ગરુડપુરાણમ્

લક્ષ્મીપતે ચેતિ વદન્તિ સર્વે ધનીતિ શબ્દઃ સ્વાભિવાચી યતો હિ । અતોપ્યાર્યા માધવેતિ બ્રુવન્તિ લક્ષ્મીપતે પાહિ તથૈવ ભક્તાન્ ॥ ૩,૨૪.

બધા તેમને 'લક્ષ્મીપતિ' કહે છે, કેમ કે 'ધન' એ શબ્દ સાચે તો એમને જ સૂચવે છે. તેથી જ સજ્જન લોકો તેમને 'માધવ' કહી સંબોધે છે. હે લક્ષ્મીપતિ, એ જ રીતે તમારા ભક્તોને રક્ષા કરો.

તે વૈ બ્રુવન્તો નનૃતુશ્ચ જગ્મુર્વિષ્ણો સદાસ્માન્પરિપાહિ નિત્યમ્ । સર્વત્ર યસ્માદ્વિતતોસિ તસ્માદિત્યાદિનામાનિ ગૃણન્ત એવ । જગ્મુશ્ચ સર્વે દદૃશુશ્ચ તીર્થં ભક્ત્યોપેતાઃ શ્રીનિવાસં સ્મરન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

એ નામો ઉચ્ચારી અને નૃત્ય કરતા કરતા તેઓ આગળ વધ્યા, હંમેશા પ્રાર્થના કરતા, 'હે વિષ્ણુ, અમને સદા બચાવો.' કેમ કે તમે સર્વત્ર રહેલા છો, તેઓ આવા નામો જ પુનઃ પુનઃ કહેતા રહ્યા. બધા ત્યાં ગયા, તીર્થને જોયું અને ભક્તિથી ભરેલા શ્રીનિવાસને સ્મરણ કરતા રહ્યા.

કન્યોવાચ । કિં નામકં તીર્થમિદં મુનીન્દ્ર કિં કાર્યમત્ર પ્રવદાસ્માન્કૃતીશ । કસ્મૈ પ્રસન્નો ભગવાઞ્છ્રીનિવાસસ્ત્વસ્મિન્સુતીર્થં વદ વિસ્તરેણ ॥ ૩,૨૪.

કન્યાએ પૂછ્યું: હે મહાન મુનિ, આ તીર્થનું નામ શું છે અને અહીં શું કરવું જોઈએ? હે જ્ઞાનીઓના સ્વામી, અમને કહો. આ પવિત્ર સ્થાને શ્રીનિવાસ કયા માટે પ્રસન્ન થયા? કૃપા કરીને વિગતે સમજાવો.

જૈગીષવ્ય ઉવાચ । કન્યે શૃણુ ત્વં હ્યભવત્સુબુદ્ધિમાન્પ્રહ્રાદસંજ્ઞો હરિભક્તવર્યઃ । નિષ્કામબુદ્ધ્યા તુ યદા જગામ શેષાચલસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દ્રષ્ટુમ્ ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્યએ કહ્યું: હે કન્યા, સાંભળ. હરિના એક અત્યંત બુદ્ધિશાળી ભક્ત હતા, જેમનું નામ પ્રહલાદ હતું. તેમણે નિસ્વાર્થ ભાવથી શેષાચલ પર વસતા શ્રીનિવાસના દર્શન માટે યાત્રા કરી.

અસ્મિંસ્થલે દૈત્યકુમારકાન્પ્રતિ હરેશ્ચ તત્ત્વં પરિપૃષ્ટવાન્પ્રભુઃ । નૃસિંહરૂપં શ્રીનિવાસં ભજસ્વ સુદુર્લભં માનુષં જન્મ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

આ સ્થળે ભગવાને દૈત્યકુમારોને હરિના તત્ત્વ વિશે પૂછ્યું. હે કન્યા, નરસિંહરૂપ શ્રીનિવાસની ભક્તિ કર, કારણ કે માનવ જન્મ અત્યંત દુર્લભ છે.

તત્રાપિ વિષ્ણોર્નૃહરે સુતત્ત્વં સુદુર્લભં સુષ્ઠુ યાત્રા તથૈવ । યસ્યાં યાત્રાયાં યત્ર કુત્રાપિ દેશે હરેઃ કથા વર્તતે દૈત્યવર્યાઃ ॥ ૩,૨૪.

અહીં પણ વિષ્ણુનું નરસિંહરૂપનું સાચું તત્ત્વ સમજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે, અને એ યાત્રા પણ દુર્લભ છે. જ્યાં જ્યાં આ યાત્રા થાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દૈત્ય, ત્યાં હરિના કથા સાંભળવામાં આવે છે.

