ગરુડપુરાણમ્

અદ્યૈવ પશ્યામ હરેસ્તવાસ્યં કદા વયં કૃત કૃત્યા ભવામઃ । ભોઃ કેશવાદ્યૈવ પદારવિન્દં સંદર્શયિત્વા સુદયાં કુરુષ્વ ॥ ૩,૨૪.

આજે જ હરિના મુખનું દર્શન કરીએ—ક્યારે આપણે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરીશું? હે કેશવ, આજે જ અમને તારા કમળ જેવા પગ દર્શા અને અમ પર દયાની વર્ષા કર.

બ્રહ્માણમાહુશ્ચ પુરાણમાહુઃ કશબ્દવાચ્યં સર્વલોકેશમાહુઃ । ઈશં ચાર્હં રુદ્રમિત્યેવ ચાહુસ્તત્પ્રેરકં સૃષ્ટિસંહારકાર્યે ॥ ૩,૨૪.

લોકો તેમને બ્રહ્મા કહે છે, પ્રાચીન પણ કહે છે, 'ક' શબ્દથી ઓળખાતા સર્વલોકના સ્વામી કહે છે; તેમને ઈશ્વર અને રુદ્ર પણ કહે છે, જે સર્જન અને વિનાશના કાર્યમાં પ્રેરક છે.

અતો હરિઃ કેશવનામધેયો ભોઃ કેશવેતિ ચ નર્તયન્તઃ । આનન્દવાપીં સંસ્ત્રવન્તોભિ જગ્મુર્નારાયણેતિ પ્રવદન્તો હિ જગ્મુઃ ॥ ૩,૨૪.

એટલે હરિને કેશવ નામે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ 'હે કેશવ' કહી નૃત્ય કરતા આનંદવાપી તરફ ગયા અને 'નારાયણ' ઉચ્ચારતા આગળ વધ્યા.

અતો દોષાસ્તદ્વિરુદ્ધા ગુણાશ્ચ નારાશ્ચ તેષામાશ્રયત્વાન્મુરારિઃ । નારાયણેતિ પ્રવદન્તીહ લોકે નારાનુબન્ધાત્સર્વમુક્તાઃ ખગેન્દ્ર ॥ ૩,૨૪.

હે પંખીઓના રાજા, ભગવાનના વિરોધી દોષો અને ગુણો તથા જે આત્માઓ ભગવાનનો આશ્રય લે છે, એ બધું મુરારી સાથે જોડાયેલું છે. આથી લોકો 'નારાયણ' કહે છે અને એના સંબંધથી બધા મુક્ત થાય છે.

નારાઃ પ્રોક્તા આશ્રયત્વાચ્ચ તેષામતોપિ નારાયણ એવ વીન્દ્ર । મુક્તાશ્ચ યે તુ પ્રપદંનુ જગ્મુરણ્ડોદકં યસ્ય કટાક્ષમાત્રાત્ ॥ ૩,૨૪.

જે આત્માઓ હંમેશાં ભગવાનનો આશ્રય લે છે, એથી તેમને નારાયણ કહે છે, હે પંખીઓના રાજા. જે મુક્ત થયા છે, તેઓ ભગવાનની કૃપાદૃષ્ટિથી તેના પરમ સ્થાન, અંડજલમાં પહોંચે છે.

યદુત્પન્નં તેન નારાઃ ખગેન્દ્ર તેષાં સદાપ્યાશ્રયત્વાચ્ચ વીન્દ્ર । નારાયણેતિ પ્રવદન્તીહ લોકે હ્યનન્તબ્રહ્માણ્ડવિસર્જકત્વાત્ ॥ ૩,૨૪.

હે પંખીઓના રાજા, જે આત્માઓ ભગવાનમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે, તેઓ હંમેશાં ભગવાનના આશ્રયમાં રહે છે. તેથી જગતમાં તેમને નારાયણ કહે છે, કારણ કે તેઓ અનંત બ્રહ્માંડોની રચના કરે છે.

