ગરુડપુરાણમ્

દત્ત્વાં વરં દૈત્યવરાય વિષ્ણુરન્તર્દધે જલપૂર્ણે સુકુણ્ડે । અદ્યાપ્યાસ્તે જલમધ્યે નૃસિંહઃ પ્રહ્લાદોપિ દૈત્યકુમારકૈઃ સહ ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુએ શ્રેષ્ઠ દૈત્યને વર આપ્યા પછી, જળથી ભરેલા પવિત્ર કુંડમાં અદૃશ્ય થયા. આજે પણ નરસિંહ જળમાં પ્રહલાદ અને દૈત્યકુમારો સાથે છે.

તસ્મિન્ સુતીર્થે પરિતસ્તત્રતત્ર જયેતિ શબ્દઃ શ્રૂયતે ચાપરાહ્ને । ઇદં તીર્થં નારસિંહાભિધં ચ કન્યેસ્નાનં હ્યત્ર કાર્યં મનુષ્યૈઃ ॥ ૩,૨૪.

એ પવિત્ર તીર્થમાં આસપાસ બપોર પછી 'જય'નો ધ્વનિ સંભળાય છે. હે કન્યા, આ તીર્થનું નામ નરસિંહ છે; અહીં માનવોને જરૂર સ્નાન કરવું જોઈએ.

સ્નાનં કૃત્વા તત્ર તીર્થે ચ સમ્યગ્દીપં દત્ત્વા દ્વિજવર્યાય મુખ્યમ્ । દ્રષ્ટું પુનઃ શ્રીનિવાસં પ્રજગ્મુર્ગોવિન્દગોવિન્દ ઇતિ બ્રુવન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

ત્યાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દીવો અર્પણ કર્યા પછી, તેઓ ફરી શ્રીનિવાસના દર્શન માટે ગયા, 'ગોવિંદ, ગોવિંદ' એમ ઉચ્ચારતા.

મુખ્યપ્રાણાધિષ્ઠિતં સ્થાનમાપ્ય અપાવિશત્તત્ર દેવી હ્યુવાચ । જૈગીષવ્યઃ શ્રીનિવાસસ્ય વિષ્ણોઃ કથં કાર્યં દર્શનં તદ્વદસ્વ ॥ ૩,૨૪.

મુખ્ય પ્રાણના વાસસ્થાને પહોંચીને, દેવી અંદર ગઈ અને બોલી: 'હે જૈગીષવ્ય, શ્રીનિવાસ વિષ્ણુના દર્શન કેવી રીતે થાય, એ કહો.'

જૈગીષવ્યઃ પ્રાહ સંહૃષ્ટચિત્તો બ્રવીમિ તન્ત્રં શૃણુ કન્યકે ત્વમ્ । શ્રુત્વા મત્તઃ કુરુ સર્વં મયોક્તમાદ્યં દ્વારં શ્રીનિવાસસ્ય દૃષ્ટ્વા ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્ય આનંદથી બોલ્યા: 'હું તને રીત કહું છું, હે કન્યા, સાંભળ. મારી પાસેથી સાંભળી, જે કહું એ બધું કર. સૌપ્રથમ શ્રીનિવાસના દ્વારનું દર્શન કર.'

અપરાધસહસ્રાણિ ક્રિયન્તેઽહર્નિશં મયા । તાનિ સર્વાણિ મે દેવ ક્ષમસ્વ પુરુષોત્તમ ॥ ૩,૨૪.

હું દિવસ-રાતે હજારો અપરાધો કરું છું. હે પુરુષોત્તમ, એ બધા મારા દોષો માફ કરો, હે ભગવાન.

માનસાન્વાચિકાન્દોષાન્કાયિ કાનપિ સર્વશઃ । વૈષ્ણવદ્વેષહેતૂન્મે ભસ્મસાત્કુરુ માધવ ॥ ૩,૨૪.

મારા મન, વાણી અને શરીરના બધા દોષો અને વૈષ્ણવો પ્રત્યે દુશ્મનાવટનાં બધા કારણો, હે માધવ, તમે બધી રાખ ભસ્મ કરી દો.

આદ્યદ્વારં શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ સમ્યક્સ્મરેદ્વિજયં વૈ જયં ચ । દક્ષાધ્વરે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ ચણ્ડં પ્રચણ્ડં સંસ્મરેત્સમ્યગેવ ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસના મુખ્ય દ્વારે, દેવી, ભક્તિપૂર્વક વિજય અને જયાનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. દક્ષ યજ્ઞમાં પણ શ્રીનિવાસના ચંડ અને પ્રચંડનું ધ્યાન સાચી રીતે કરવું જોઈએ.