તત્ર સ્થલે હરિરાસ્તે સદૈવ યતો વ્યાપ્તઃ સર્વતો વૈ નૃસિંહઃ । એતચ્છ્રુત્વા દૈત્યકુમારકાસ્તે પ્રહ્લાદમૂચુર્ભક્તવર્યં હરેશ્ચ ॥ ૩,૨૪.

એ સ્થળે હરિ હંમેશા વિરાજે છે, કેમ કે નરસિંહ સર્વત્ર વ્યાપક છે. આ સાંભળીને દૈત્યકુમારો હરિના શ્રેષ્ઠ ભક્ત પ્રહલાદને બોલ્યા.

વ્યાપ્તો હરિશ્ચેત્કથમત્ર વૈ સખે ન દૃશ્યતે જલરૂપી નૃસિંહઃ । સ એવમુક્તો દાનવાનાં સુતૈશ્ચ તુષ્ટાવ વિષ્ણું પરમાદરેણ ॥ ૩,૨૪.

જો હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે, તો હે મિત્ર, અહીં જળરૂપ નરસિંહ કેમ દેખાતા નથી? દાનવોના પુત્રોએ આમ પૂછતાં, પ્રહલાદે પરમ શ્રદ્ધાથી વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી.

તવ સ્વરૂપં મમ દર્શયસ્વ સ્વયોગ્યરૂપં દાનવાનાં સુતાનામ્ । ઇતિ સ્તુતઃ શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ તસ્મિન્નન્તર્જલરૂપં સમાયાત્ ॥ ૩,૨૪.

તમારું સાચું સ્વરૂપ અમને દર્શાવો, જે દાનવોના પુત્રોને યોગ્ય હોય. આવી સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ શ્રીનિવાસ, હરિ, ત્યાં જળમાં સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.

અસ્મિન્સ્નાનં યે પ્રકુર્વન્તિ તીર્થે તેષાં જ્ઞાનં પરમં દૃઢં સ્યાત્ । અત્ર સ્નાને માનુષાણાં ચ તાત બુદ્ધિર્ન હિ સ્યાત્કલિકાલે વિશેષાત્ ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો આ તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તેમને પરમ અને અડગ જ્ઞાન મળે છે. પણ, હે પ્રિય, ખાસ કરીને કલિયુગમાં અહીં સ્નાનથી માનવોને એ સમજ પ્રાપ્ત થતી નથી.

દત્ત્વાં વરં દૈત્યવરાય વિષ્ણુરન્તર્દધે જલપૂર્ણે સુકુણ્ડે । અદ્યાપ્યાસ્તે જલમધ્યે નૃસિંહઃ પ્રહ્લાદોપિ દૈત્યકુમારકૈઃ સહ ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુએ શ્રેષ્ઠ દૈત્યને વર આપ્યા પછી, જળથી ભરેલા પવિત્ર કુંડમાં અદૃશ્ય થયા. આજે પણ નરસિંહ જળમાં પ્રહલાદ અને દૈત્યકુમારો સાથે છે.

તસ્મિન્ સુતીર્થે પરિતસ્તત્રતત્ર જયેતિ શબ્દઃ શ્રૂયતે ચાપરાહ્ને । ઇદં તીર્થં નારસિંહાભિધં ચ કન્યેસ્નાનં હ્યત્ર કાર્યં મનુષ્યૈઃ ॥ ૩,૨૪.

એ પવિત્ર તીર્થમાં આસપાસ બપોર પછી 'જય'નો ધ્વનિ સંભળાય છે. હે કન્યા, આ તીર્થનું નામ નરસિંહ છે; અહીં માનવોને જરૂર સ્નાન કરવું જોઈએ.

સ્નાનં કૃત્વા તત્ર તીર્થે ચ સમ્યગ્દીપં દત્ત્વા દ્વિજવર્યાય મુખ્યમ્ । દ્રષ્ટું પુનઃ શ્રીનિવાસં પ્રજગ્મુર્ગોવિન્દગોવિન્દ ઇતિ બ્રુવન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

ત્યાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દીવો અર્પણ કર્યા પછી, તેઓ ફરી શ્રીનિવાસના દર્શન માટે ગયા, 'ગોવિંદ, ગોવિંદ' એમ ઉચ્ચારતા.

મુખ્યપ્રાણાધિષ્ઠિતં સ્થાનમાપ્ય અપાવિશત્તત્ર દેવી હ્યુવાચ । જૈગીષવ્યઃ શ્રીનિવાસસ્ય વિષ્ણોઃ કથં કાર્યં દર્શનં તદ્વદસ્વ ॥ ૩,૨૪.

મુખ્ય પ્રાણના વાસસ્થાને પહોંચીને, દેવી અંદર ગઈ અને બોલી: 'હે જૈગીષવ્ય, શ્રીનિવાસ વિષ્ણુના દર્શન કેવી રીતે થાય, એ કહો.'