એવં નનૃતુઃ પરિશંસયન્તો ગોવિન્દ નાન્યો હિ ન ચૈવ દર્શનમ્ । ગોશબ્દવાચ્યાસ્તુ સમસ્તવાચો ગોભિશ્ચ સર્વૈઃ પ્રતિપાદ્યતે યતઃ ॥ ૩,૨૪.

આ રીતે તેઓ ભગવાનની સ્તુતિ કરતાં નૃત્ય કરતા, 'ગોવિંદ જેવો બીજો કોઈ નથી, અને તારા દર્શન જેવું બીજું કંઈ નથી' એમ કહેતા. 'ગો' શબ્દથી બધા શબ્દો ઓળખાય છે અને ગાયોથી જ બધું સ્થાપિત થાય છે.

અતો હિ ગોવિન્દ ઇતિ સ્મૃતઃ સદા ભો વેદવેદ્યેતિ તથા ન નનૃતુઃ । આનન્દબાષ્પૈશ્ચ સમન્વિતા હિ હરે મુરારે તવ દર્શનં હિ ॥ ૩,૨૪.

એટલે ભગવાન હંમેશાં ગોવિંદ તરીકે સ્મરણ થાય છે અને વેદથી ઓળખાતા છે. તેઓ આનંદના આંસુઓથી ભીના થઈ, હે હરિ, હે મુરારી, તારા દર્શનથી નૃત્ય કરતા.

દેહિ પ્રભો વૈ તવદાસદાસાશ્ચતુર્દશે ભુવને સર્વદાપિ । યતસ્ત્વમેવં વસતીતિ વાસુશ્ચાત્રૈવ નિત્યં ક્રીડતે સર્વદૈવ ॥ ૩,૨૪.

હે પ્રભુ, બધા ચૌદ લોકમાં તારા દાસો હંમેશાં રહે, એવી કૃપા કર. કેમ કે તું અહીં વસે છે અને વાસુ તરીકે હંમેશાં અહીં રમે છે.

યતો દેવેત્યેવમાહુર્મહાન્તસ્ત્વતો હરિં વાસુદેવેતિ ચાહુઃ । ભો વાસુદેવેતિ નનૃતુઃ સર્વદૈવ ભો માધવેતિ નનૃતુશ્ચૈવ સર્વે ॥ ૩,૨૪.

મહાન લોકો કહે છે કે એ જ દેવ છે, અને એ માટે હરિને 'વાસુદેવ' કહે છે. 'હે વાસુદેવ!' એમ કહીને તેઓ હંમેશા નૃત્ય કરતા, અને એ જ રીતે બધા 'હે માધવ!' કહીને પણ આનંદથી નૃત્ય કરતા.

લક્ષ્મીપતે ચેતિ વદન્તિ સર્વે ધનીતિ શબ્દઃ સ્વાભિવાચી યતો હિ । અતોપ્યાર્યા માધવેતિ બ્રુવન્તિ લક્ષ્મીપતે પાહિ તથૈવ ભક્તાન્ ॥ ૩,૨૪.

બધા તેમને 'લક્ષ્મીપતિ' કહે છે, કેમ કે 'ધન' એ શબ્દ સાચે તો એમને જ સૂચવે છે. તેથી જ સજ્જન લોકો તેમને 'માધવ' કહી સંબોધે છે. હે લક્ષ્મીપતિ, એ જ રીતે તમારા ભક્તોને રક્ષા કરો.