પાશ્ચાત્યભાગે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ નન્દં સુનન્દં સંસ્મરેદેવ ભક્ત્યા । સવ્યદ્વારે શ્રીનિવાસસ્ય કન્યે સ્મરેત્કુમુદાક્ષં કુમુદન્તમેવ ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસના પશ્ચિમ ભાગે, દેવી, ભક્તિથી નંદ અને સુનંદનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. ડાબા દ્વારે, કન્યા, કુમુદાક્ષ અને કુમુદંતનું પણ સ્મરણ કરવું જોઈએ.

યશ્ચૈવ દેહં પ્રવિશેદ્ભક્તિપૂર્વં કદા દ્રક્ષ્યે સાદરેણૈવ દેવિ । પ્રદક્ષિણદ્વાદશકં ચ કૃત્વા પદે પદે સંસ્મરેચ્છ્રીનિવાસમ્ ॥ ૩,૨૪.

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક મંદિરમાં પ્રવેશે છે, દેવી, જ્યારે પણ શ્રદ્ધાથી દર્શન કરે છે, તે બાર વખત પ્રદક્ષિણ કર્યા પછી દરેક પગલે શ્રીનિવાસનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

શ્રીસ્વામિતીર્થે સમ્યગાચમ્ય નત્વા સ્નાત્વા નત્વા ભૂવરાહં ચ દેવિ । અયુદ્વારં પ્રિવશેદ્ભક્તિપૃર્વં ગોવિન્દગોવિન્દ ઇતિબ્રુવન્વૈ ॥ ૩,૨૪.

પવિત્ર સ્વામિતીર્થમાં યોગ્ય રીતે આચમન કરીને, નમન કરીને, સ્નાન કરીને અને ભૂવરાહને નમન કરીને, દેવી, પછી મુખ્ય દ્વારેથી ભક્તિપૂર્વક 'ગોવિંદ, ગોવિંદ' બોલતા પ્રવેશવું જોઈએ.

પશ્ચાદ્ધરેર્નમનં કાર્યમેવ સાષ્ટાઙ્ગરૂપં પ્રવિશેદ્દેવગેહમ્ । પુનર્વિશેદ્વારતઃ સંસ્થિતઃ સ પીઠસ્થદેવાન્માનસા ચિન્તયીત ॥ ૩,૨૪.

પછી હરિને અષ્ટાંગ પ્રણામ કરવું જોઈએ અને દેવમંદિરમાં પ્રવેશવું જોઈએ. પછી દ્વાર પાસે ઊભા રહીને, પીઠ પર બેઠેલા દેવતાઓનું મનથી ધ્યાન કરવું જોઈએ.

મધ્યે પીઠં શ્રીનિવાસં ચ દેવી નારાયણં પ્રણમેત્પૂર્ણમેવ । દેવસ્ય સવ્યે પીઠભાગાદ્વહિશ્ચ નમસ્કાર્યં ગુરુદેવાય ચૈવ ॥ ૩,૨૪.

મધ્યમાં શ્રીનિવાસ અને નારાયણને સંપૂર્ણ ભાવે નમવું જોઈએ, દેવી. દેવના પીઠના ડાબા ભાગની બહાર ગુરુ અને દેવતાઓને પણ નમવું જોઈએ.

પીઠસ્યાગ્રાચ્ચાપ્યધસ્તાત્પ્રદેશે આગ્નેયકોણે પ્રણમેદ્વૈ ખગેન્દ્ર । નૈરૃત્યભાગે વ્યાસદેવાય દેવિ નમસ્કાર્યો વૈષ્ણવઃ સર્વદાપિ ॥ ૩,૨૪.

પીઠના આગળ અને નીચે, અગ્નિકોણમાં નમવું જોઈએ, ખગેન્દ્ર. નૈઋત્ય ભાગમાં, દેવી, વ્યાસદેવ અને વૈષ્ણવ દેવતાઓને હંમેશા નમવું જોઈએ.

વાયવ્યકોણે ભક્તિપૂર્વં સુદુર્ગાં નમસ્કુર્યાદ્ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । પીઠસ્યોર્ધ્વં હ્યગ્નિકોણેષુ દેવી ધર્માધિભૂતાય નમો યમાય ॥ ૩,૨૪.

વાયવ્ય કોણે, ભક્તિપૂર્વક, ભક્તિથી સમૃદ્ધ મનથી સુદુર્ગાને નમવું જોઈએ. પીઠના ઉપર, અગ્નિકોણોમાં, દેવી, ધર્મના અધિપતિ યમને નમવું જોઈએ.