જૈગીષવ્યઃ પ્રાહ સંહૃષ્ટચિત્તો બ્રવીમિ તન્ત્રં શૃણુ કન્યકે ત્વમ્ । શ્રુત્વા મત્તઃ કુરુ સર્વં મયોક્તમાદ્યં દ્વારં શ્રીનિવાસસ્ય દૃષ્ટ્વા ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્ય આનંદથી બોલ્યા: 'હું તને રીત કહું છું, હે કન્યા, સાંભળ. મારી પાસેથી સાંભળી, જે કહું એ બધું કર. સૌપ્રથમ શ્રીનિવાસના દ્વારનું દર્શન કર.'

અપરાધસહસ્રાણિ ક્રિયન્તેઽહર્નિશં મયા । તાનિ સર્વાણિ મે દેવ ક્ષમસ્વ પુરુષોત્તમ ॥ ૩,૨૪.

હું દિવસ-રાતે હજારો અપરાધો કરું છું. હે પુરુષોત્તમ, એ બધા મારા દોષો માફ કરો, હે ભગવાન.

માનસાન્વાચિકાન્દોષાન્કાયિ કાનપિ સર્વશઃ । વૈષ્ણવદ્વેષહેતૂન્મે ભસ્મસાત્કુરુ માધવ ॥ ૩,૨૪.

મારા મન, વાણી અને શરીરના બધા દોષો અને વૈષ્ણવો પ્રત્યે દુશ્મનાવટનાં બધા કારણો, હે માધવ, તમે બધી રાખ ભસ્મ કરી દો.

આદ્યદ્વારં શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ સમ્યક્સ્મરેદ્વિજયં વૈ જયં ચ । દક્ષાધ્વરે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ ચણ્ડં પ્રચણ્ડં સંસ્મરેત્સમ્યગેવ ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસના મુખ્ય દ્વારે, દેવી, ભક્તિપૂર્વક વિજય અને જયાનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. દક્ષ યજ્ઞમાં પણ શ્રીનિવાસના ચંડ અને પ્રચંડનું ધ્યાન સાચી રીતે કરવું જોઈએ.

પાશ્ચાત્યભાગે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ નન્દં સુનન્દં સંસ્મરેદેવ ભક્ત્યા । સવ્યદ્વારે શ્રીનિવાસસ્ય કન્યે સ્મરેત્કુમુદાક્ષં કુમુદન્તમેવ ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસના પશ્ચિમ ભાગે, દેવી, ભક્તિથી નંદ અને સુનંદનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. ડાબા દ્વારે, કન્યા, કુમુદાક્ષ અને કુમુદંતનું પણ સ્મરણ કરવું જોઈએ.

યશ્ચૈવ દેહં પ્રવિશેદ્ભક્તિપૂર્વં કદા દ્રક્ષ્યે સાદરેણૈવ દેવિ । પ્રદક્ષિણદ્વાદશકં ચ કૃત્વા પદે પદે સંસ્મરેચ્છ્રીનિવાસમ્ ॥ ૩,૨૪.

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક મંદિરમાં પ્રવેશે છે, દેવી, જ્યારે પણ શ્રદ્ધાથી દર્શન કરે છે, તે બાર વખત પ્રદક્ષિણ કર્યા પછી દરેક પગલે શ્રીનિવાસનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

શ્રીસ્વામિતીર્થે સમ્યગાચમ્ય નત્વા સ્નાત્વા નત્વા ભૂવરાહં ચ દેવિ । અયુદ્વારં પ્રિવશેદ્ભક્તિપૃર્વં ગોવિન્દગોવિન્દ ઇતિબ્રુવન્વૈ ॥ ૩,૨૪.

પવિત્ર સ્વામિતીર્થમાં યોગ્ય રીતે આચમન કરીને, નમન કરીને, સ્નાન કરીને અને ભૂવરાહને નમન કરીને, દેવી, પછી મુખ્ય દ્વારેથી ભક્તિપૂર્વક 'ગોવિંદ, ગોવિંદ' બોલતા પ્રવેશવું જોઈએ.

પશ્ચાદ્ધરેર્નમનં કાર્યમેવ સાષ્ટાઙ્ગરૂપં પ્રવિશેદ્દેવગેહમ્ । પુનર્વિશેદ્વારતઃ સંસ્થિતઃ સ પીઠસ્થદેવાન્માનસા ચિન્તયીત ॥ ૩,૨૪.

પછી હરિને અષ્ટાંગ પ્રણામ કરવું જોઈએ અને દેવમંદિરમાં પ્રવેશવું જોઈએ. પછી દ્વાર પાસે ઊભા રહીને, પીઠ પર બેઠેલા દેવતાઓનું મનથી ધ્યાન કરવું જોઈએ.