તે વૈ બ્રુવન્તો નનૃતુશ્ચ જગ્મુર્વિષ્ણો સદાસ્માન્પરિપાહિ નિત્યમ્ । સર્વત્ર યસ્માદ્વિતતોસિ તસ્માદિત્યાદિનામાનિ ગૃણન્ત એવ । જગ્મુશ્ચ સર્વે દદૃશુશ્ચ તીર્થં ભક્ત્યોપેતાઃ શ્રીનિવાસં સ્મરન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

એ નામો ઉચ્ચારી અને નૃત્ય કરતા કરતા તેઓ આગળ વધ્યા, હંમેશા પ્રાર્થના કરતા, 'હે વિષ્ણુ, અમને સદા બચાવો.' કેમ કે તમે સર્વત્ર રહેલા છો, તેઓ આવા નામો જ પુનઃ પુનઃ કહેતા રહ્યા. બધા ત્યાં ગયા, તીર્થને જોયું અને ભક્તિથી ભરેલા શ્રીનિવાસને સ્મરણ કરતા રહ્યા.

કન્યોવાચ । કિં નામકં તીર્થમિદં મુનીન્દ્ર કિં કાર્યમત્ર પ્રવદાસ્માન્કૃતીશ । કસ્મૈ પ્રસન્નો ભગવાઞ્છ્રીનિવાસસ્ત્વસ્મિન્સુતીર્થં વદ વિસ્તરેણ ॥ ૩,૨૪.

કન્યાએ પૂછ્યું: હે મહાન મુનિ, આ તીર્થનું નામ શું છે અને અહીં શું કરવું જોઈએ? હે જ્ઞાનીઓના સ્વામી, અમને કહો. આ પવિત્ર સ્થાને શ્રીનિવાસ કયા માટે પ્રસન્ન થયા? કૃપા કરીને વિગતે સમજાવો.

જૈગીષવ્ય ઉવાચ । કન્યે શૃણુ ત્વં હ્યભવત્સુબુદ્ધિમાન્પ્રહ્રાદસંજ્ઞો હરિભક્તવર્યઃ । નિષ્કામબુદ્ધ્યા તુ યદા જગામ શેષાચલસ્થં શ્રીનિવાસં ચ દ્રષ્ટુમ્ ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્યએ કહ્યું: હે કન્યા, સાંભળ. હરિના એક અત્યંત બુદ્ધિશાળી ભક્ત હતા, જેમનું નામ પ્રહલાદ હતું. તેમણે નિસ્વાર્થ ભાવથી શેષાચલ પર વસતા શ્રીનિવાસના દર્શન માટે યાત્રા કરી.

અસ્મિંસ્થલે દૈત્યકુમારકાન્પ્રતિ હરેશ્ચ તત્ત્વં પરિપૃષ્ટવાન્પ્રભુઃ । નૃસિંહરૂપં શ્રીનિવાસં ભજસ્વ સુદુર્લભં માનુષં જન્મ કન્યે ॥ ૩,૨૪.

આ સ્થળે ભગવાને દૈત્યકુમારોને હરિના તત્ત્વ વિશે પૂછ્યું. હે કન્યા, નરસિંહરૂપ શ્રીનિવાસની ભક્તિ કર, કારણ કે માનવ જન્મ અત્યંત દુર્લભ છે.

તત્રાપિ વિષ્ણોર્નૃહરે સુતત્ત્વં સુદુર્લભં સુષ્ઠુ યાત્રા તથૈવ । યસ્યાં યાત્રાયાં યત્ર કુત્રાપિ દેશે હરેઃ કથા વર્તતે દૈત્યવર્યાઃ ॥ ૩,૨૪.

અહીં પણ વિષ્ણુનું નરસિંહરૂપનું સાચું તત્ત્વ સમજવું બહુ જ મુશ્કેલ છે, અને એ યાત્રા પણ દુર્લભ છે. જ્યાં જ્યાં આ યાત્રા થાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દૈત્ય, ત્યાં હરિના કથા સાંભળવામાં આવે છે.

તત્ર સ્થલે હરિરાસ્તે સદૈવ યતો વ્યાપ્તઃ સર્વતો વૈ નૃસિંહઃ । એતચ્છ્રુત્વા દૈત્યકુમારકાસ્તે પ્રહ્લાદમૂચુર્ભક્તવર્યં હરેશ્ચ ॥ ૩,૨૪.