પીઠસ્યોર્ધ્વં નૈરૃતસ્યોર્ધ્વકોણે જ્ઞાનાધિપં પ્રણમેદ્વાયુદેવમ્ । પીઠસ્યોર્ધ્વં વાયુકોણે ચ સુભ્રૂર્વૈરાગ્યાનામધિપં ચૈવ રુદ્રમ્ ॥ ૩,૨૪.

પીઠના ઉપર, નૈઋત્યના ઉપરના કોણે જ્ઞાનના સ્વામી વાયુદેવને નમવું જોઈએ. પીઠના ઉપર, વાયવ્ય કોણે, વૈરાગ્યના અધિપતિ રુદ્રને નમવું જોઈએ.

પીઠસ્યોર્ધ્વં ત્વીશકોણે ચ દેવિ ઐશ્વર્યાણામધિપં ચેન્દ્રદેવમ્ । પીઠસ્ય પૂર્વે પ્રણમેન્નૈરૃતિં ચ અર્યામ્ણાનામધિપં ચાત્ર દેવિ ॥ ૩,૨૪.

પીઠના ઉપર, ઈશાન કોણે, દેવી, ઐશ્વર્યના સ્વામી ઇન્દ્રને નમવું જોઈએ. પીઠના પૂર્વ ભાગે, નૈઋતિ અને પિતૃઓના અધિપતિ અર્યમાનને પણ, દેવી, નમવું જોઈએ.

દેવસ્ય પીઠસ્ય ચ દક્ષિણે ચ દુર્ગાં નમેદુગ્રરૂપાભિધાં ચ । પીઠસ્ય કન્યે પ્રણમેત્પશ્ચિમે વૈ આરોગ્યાણા મધિપં કામદેવમ્ ॥ ૩,૨૪.

દેવના પીઠના દક્ષિણ ભાગે દુર્ગાને, ઉગ્રરૂપા તરીકે ઓળખાતી દુર્ગાને નમવું જોઈએ. પીઠના પશ્ચિમ ભાગે આરોગ્યના સ્વામી કામદેવને નમવું જોઈએ.

દેવસ્ય પીઠસ્યોત્તરે રુદ્રદેવમનૈશ્વર્યાણામધિપં સંસ્મરેચ્ચ । પીઠસ્ય મધ્યે પ્રણમેદ્વૈ વરાહં સદા કન્યે પરમં પૂરુષાખ્યમ્ ॥ ૩,૨૪.

દેવના પીઠના ઉત્તર ભાગે, અનૈશ્વર્યના સ્વામી રુદ્રનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. પીઠના મધ્યમાં હંમેશા વરાહને અને કોણે પરમ પુરુષને નમવું જોઈએ.

તસ્યોપરિષ્ટાચ્છક્તિસંજ્ઞાં ચ લક્ષ્મીમાધારરૂપાં પ્રણમેચ્ચૈવ નિત્યમ્ । તસ્યોપરિષ્ટાદ્વાયુકૂર્મૌ નમેચ્ચ તસ્યોપરિષ્ટાચ્છેષકૂર્મૌ નમેચ્ચ ॥ ૩,૨૪.

તેના ઉપર હંમેશા શક્તિરૂપે ઓળખાતી, આધારરૂપે રહેલી લક્ષ્મીને નમવું જોઈએ. તેના ઉપર વાયુકૂર્મને અને તેના ઉપર શેષકૂર્મને પણ નમવું જોઈએ.

તસ્યોપરિષ્ટાદભિમાનિનીં ભુવો ભૂદેવતાં પ્રણમેચ્ચૈવ સુભ્રૂઃ । તસ્યોપરિષ્ટાદ્વરુણં સંસ્મરેચ્ચ ક્ષીરોદધેરધિપં ચૈવ દેવમ્ ॥ ૩,૨૪.

તેના ઉપર ભૂદેવી, પૃથ્વીદેવીને નમવું જોઈએ. તેના ઉપર ક્ષીરસાગરના સ્વામી દેવતા વરુણનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

તસ્યોપરિષ્ટાત્પ્રણમેચ્ચૈવ લક્ષ્મીં શ્વેતદ્વીપાખ્યં કન્યકે પૂજયેચ્ચ । તસ્યોપરિષ્ટાત્પ્રણમેચ્ચૈવ લક્ષ્મીં મહાદિવ્યાં મણ્ડપસંજ્ઞકાં ચ ॥ ૩,૨૪.

તેના ઉપર, કન્યા, શ્વેતદ્વીપ નામે ઓળખાતી લક્ષ્મીને નમવું અને પૂજવું જોઈએ. તેના ઉપર મહાદિવ્ય, મંડપ રૂપે ઓળખાતી લક્ષ્મીને પણ નમવું જોઈએ.