મધ્યે પીઠં શ્રીનિવાસં ચ દેવી નારાયણં પ્રણમેત્પૂર્ણમેવ । દેવસ્ય સવ્યે પીઠભાગાદ્વહિશ્ચ નમસ્કાર્યં ગુરુદેવાય ચૈવ ॥ ૩,૨૪.

મધ્યમાં શ્રીનિવાસ અને નારાયણને સંપૂર્ણ ભાવે નમવું જોઈએ, દેવી. દેવના પીઠના ડાબા ભાગની બહાર ગુરુ અને દેવતાઓને પણ નમવું જોઈએ.

પીઠસ્યાગ્રાચ્ચાપ્યધસ્તાત્પ્રદેશે આગ્નેયકોણે પ્રણમેદ્વૈ ખગેન્દ્ર । નૈરૃત્યભાગે વ્યાસદેવાય દેવિ નમસ્કાર્યો વૈષ્ણવઃ સર્વદાપિ ॥ ૩,૨૪.

પીઠના આગળ અને નીચે, અગ્નિકોણમાં નમવું જોઈએ, ખગેન્દ્ર. નૈઋત્ય ભાગમાં, દેવી, વ્યાસદેવ અને વૈષ્ણવ દેવતાઓને હંમેશા નમવું જોઈએ.

વાયવ્યકોણે ભક્તિપૂર્વં સુદુર્ગાં નમસ્કુર્યાદ્ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા । પીઠસ્યોર્ધ્વં હ્યગ્નિકોણેષુ દેવી ધર્માધિભૂતાય નમો યમાય ॥ ૩,૨૪.

વાયવ્ય કોણે, ભક્તિપૂર્વક, ભક્તિથી સમૃદ્ધ મનથી સુદુર્ગાને નમવું જોઈએ. પીઠના ઉપર, અગ્નિકોણોમાં, દેવી, ધર્મના અધિપતિ યમને નમવું જોઈએ.

પીઠસ્યોર્ધ્વં નૈરૃતસ્યોર્ધ્વકોણે જ્ઞાનાધિપં પ્રણમેદ્વાયુદેવમ્ । પીઠસ્યોર્ધ્વં વાયુકોણે ચ સુભ્રૂર્વૈરાગ્યાનામધિપં ચૈવ રુદ્રમ્ ॥ ૩,૨૪.

પીઠના ઉપર, નૈઋત્યના ઉપરના કોણે જ્ઞાનના સ્વામી વાયુદેવને નમવું જોઈએ. પીઠના ઉપર, વાયવ્ય કોણે, વૈરાગ્યના અધિપતિ રુદ્રને નમવું જોઈએ.

પીઠસ્યોર્ધ્વં ત્વીશકોણે ચ દેવિ ઐશ્વર્યાણામધિપં ચેન્દ્રદેવમ્ । પીઠસ્ય પૂર્વે પ્રણમેન્નૈરૃતિં ચ અર્યામ્ણાનામધિપં ચાત્ર દેવિ ॥ ૩,૨૪.

પીઠના ઉપર, ઈશાન કોણે, દેવી, ઐશ્વર્યના સ્વામી ઇન્દ્રને નમવું જોઈએ. પીઠના પૂર્વ ભાગે, નૈઋતિ અને પિતૃઓના અધિપતિ અર્યમાનને પણ, દેવી, નમવું જોઈએ.

દેવસ્ય પીઠસ્ય ચ દક્ષિણે ચ દુર્ગાં નમેદુગ્રરૂપાભિધાં ચ । પીઠસ્ય કન્યે પ્રણમેત્પશ્ચિમે વૈ આરોગ્યાણા મધિપં કામદેવમ્ ॥ ૩,૨૪.

દેવના પીઠના દક્ષિણ ભાગે દુર્ગાને, ઉગ્રરૂપા તરીકે ઓળખાતી દુર્ગાને નમવું જોઈએ. પીઠના પશ્ચિમ ભાગે આરોગ્યના સ્વામી કામદેવને નમવું જોઈએ.

દેવસ્ય પીઠસ્યોત્તરે રુદ્રદેવમનૈશ્વર્યાણામધિપં સંસ્મરેચ્ચ । પીઠસ્ય મધ્યે પ્રણમેદ્વૈ વરાહં સદા કન્યે પરમં પૂરુષાખ્યમ્ ॥ ૩,૨૪.

દેવના પીઠના ઉત્તર ભાગે, અનૈશ્વર્યના સ્વામી રુદ્રનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. પીઠના મધ્યમાં હંમેશા વરાહને અને કોણે પરમ પુરુષને નમવું જોઈએ.