એ સ્થળે હરિ હંમેશા વિરાજે છે, કેમ કે નરસિંહ સર્વત્ર વ્યાપક છે. આ સાંભળીને દૈત્યકુમારો હરિના શ્રેષ્ઠ ભક્ત પ્રહલાદને બોલ્યા.

વ્યાપ્તો હરિશ્ચેત્કથમત્ર વૈ સખે ન દૃશ્યતે જલરૂપી નૃસિંહઃ । સ એવમુક્તો દાનવાનાં સુતૈશ્ચ તુષ્ટાવ વિષ્ણું પરમાદરેણ ॥ ૩,૨૪.

જો હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે, તો હે મિત્ર, અહીં જળરૂપ નરસિંહ કેમ દેખાતા નથી? દાનવોના પુત્રોએ આમ પૂછતાં, પ્રહલાદે પરમ શ્રદ્ધાથી વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી.

તવ સ્વરૂપં મમ દર્શયસ્વ સ્વયોગ્યરૂપં દાનવાનાં સુતાનામ્ । ઇતિ સ્તુતઃ શ્રીનિવાસો હરિસ્તુ તસ્મિન્નન્તર્જલરૂપં સમાયાત્ ॥ ૩,૨૪.

તમારું સાચું સ્વરૂપ અમને દર્શાવો, જે દાનવોના પુત્રોને યોગ્ય હોય. આવી સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ શ્રીનિવાસ, હરિ, ત્યાં જળમાં સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.

અસ્મિન્સ્નાનં યે પ્રકુર્વન્તિ તીર્થે તેષાં જ્ઞાનં પરમં દૃઢં સ્યાત્ । અત્ર સ્નાને માનુષાણાં ચ તાત બુદ્ધિર્ન હિ સ્યાત્કલિકાલે વિશેષાત્ ॥ ૩,૨૪.

જે લોકો આ તીર્થમાં સ્નાન કરે છે, તેમને પરમ અને અડગ જ્ઞાન મળે છે. પણ, હે પ્રિય, ખાસ કરીને કલિયુગમાં અહીં સ્નાનથી માનવોને એ સમજ પ્રાપ્ત થતી નથી.

દત્ત્વાં વરં દૈત્યવરાય વિષ્ણુરન્તર્દધે જલપૂર્ણે સુકુણ્ડે । અદ્યાપ્યાસ્તે જલમધ્યે નૃસિંહઃ પ્રહ્લાદોપિ દૈત્યકુમારકૈઃ સહ ॥ ૩,૨૪.

વિષ્ણુએ શ્રેષ્ઠ દૈત્યને વર આપ્યા પછી, જળથી ભરેલા પવિત્ર કુંડમાં અદૃશ્ય થયા. આજે પણ નરસિંહ જળમાં પ્રહલાદ અને દૈત્યકુમારો સાથે છે.

તસ્મિન્ સુતીર્થે પરિતસ્તત્રતત્ર જયેતિ શબ્દઃ શ્રૂયતે ચાપરાહ્ને । ઇદં તીર્થં નારસિંહાભિધં ચ કન્યેસ્નાનં હ્યત્ર કાર્યં મનુષ્યૈઃ ॥ ૩,૨૪.

એ પવિત્ર તીર્થમાં આસપાસ બપોર પછી 'જય'નો ધ્વનિ સંભળાય છે. હે કન્યા, આ તીર્થનું નામ નરસિંહ છે; અહીં માનવોને જરૂર સ્નાન કરવું જોઈએ.

સ્નાનં કૃત્વા તત્ર તીર્થે ચ સમ્યગ્દીપં દત્ત્વા દ્વિજવર્યાય મુખ્યમ્ । દ્રષ્ટું પુનઃ શ્રીનિવાસં પ્રજગ્મુર્ગોવિન્દગોવિન્દ ઇતિ બ્રુવન્તઃ ॥ ૩,૨૪.