પીઠસ્ય મધ્યે યમસંજ્ઞાં ચ લક્ષ્મીં સમર્ચયેદ્યમમધ્યે ચ દેવીમ્ । યમસ્ય દેવસ્ય ચ દક્ષિણે ચ સૂર્યં નમેદ્દીપરૂપં ચ ભદ્રે ॥ ૩,૨૪.

પીઠના મધ્યમાં યમ નામે ઓળખાતી લક્ષ્મી અને યમના મધ્યમાં દેવીને પૂજવી જોઈએ. યમના દક્ષિણ ભાગે દીપરૂપે સુર્યને નમવું જોઈએ, શુભે.

યમસ્ય દેવસ્ય ચ વામભાગે શ્રિયં નમેદ્દીપરૂપાં ચ દેવીમ્ । યમસ્ય દેવસ્ય તુ ચાગ્રભાગે હુતાશનં દીપરૂપં નમેચ્ચ ॥ ૩,૨૪.

યમના ડાબા ભાગે, દીપરૂપે શ્રીદેવીને નમવું જોઈએ. યમના આગળના ભાગે, દીપરૂપે હુતાશન અગ્નિને નમવું જોઈએ.

દેવસ્યાગ્રે ભૂમિનામ્નીં નમેચ્ચ તત્ત્વાભિમાનાં સંસ્મરેચ્ચૈવ નિત્યમ્ । પર્યઙ્કરૂપં શ્રીનિવાસસ્ય વિષ્ણોસ્તમોભિમાનાં સન્નમેચ્ચૈવ દુર્ગામ્ ॥ ૩,૨૪.

દેવતા સામે, ભૂમિદેવીને, તત્વોની અધિષ્ઠાત્રીને નમવું અને હંમેશા તેનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. પથારીરૂપે, અંધકારની અધિષ્ઠાત્રી દુર્ગાને, શ્રીનિવાસ વિષ્ણુના રૂપે નમવું જોઈએ.

પૂર્વાદિગં પીઠસોપાનરૂપમાત્માનમેકં પ્રણમેચ્ચ દેવિ । દક્ષસ્થદિક્પીઠસોપાનરૂપં જ્ઞાનાત્મકં પ્રણમેચ્ચૈવ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

હે દેવી, પૂર્વ દિશામાં પીઠ અને પગથિયાં જેવું સ્વરૂપ માનીને પોતાને નમવું જોઈએ. હે કન્યા, દક્ષિણ દિશામાં જ્ઞાનરૂપ પીઠ અને પગથિયાંને પણ નમવું જોઈએ.

પદ્મસ્ય પૂર્વસ્થદલે ચ દેવિ સ્ત્રીરૂપાખ્યં વિમલાખ્યામિમાં ચ । બ્રહ્માદિદેવાન્પ્રણમેચ્ચ દેવિ આગ્નેયકોણસ્થદલે શૃણુત્વમ્ ॥ ૩,૨૪.

હે દેવી, કમળના પૂર્વ દિશાવાળા પાંખ પર શુદ્ધ સ્ત્રીરૂપને નમવું જોઈએ. અને આગ્નેય કોણે આવેલા પાંખ પર બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓને પણ નમવું જોઈએ.

ઉત્કર્ષનામ્નીં પરમાં ચ દેવીં નમેદ્રમાં બ્રહ્મવાયૂ ચ શેષમ્ । દક્ષસ્થપદ્મસ્ય દલાષ્ટકે ચ નારાયણાકારશેષાદિકાનામ્ ॥ ૩,૨૪.

ઉત્કર્ષા નામની પરમ દેવીને, ઈન્દ્ર, બ્રહ્મા, વાયુ અને બીજા દેવોને નમવું જોઈએ. દક્ષિણ બાજુના કમળના આઠ પાંખ પર નારાયણ, શેષ અને બીજા સ્વરૂપોને નમવું જોઈએ.

સ્ત્રીરૂપેભ્યો નમનં કાર્યમેવ કન્યે મયા પશ્ચિમસ્થે દલે ચ । ગોપાખ્યનારાયણબ્રહ્મવાયુવિપ્રાદિકાનાં શેષરૂદ્રાદિકાનામ્ ॥ ૩,૨૪.

હે કન્યા, સ્ત્રીરૂપોને તો જરૂરથી નમવું જોઈએ. પશ્ચિમ બાજુના પાંખ પર ગોપ, નારાયણ, બ્રહ્મા, વાયુ, વિપ્ર, શેષ, રુદ્ર અને બીજાઓને પણ નમવું જોઈએ.