મુક્ત તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; અને મુક્તજનોની સભાને વ્યઙ્કટ કહેવામાં આવે છે.

સદા મુક્તસમૂહાનામીશત્વાદ્વ્યઙ્કટાભિધઃ । લિઙ્ગદેહમતો જીવો વ્યઙ્કટેતિ સમાહૃતઃ ॥ ૩,૨૫.

સદા મુક્તજનોના સમૂહને શાસન મળ્યું હોવાથી તેને વ્યઙ્કટ નામ મળ્યું છે; તેથી શરીરધારી આત્માને પણ વ્યઙ્કટ કહેવાય છે.