ત્યાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દીવો અર્પણ કર્યા પછી, તેઓ ફરી શ્રીનિવાસના દર્શન માટે ગયા, 'ગોવિંદ, ગોવિંદ' એમ ઉચ્ચારતા.

મુખ્યપ્રાણાધિષ્ઠિતં સ્થાનમાપ્ય અપાવિશત્તત્ર દેવી હ્યુવાચ । જૈગીષવ્યઃ શ્રીનિવાસસ્ય વિષ્ણોઃ કથં કાર્યં દર્શનં તદ્વદસ્વ ॥ ૩,૨૪.

મુખ્ય પ્રાણના વાસસ્થાને પહોંચીને, દેવી અંદર ગઈ અને બોલી: 'હે જૈગીષવ્ય, શ્રીનિવાસ વિષ્ણુના દર્શન કેવી રીતે થાય, એ કહો.'

જૈગીષવ્યઃ પ્રાહ સંહૃષ્ટચિત્તો બ્રવીમિ તન્ત્રં શૃણુ કન્યકે ત્વમ્ । શ્રુત્વા મત્તઃ કુરુ સર્વં મયોક્તમાદ્યં દ્વારં શ્રીનિવાસસ્ય દૃષ્ટ્વા ॥ ૩,૨૪.

જૈગીષવ્ય આનંદથી બોલ્યા: 'હું તને રીત કહું છું, હે કન્યા, સાંભળ. મારી પાસેથી સાંભળી, જે કહું એ બધું કર. સૌપ્રથમ શ્રીનિવાસના દ્વારનું દર્શન કર.'

અપરાધસહસ્રાણિ ક્રિયન્તેઽહર્નિશં મયા । તાનિ સર્વાણિ મે દેવ ક્ષમસ્વ પુરુષોત્તમ ॥ ૩,૨૪.

હું દિવસ-રાતે હજારો અપરાધો કરું છું. હે પુરુષોત્તમ, એ બધા મારા દોષો માફ કરો, હે ભગવાન.

માનસાન્વાચિકાન્દોષાન્કાયિ કાનપિ સર્વશઃ । વૈષ્ણવદ્વેષહેતૂન્મે ભસ્મસાત્કુરુ માધવ ॥ ૩,૨૪.

મારા મન, વાણી અને શરીરના બધા દોષો અને વૈષ્ણવો પ્રત્યે દુશ્મનાવટનાં બધા કારણો, હે માધવ, તમે બધી રાખ ભસ્મ કરી દો.

આદ્યદ્વારં શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ સમ્યક્સ્મરેદ્વિજયં વૈ જયં ચ । દક્ષાધ્વરે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ ચણ્ડં પ્રચણ્ડં સંસ્મરેત્સમ્યગેવ ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસના મુખ્ય દ્વારે, દેવી, ભક્તિપૂર્વક વિજય અને જયાનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. દક્ષ યજ્ઞમાં પણ શ્રીનિવાસના ચંડ અને પ્રચંડનું ધ્યાન સાચી રીતે કરવું જોઈએ.

પાશ્ચાત્યભાગે શ્રીનિવાસસ્ય દેવિ નન્દં સુનન્દં સંસ્મરેદેવ ભક્ત્યા । સવ્યદ્વારે શ્રીનિવાસસ્ય કન્યે સ્મરેત્કુમુદાક્ષં કુમુદન્તમેવ ॥ ૩,૨૪.

શ્રીનિવાસના પશ્ચિમ ભાગે, દેવી, ભક્તિથી નંદ અને સુનંદનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. ડાબા દ્વારે, કન્યા, કુમુદાક્ષ અને કુમુદંતનું પણ સ્મરણ કરવું જોઈએ.